іяі/ЛсҺіліәі хәіліхеілі
Махмет Темірүлы
АРМАН меи АЗАП *
а
Алматы «Санат» (998
ББК 63.3 Т 33
і
- Ъ '
ЙБС і
Темірүлы М.
Т 33 Арман мен азап. Естелік.— Алматы, «Санат», 1998. — 160 бет.
І8ВЫ 5-7090-0434-0
Қолдарыңыздагы кітаптың авторы Махмет Темірулы 50-жылдары кугын-сургінге үшырап. саяси тугкын ретінде рр -туряі лагерьлерде жазык,-сыа жапа шеккен, жеке 6аск,а табынушылыктың ауыр аардаптарыи тарт-к,ан атакат. Кейіннен акталып. жогары йлім алган, үстаздық қыэмет ат-қарган. Автор бүл естелігікде белгілі ақын, галым марқүм Бүркіт Ыскақүлы екеуінің қугын-сүргінге кадай үшыраганын, кеңестік лагерьлерде бастан кешкен тақсыреттерін баяндайды.
Кітал келшілік оқырманга арналады.
Т 054Щ05)-98 050 ха6аРландыРУсыз 98	ЕБК 63,3
І5ВЫ 5-7090-0434-0	© Темірүлы М., 1998
АЛҒЫ СӨЗ ОРНЫНА
Қай адамның өмірінде болса да үмытылмайтын, өрдай-ым есінде жүретін қилы кезендер болады ғой. Міне, сон-дай жағдайдың бірін мен де көрген адаммын. Оған кәп уақыт өтіп кетсе де, күні кешегідей көз алдыма елестеп келеді де түрады.
Бүл ел өміріндегі қаралы оқигалардың ең ауырларының бірі — кейіннен қугын-сүргін жылы болып аталған 1937 жылдың күз айларының бірінде болған жағдай еді.
Ол кезде жан-жақтан келін оқитындар мектеитің жа-тажханасында жатамыз. Бір күні мектептегі барлық мүғалімдер мен оқушылардың басын қоскан үлкен жина-лыс өткізілді. Мүнда мектеп директоры Коммунистік партия мен Кеңес өкіметінің «қырағылығының» аркасында көпте-ген «халық жауларының» әшкереленіп жатқаны туралы ха-барлады. Олардың ішінде кітаптарын үнемі сүйіп оқып жүрген белгілі ақын-жазушылар Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіровтер де бар екен. Алға-шкы кезде танғалып, абыржып қалсақ та, директордың жан-жақты «түсіндіруінен» кейін әлгі есімдері датталгандардың «нағыз жау» екендігіне толық сеніп калгандай күй кештік...
Жиналыстан кейінгі жүмысымыз олардың кітаптарын өртеп, қүрту болды.
Күндізгі кітап өртегенімізді малданып, біздер де үлкен бір жүмыс тындырғандай жатақханада шырт үйқыда жат-қанбыз. Бір уақытта бір бөлмеде жатқан бәріміз де: «Ой-бай, Сөкен өртеніп кетті-ау» — деген дауыстан шошып оян-дық. Бөлменің іші тастай қараңғы. Жаға қоятын шам жоқ. Қараңғыда кімнін үйқысырап айғайлап жатқанын бірден андай алмай қалдық. «Ойбай-ай, бәрі де нртеніп кетті-ау»,— деп қайта-қайта дауыстап, артынан өксіп-өксіп жылайды. Дауыс шыққан жаққа жүгіріп барып байқасақ, бүл үйқы-сырап өксіп-өксіп жылап, айғайлап жатқан Бүркіт Ыска-қов екен.
з
«Өй, саган не болды, бәрімізді шошытып, шырт үйқы-мыздан оятып?»,— дейміз оган не болганын біле алмай.
Сөйтсек, біздер ойымызда ештеңе жоқ, жай ғана күлігі-ойнап, кітаптарды быт-шыт қылып жыртып, «ртегенге мөз болып жүрсек, ол күндізгі өртеніп кеткен кітаптарга да, оның авторларына да жаны ашып, қатты күйзеліп жүрген екен ғой.
Біздер тотті үйқыда жатқанда ол көп уақыт көз ілмей жатыпты. Әбден қалжырап қалғып кеткенде, түсінде Сәкен, Бейімбет, Ілиястар маздаған оттың ортасында лаулап жа-нып жатса керек. Тіпті Сокеннің: «Қүтқарыңдаршы?»,— деген даусын естиді. Бүл оны қүтқарып алайын десе, ор-нынан екі аяғын басып түра алмай қалады. Олар лапылдап өртеніп жатыр. Жаны қатты ашиды, бірақ оларды қүтқара алмай, амалсыздан шыңғырып жіберген екен ғой.
Осы көрген түсінен кейін Бүркіт көпке дейін ойын-күлкісіз, оңала алмай жүрді. Тіпті өзінің жақын туыстары қайтыс болғандай қайғырды. Кейде біздерге: «Соларды жа-залағандардың өздерін жазаласа ғой, шіркін»,— дейтін.
Оның бүл сөзіне басқаларымыз тандана қарап: «Мы-наның халық жауларына жаны ашығаны несі екен-ей?» — деп ойлайтынбыз. Ол кезде мүғалімдер не айтса, біздер соның бәріне қалтқысыз сенетінбіз. Сондықтан біз оған үрке қарап: «Өй, сенің бүл айтып жүргенің не, мүны естісе мүғалімдер үрсады ғой» — дегенде, ол бізге сабырлы. бай-салды түрде: «Сәкендердің халыққа жасаған ешқандай қиянаттары да, қастықтары да жоқ. Осының бөрі де олар-ды көре алмаушылардың жаласынан болып отыр»,— дейтін.
Бүркіттің бүл сөздері бүрын естігеніміздің бәріне бірдей сене беретін, ештеңе ойламайтын біздерді де қалың ойға батырды. «Мүның да айтып жүргені дүрыс шығар» деген пікірге келе бастадық. Ақыры оның айтқандарын күн сай-ын естіп жүріп, бірыңғай оның ықпалына көштік. Сөйтсек, сол кездегі қоғамның өділетсіздігін, халықтың басына түсіп отырған киыншылықтарды жастайынан үға білген Бүркіт алғыр да аңғарғыш жан екен.
Кейінгі студент болған жылдарымызда ол бізге тіпті қатар жүрген қүрбы емес, көн затты көрсетіп, үйретіп жүрген үстаздай болды. Оның көп білетіндігіне, алғырлы-ғына еліктей жүріп, ол «Елін сүйген ерлер партиясын» (ЕСЕП) қүрған кезде біз оны қуана жүріп қабылдадық.
Бүркіт өз қатарынан ой-өрісі жоғары болуы арқасында бірынғай коммунистік рухта төрбиеленген жастардың үлттық-патриоттық санасын оятып, оларды өз манайына топтастыра білді.
Ол уақытта әбден үмыт болуға айналған алашордашы-лардың олеңдерін тауып алып, оқып беретін... Бүркіт Алаш партиясына мүше болғандар қазақ халкына нағыз жаны ашыған адамдар деп түсіндіретін. «Егер де Кеңес өкіметі болмай, Қазақстанды Алашорда үкіметі билеп түрса, қазақ халқы ешқандай қырғынға да, қиыншылыққа да үшырама-ған болар еді»,— деп отыратын.
Жастайынан-ақ туған елінің азаттығын аңсаған, жалын-даған жастық өмірінің бөрін де осы арман жолында өткізген абзал азамат туралы көпшілік көбірек білсе ғой деген оймен қолға қалам алуға тура келді.
Бірақ ойға алғанды толык орындауға келгенде менің де мүмкіндігім аз болып шықты. Ең алдымен айтқанда Бүркіт ЬІсқақүлы — ақын. Сондықтан ол Жазушылар одағында топтасқан көрнекті ақын-жазушылармен тығыз байланыс-та бодды. Олармен қандай жағдайда және қалай байланыс жасады, араларында айтарлықтай кандай қызғылықты жағ-дайлар болды, бүл жағы маған көмескілеу екен. Екінші жағынан алғанда, ол — ғалым. Қазақстан Ғылым академи-ясындағы атақты ғалымдармен де таныс болды. Олармен де қандай қарым-қатынаста болды... білмейді екенмін.
1956 жылы лагерьден босанып келгеннен кейін біз бір-бірімізбен сирек кездесуге уөделескен едік. Өйткені «көрінбес көлеңкелер» соңымыздан бір қадам да қалмай-тын. Екеуіміздің басымыз қосылып кетсе-ақ олар «Қасе-кең сау күндегі әнге бгсты» деп ойлауы айдан анық еді. Сондықтан орынсыз күдік туғызып, өзімізді қайтадан олар-дың нысанасына алдырып қайтеміз дестік.
Бүркіт МХК-нің (КГБ-ның) тыңшыларын «көрінбес көлеңкелер» деп айтатын. Өйткені олар ешкімге сездірмей көрінбей-ақ андыган адамның соңынан бір қадам да қал-майтын. «Аузы күйген үрлеп ішеді» дегендей, біз оларға тіп-ті араздасып кеткен адамдардай болып көрінуге тырыстық.
Ол кезде бүкіл дүниені дүрліктіріп түрған қызыл импе-рия күл талқан болып күйреп шыға келеді деп кім ойла-ған. Енді қатыгез жаудың қармағына ілігіп, қүр орынсыз қор болмайық деген оймен мен ауылда, ол қалада түрып, жиырма жылдай бір-бірімізбен жақсы қатынас жасай ал-май «бейбіт» өткен кездерді қозғамай-ак, бала жастан бірге өскен, тәтті арман, қиялдарды бірге бөліскен, есейе келе тағдыр тауқыметін де бірге көрген қилы кезеңдерді ғана шамам келгенше қагаз бетіне түсіруге тырыстым. Бүрын мүндайды жазып машықтанбағандықтан және кәріліктен бойға сіңген үмытшактык бәгет болып, түкырта берсе де көңілге алған ойды қалай болса да аяқтап шығу керек болды. Бүркіт туралы «з білгенімді жазып және оны жарня ете алсам, сонда ғана мен оның достық қарызынан қүты-лады екенмін.
Ол жай ғана көптің бірі болып, ескерусіз қала сала-тындай адам емес кой. Оның жүдырыктай жүрегінде тау-дай талап, асыл арман үялаған. Сырттай көрген, бақыла-ған адамга басқалардан асып түрған ерекшелігі жоқ сияқты. Алайда, оның сол шағын бойына біткен адамгершілігі кімді болса да сүйсіндірмей қоймайтын. Оның бойында тәкаппарлық мінез затымен болған емес. Керісінше кішіпейілділік оның бойына біткен негізгі қасиетІ болды. Ол қай жерде, қандай ортада болса да, кіммен сөйлессе де жылдам үйлесе кетіп, бөрімен де ортақ тіл таба білетін. Үлкенді аға, кішіні іні түтып, ой-өрісі бар адамдарды ерек-ше бағалап отыратын.
Қазақ арасьшда кездесетін жақсылыкқа жаны сүйсініп, жамандыққа ылғи да жаны күйзелетін.
Басынан кешкен ауыр азап та, үнемі оны бакылауға алып, қыр соңынан қалмаған «көрінбес көлеңкелер» де оның үлттық-патриоттық сезімін жойып жібере алмады. Ол өмірініц ақырына дейін туған елін де, жерін де қалтқысыз сүйіп, көз жүмған адам.
Менің осы еңбегім жарық көріп, басылып шықса, ол казактың саналы қауымына тараса, олар Бүркіт туралы дүрыс түсінік ала алса, мен өзімнің көздеген мақсатымды толық орындап шықтым деп есептер едім. Бүркітпен бірге қызметтес болғандардың арасынан ол туралы өздерінің көрген-білгендерін жазатындар шыға қалса, қандай ғаңи-бет болар еді. Өйткені олар Б. Ыскдқовты басқа қырынан — бейбіт уақыттағы өмірімен таныстырып, көп мөлімет бере алар еді.
Бүркітте кімге болса үнай кететін ерекше бір сүйкімді мінез болатын. Ол біреуге кек сақтап, одан өш алу дегенді тіпті білмейтін.
Біздер 1951 жылы ауыр жазаға кесіліп, соггалып кетер-де озімізбен бірге болып, бірге жүрген кейбір достарымыз-дың бізге қарсы шығып, куә болгандары болды. Біз айдау-дан босанып, қайтып келгенде олардың бөрІ де аман-сау жүріп жатыр екен. Олардың біздерді көргенде имене де, үрке де қараганы бар. Бірак Бүркіт кек сақтамай-ақ, ерек-ше ештеңе болмағандай олармен кайтадан қоян-қолтық жақындасып кетті. Ол маған да ескертіп: «Махмет, сен, өзіңе қарсы куөлік берген бүрынғы достарың кездесе қал-са, оларға ешқандай реніш білдірмей-ақ қой. Бүрынғы до-стық қалпынды сақтап жүре бер. Біздің сотталып кетуімізге бірыңғай олар айыпты емес. Өйткені олар қарсы куәлік бермеймін десе, олардын өздерін соттап жіберетін еді. Ал біздерге қарсы басқа куөлар тауып ала салу оларға оп-оңай. Мүның бәріне де кінөлі заман ағымы. Олар да за-манның ыңғайына қарай амалсыз сондай іс істеуге мәжбүр болды» — дейтін.
БүркІт біреуге қатты ренжігенде де оған дөрекілік мінез көрсетпейтін. Оның істеген жағымсыз қылықтары болса: «Мынау тіптІ дүрыс болмаған екен. Оны былай Істеу ке-рек еді ғой» — деп, ақыл айтып, жай ғана түсіндіріп оты-ратын.
Туған елінің азаттығын аңсап, жастық албыртгықпен қауіп-қатерді де еске алмай арындаған абзал азаматтың үлы арманы орындалып отыр. Қазір де Қазақ елі төуелсіз мемлекет болып, есейіп келе жатқанда оның сүйікті Ога-ны Бүркітті де жөне ол үйымдастырған «ЕСЕП»-ті де еске алып, лайықты бағалай білсе, қандай ғанибет болар едІ.
Бүгіңде халқымыздың көптен армандаған еркіндігі қолы-мызға тиід егеменді ел болып отырмыз. Бүл күнді біз қалай тойласақ та, бүл күнде біз қалай қуансақ та жарасып-ақ түр. БІрақ бүл күнге даңғыл жолмен жүріп отырып жеткеніміз жоқ.
300 жылдай қатыгез отарлық бүгаудың қамытын киген қазақ халқы талай қиян-кескі кезеңдерді басынан өткізді.
ӨмірІ үмытылмайтын халықтың ең ауыр қүндерінің біразын мен де көріп, басымнан мен де кешірген екенмін. Осы өз көзіммен көрген және естігендерІмдІ бүлжытпай қағаз бетіне түсіру — негізгі мақсатым болды.
Ел жыласа, мен де жылап, ел ашьіққанда, мен де ашы-ғып, ел қырылып, қүрып кетуге айналганда мен де қүри жаздаппын.
Мен ес біле бастағаннан бері жадырап жүріп, шаттана күлмеген сияқтымын. Өйткені әке-шешем: «Алдагы күніміз не болар екен?» — деп уһлеп, уайымдап отыратын. Олар-дың жабырқаңқы көңіл күйлері маған да өз әсерін тигізбей қойған жоқ. Анығында олар алдында түрған ауыртпалық-ты сезе бастаган. Жүт болып, мал қырылатын жылы мал-дың да алдын ала сүреңі кетіп қалады дегендей, адамдар-дың да реңі кете бастаған. Менің көзіммен көрген сүмдықтарым қандай еді? Олар маған қандай әсер етті? Менің өмірге көз қарасым қалай қалыптасты? ЕндІ осыны басынан бастап баяндап көрейін.
Мен әкем Темір мен шешем Бибіғатшаның мойында-рына бүршақ салып, қүдайдан зар еңіреп жүріп, сүрап алған баласы екенмін. Өйткені екеуІ бір-біріне қосылған-нан кейін он жыл перзент көрмей жүріп, жас нөрестенІ әбден сағынғанда оларды қуандырып, 1923 жылы сәуір айында дүниеге келіппін, әкем өзіне жеткілікті шаруасы бар адам екен. Мені жүруге шамам келісімен-ак қасынан
бір адым да қадцырмай, үнемі ертіп жүретін болыгіты. Мен қозы қуып, қой қайтаруды қызық көреді екенмін. Ол кезде қозы көгендеп, қой сауады. Қозыларды қуып әкеп, көгендетемін. Мүны көрген өкем мейірлене қуана түсіп: «Осы қүлыныма мал көп бітер-ау, өзі мал сақ» — деп сүйсінеді екен. Ол кездегі түрмыс-тіршілік тек қана малға байланысты болгандықтан өкем де малды жанындай жак-сы көретін және біреуі екеу болып вссе екен деп еңбектенетін адам еді.
Көктемнің жайма-шуақ күндерінде швбі шүйгін жай-лауға қонып, желі қүрып, шүрқыратып күлын байлау — қазақтар үшін бір үлкен қуаныш. Қар жылт етіп кетісімен қыстауларына қоймаларын қойып, көшіп кетуге асығады. Қыстан жылқылары күйлі шығып, биелер іш тастамай аман-есен қүлындаса, мал иелері күлім қағады. Бүрынғы әдеттерімен жаңа жайлауға асыға көшіп келіп, көңілдерін демдеп үйлерін тіккеннен кейін өрқайсысы өзінің желісін тартып, асау қүлындарды қүрықпен үстап, ноқталарын мықтап тағып, желіге байлап жатыр. Мен өкемнің жанын-да қүлынның ноқталарын үстап, жүгіріп жүрмін. Менің қасында қарайып жүргеніме де, желіге байланған қүлын-дарына да қуаныш білдіріп: «Осының бәрі де сенің малың гой»,— деп маған қарап сүйсіне күлімдейді.
Қүлындарды байлап болып, үйге қайтуға бет бүрған кезде қасымызға қара сақалды бір кісі келіп амандасты да: — Темір-ау, биыл биелерің жақсы қүлындаған екен, біздің биелерді қүдай соғып, қысырап қалды ғой,— деген сияқты сездерді жыламсырап түрып айтқандай болды. Әкемнің ол кісімен жадырап сөйлескісі келмеді. Оның қасынан жылдамырак кетіп, үйге қайтгы. Желінің басы мен үйдің арасы онша алыста емес еді. Үйге кіргенше ашула-нып, сөйлеп келеді. Сонда қайталап айтатыны: — Осы иттің көзі жаман дёуші еді, қайдан келе қалып еді,— деп ренжиді. Кейін білсем байлаулы түрған жас қүлындарға кісінің көзі жылдам тиіп, мерт болып калуы мүмкін деп ойлайды екен. Алдарына салып, айдап жүрген малдарын взінің бақыты да, байлығы да деп есептейтін қазақы мінез өкемнің бойында да толык қалыптасып қалған еді.
1928 жылы қазақтың ірі байларын тәркілеп, қолдарын-дағы мал-мүліктерін тақырлап, тартып алғаігнан кейін вкем қатгы үрейлене бастады: — Осы пәле (малды айтып отыр) түбінде өзімізге пөле болып жабыспаса не қылсын? — деп бүрын жанындай жақсы көретін малынан үркіп, қорқыны-шқа кірісе бастады. Сонда да бір де біреуін өз қолымен басқа адамға бергісі келмейді.
Биылғы жаз бул аймактағы қазактардың соңғы рет жайлауға шығып, масайраған жылы екен.
Ертеңгі күніне күдікпен карай бастаса да өздерінің бүрынғы ғадеттерін жасап, жайлауға бүрын көшіп келгендері кейінгі келгендерге ерулік беруде. Әркім өз сыйластарын дәмге шақырып, семіз қойды тандап сойып, жас етке қыстан қалган сүр қосып асып, сары ала сорпа қылып қазанның буын бүркьіратып, қайнатып жатыр. Ошақ басында ет пісіріп жүрген әйелдер де, олардың қасында журген балалар да көңілді. Оларға шешелері бір қайнаса-ақ жылдам пісетін бауырдан кесіп беріп, риза қылып қояды. Жаңа сойылған малдың қан-жынын жеген иттер де бір-бірімен ырылдасып, тістесіп қалып, ошақ басынан үзап кетпей жүр.
Көгалды жазық жерге тігілген алты қанат киіз үйдің іші адамға лық толы. Шақырылған күрметтІ қонақтардан басқа көршілер де тегіс жиналған. Алыстан қонақ келіп, бір үй мал сойып, ет асса, шақырмай-ақ маңайдағы адам-дардың өздері келіп, тамақ ішіп кетуі әдеттегі жағдай. Олардың келгеніне ренжудің орнына үй иесі: «Төрге шык, тамақ іш» — деп қүрметтеп қарсы алуы керек. Кёлгендер-ге теріс қабақ корсету — үят болып есептеледі. Қолдағы барын көңілденіп отырып бөлісіп жеу — «Бөлінбеген еншіміз» деп отыратын қазақтың тамаша дөстүрі еді ғой.
Ет піскенше сабадағы пісуі өбден қаньш, бабына келіп, бал татыған сары қымыз сапырылып, қүйылып жатыр. Сырлы аяқты толтырып екі-үш рет ішіп алғандар көңілді әңгімеге кірісіп кеткен. Бірақ жасы егде тартып, замана ағымының кетіп бара жатқан бағытына күдіктене қарай-тындар:
—	Уа, қарақтарым-ай, осы әзіл, күлкілерің үзаққа бар-са жарар еді ғой. Аузымыз аска тимей, тақымымыз атқа тимей, тәлкесу ғып отырған бес-он қарадан жүрдай бо-лып, айрылып қалсақ, күніміз не болады? — деп күңіренеді. Малдарын еріксіз тартып ала қоймас деп үміттенетіндер:
—	ТәркІлейтіндерін тәркілеп болды ғой, енді бізге үқса-ған орта шаруаларға тиісе қоймас, Кеңес нкіметінің «ор-ташамен одақ жасаймыз» деген үраны бар емес пе? — деп күдікті көңілді басқандай пікір айтады. Төрде түнеріп үнде-мей отырған ауыл ақсақалы да еңгімеге қосылып:
—	Уа, шырағым, «жақсы сөз — жарым ырыс» деуші еді ғой, айтқаның келсін,— деп оиың да кеудесінде үміт оты түтанғандай болды. Осы кезде алдарына тартылған етті коріп, бәрі де көңілденіп кетті. БіреулерІ семіз койдың
Ю
жамбасын, біреулері қыскы соғымнан сақталған семіз жылқының телшігін еткір пьішақтарымен жосыта турап жатыр. Бөрі де көп уақыт ас ішпей аш жүргендей қома-ғайлана асауда. Төрде отырған ақсакдл ішіне ел қонған-дай болған соң, табақтан қолын тартып, кейін қарай сырги түсіп: — Теміржан-ай биылғы қысқы соғымың да нән семіз болған екен,— деп өкеме күлімдей қарап отырып, өзінің ризалығын білдірді. Ет желініп болғаннан кейін, жиналған-дар қүрт езген сарыала сорпаны да сүйсіне ішіп жатыр. ЕсІк жақтан қүрт езген сорпаның түбінде қалған малтаны сүраған жас балалардың қылтиған бастары да көрініп қала-ды. Оларды танып қалған төрдегілер шақырып алып, бір-бір қойдың жілігінен қолдарына үстатып жатыр. ЖілІк үстаған балалар үйден күлімдеп шығады. Келгең қонақтар тағы да қай үйде, қай күні болатындарын белгілеп тарас-ты. Кезектесіп шақырысқан коңілді күндер осылайша өтіп жатты.
Бір-ақ бір-бірін қүрметтеп, кезектесіп шақырысып, қымыз ішіп, етке тойып, әңгіме-мөжіліс қүрған қызықтары үзаққа бармады. Сөске түс мезгілінде ауыздығымен алыс-қан жарау семіз аттарға мініп алған екІ-үш белсенділер таяу маңайдағъі үйлердің иелерін үлкен бір киІз үйге өкеліп жинаған. Сыйгандары үйде, сыймағандары ашық түрған есіктің алдында сығылысып түрған. Бөрінің де үнжырғасы түсіп, өңдері қашып кеткен. Жүрт әбден жиналып болды-ау деген кезде аудан орталығынан келген өкілдердің бас-тығы сөз сөйлеп, алдағы уақытта бір жерде орнығып оты-рып, бірлесіп егін салудың пайдасын түсіндіре келіп, таяу уақытта тездетіп мемлекетке үй бас сайын 20 пүт астық тапсыру керектігін баса айтқан.
— Астық тапсырмағандардың мал-мүлікі тегіс төркіленіп, өздері Сібірге айдалады,— деп өктем окіл сезінің соңын жүртты үрейлендіре аяқтаған. Әкем осы жагдайды естіп келгеннен кейін түрі қашып, өрт сөндіргендей болып жүрді. Астық салығы бір ғана біздің үй емес, вмірі астық сеуіп, жер жыртып көрмеген осы маңайдағы көшпенді казақ ауылдарының бәріне де ауыр соққы болып тиген.
МАЛДАН АЙЫРЫЛУ
Әкем көп шығындалып, көп еңбектеніп жүріп астық салығынан зорга қүтылды да жақын ағайындарынан да
н
жасырынып бір түнде қаша көшті. Алдағы көздеген мак-саты — колындағы қалған малын қүртып, кедейлер қата-рына қосылып, басқа өзін танымайтын бөтен елде бас са-уғалап қалу. Арада бір күн өткеннен кейін елден біздің үйге үқсап қашып көшіп келе жатқандардың саны үш-төрт үй болған. Бүлар бір-бірімен шүрқыраса кездесті. Елден үзап, арттарынан куғынның жоқтығын толық білген жерде, көңілдері орнықкандай, үйлерін тігіп, бие сауып бірнеше күн еру болды. Осы үш-төрт үйге басшы болып келе жатқан Көлүзақ ақсақал бір қойын сойып, «қүдай жолына қүрбандық» деп бірге көшіп келе жатқандарды дөмге шақырды. Ақсакдл: — Тандағы тамақ төңірден, өуелі мына тамақты ішіп, тойып алындар, қүдай деген қүр қал-мас, бір жарылқауына кездесерміз,— деп еңсесі түсіп кеткендерді ширатып, сергітіп тастады.
Бүл жерде де көп отырмай тағы көшті.
— Жаңа салынып жатқан теміржол бойына барайық. Реті келсе күйлі малдарды сонда істеп жатқан жүмыскер-лерге пүлдап, сатармыз»,— деп келіскен.
Түс кезіңде бір кішкене көлге келіп тоқтады. Үй тікпей, шағын күрке ғана тігіп алды. Сарыны бүл жерде орнығып отырмайтын сияқты. Шай ішіп, ес жиып алганнан кейін жас жігіттер бастаған балалар от арбаны, «қараайғырды көреміз» деп екі-үш шақырым жүгіріп кеттік. Алдымызда тізбектелген ағаш үйлер баяу қозгалып келеді. БІз оған карап, таңғалып түрмыз. Кейін білсек, бүл ағаш вагондар екен. Темір жол жерге төселген. Қалың, биік шөп өскен жерлерде зорға көрінеді. Осының үстімен темір дөңгелек-тер шиқылдай түсіп, жай айналып барады. Бүларды сүйретіп бара жатқан, төбесінен түтін шыққан ең алдың-ғысын біздерге ІшІміздегі үлкендеріміз «Қараайғыр» деп түсіндірді. Қасымыздан өте бере қараайғыр қатты шыңғы-рып-шынгырып жіберді. Мүнан қорыкқан жас балалар қаша-мын деп, сүрініп қүлап жатырмыз. Біздің от арбамен алға-шқы кездесуіміз осылай болып едІ. Ол отіп кеткеннен кейін көргеніміз — күрекпен жер қазып, оны төшкеге салып тасып, топырақты үйіп, төгіп жатқан адамдар. Жалғыз дөңгелекті топыраққа толы төшкені бір тақтайдың үстімен жіті жүргізіп, шалт қимылдап жүрген жүмыскерлер көзге ерекше көрінеді. Бүл қүжынаған адамдар Қарағандыға қарай алғашқы темір жол салып жатқандар екен.
Әкем осы жол бойындағы жүмыскерлермен сөйлесіп, бірнеше күйлі малдарын сатып үлгерді. Мүндағы жүмыс істеп жатқандардың жағдайы онша жақсы емес сияқты.
Аздап тапқан ақшалары киім-кешек сатып алмақ түгіл, тамақтарына да үпі-тәпі ғана жететін көрінеді. Жүмыс ауыр, тамақ тоқ болмаған соң араларында өліп жатқан-дардың саны аз көрінбейді.
Күз түсе көшушілер елге, туған жеріне қарай қаны-рылды. БІздІң үйде бір бие, бір бүзаулы сиыр ғана қалған. Әкем бүрынғыдай малының азайып қалғанына ренжудің орнына: «Енді мен де нағыз кедей болдым, менІ де артель-ге <колхозға) мүше қылып алыңдар»,— деп бие мен сиы-рын өз қолымен апарып ортаға өткізді. ӘкейдІң бүл қылы-ғына белсенді басшылар өте риза болып қалды. Біздің үйде жүре алмайтын аяғы ақсақ, өзі қотыр жалғыз бүзау ғана қалды. Мен жалғыз бүзауға шөп жүлып өкеп беріп, суа-рып бағамын. Әкем менің бүл ісіме риза болып: «Шоп қатайып кетті, енді жүлуға қолың ауырады»,— деп біреулерден сүрап жазда шабылған кек ншпті арқалап әкеп беріп жүрді. Мен оны тойғанынша беріп, мезгіл-мезгіл суарудан жалықпаймын, көбінесе, осыны ермек қыламын. Әкемнің: «Сылап-сипай берме, қотыры жүі ады» — дегенге де қарамаймын. Үй іші қыс түсе осы қотыр бүзауды тәлке-су қылармыз деп жүр. Үйде нәр қылатын ештеңе қалма-ған сияқты. КуннІң бір суық күні әкем жанағы бүзауды сойып алып, енді ашыққан балаларды тамақтандырайын деп отырғанда: — «Тінтушілер келе жатыр»,— деген сөзді естігенде, бүзауды не Істерін білмей сасып қалды. Тінтушілер үйдің ішінің, қораның он бойының астан-кестеңін шығарды. Бөрінің қолдарыңца бір-бір үзын да үшкір темір таяқ. Көрінген жердІ аяғымен тепкілеп, таяқтарымен түрткілеп жүр. ТІнтушілердің біреуі жаны ышқына жөне қуанған пішінмен: «Таптым, таптым»,— деп айгай салды. Оның қасына барғандармен бірге мен де жүгіріп бардым. Оның тауып алып түрғаны — біздің үйдің ақсақ торпағы екен.
Әкем тінтущі белсенділер келіп қалғанда оны тығатын жер таба алмай үйдің сыртындағы терең үраға қүлата са-лыпты. Екеуі жылдам секіріп түсіп, сыртқа көтеріп шы-ғарды да сүйретіп ала жөнелді. Мен торпақты бас салып қүшактап алып: «Бермеймін, бүл менікі»,— деп жабыса кетгім. Олардың ішіндегі түсі суық, секпіл бетті біреуі: «Кет жылдам үйіңе, иттің баласы»,— деп мені торпақтың үстінен жүлып алып, лақтырып жіберді. Мен допша домалап кетгім. Денем қатты ауырып қалғандықтан басымды зорга көтеріп, әлгілердін кеткен жағына карасам, олар көрінбейді. Ақсаң-дай басып үйге жылап келсем, шешем тіпті дауыстап жылап отыр екен. Мен шешеме карадым да езімнің жыла-ғанымды тыя қойдым.
— Қүлындарым-ай енді мен сендерге не тауып беремін, аштан өлесіндер-ау,— деп егіле жылайды. Кейін білсем, бір үйлі жан тәлкесу (талғажау) ғып отырған бір пүттай та-рыны да тартып алып кетіпті, Сейтіп, бір үйдегі бес-алты адамның нәр тататын ештеңесі калмапты. Жей қоятын бір үзім нан да, сойып жейтін мал да жок. Аштық басталды да кетті.
АШТЫҚ АЛАПАТЫ
Сақылдаған аяз. БІз далаға шығып ойнамағалы қашан. Қарнымыз аш. Шешем пешке көлдің қамысын үзбей жа-ғып отырып, жылай береді. Екі інім мен қарындасым әрі ауру, әрі аш. Олардың көңілін жүбатып бере қоятын еш-қандай тамағы жоқ.
Бір күні далаға шығьт, гуілдеп соғып түрған боранға қарап, қақпаның жақтауына сүйеніп көбірек түрып қалып-пын. Жаурап, тоңа бастаған соң үйге кірдім. Бүрынғыдай қыстау касындағы тау қарға шығып төмен қарай сырғанап ойнауға шама бар ма? Әкем өзіме тете ауырып жатқан қарындасым Сөлияның бас жағында, шешем аяқ жағында отыр екен. Шешем мені көре сала: «Мақыжан-ай, Сәлкен-жаннан айырылып қалдық-ау» —деп еңіреп, дауыстап жы-лап жіберді. Әкем маған: — «Пешке барып жылына қой» — деп қастарына жақындатпады. Көп кешікпей үйге Мүқыш отағасы келді. Боран толастағаннан кейін өлген қарында-сымды ауыл шетіндегі бір терең үраға көміп қайтуға келіскен сияқты. «Жығылғанға — жүдырық» дегендей көп үзаман Шахмет, Мағауия деген інілерім де қайтыс болды.
Бір қыстың ішінде үш баладан бірдей айырылған әке-шешем де калжырап қалды. Біздің квршіміз Мүқыш ота-ғасы өте ширақ кісі еді жөне колхоздың басқармасы. Әкей екеуі үнемі бірге жүріп, бірге түратын. Екеуі акылдаса келіп, өтетін дүние-мүлік апарып, Ақмола қаласына барып қайтуға келіскен. Жолшыбай аш-арықтардан сақтану үшін оқтары бар мылтық ала жүрген. Бүлар шанаға жеккен атынан айырылып қаламыз ба деп қатты қауіптенген. Жалғыз-жарым аты бар жолаушыларды бас салып тонап, көлігін тартып алатынын, не үрлап алатынын жақсы біледі. Әкем осы сапарын жаны түршіге отырыл әңгімелейтін еді.
м
Бүлар жолға шығысымен-ақ боран біртіндеп күшейе берғен. Ақпаннын аяғы, наурыз айының бас кезі. Шана та-банымен, кәліктердіи ізімен калаға баратын жол шиырла-нып биіктей түскен. Жолдан тайып кетсе-аК ат кар бау-ырлап жүре алмай калады. Осылай митыңдап Ікеле жатқанда кенеттен ат тоқтап, жүрмей түрып калады. Бүған не болды деп қараса, аттың алдында кесе-көлденең бір адам жатыр. Әуелде оны бүларды әдейі токтатқан адам шыгар деп ойлайды: «Бүл не қып жаткан адам» — деп қараса, басында түлкі тымак, үстінде түлкІ ішік, аяғында саптама етік.
—	Шіркін, акыры байдың да аштан өлгені осы екен гой — деседі екеуі бастарын шайқап. Колдарында жер каз-бак ‘Түгіл, кар аршитын да сайманы жоқ. Жолдың жиегіндегі қалың қарды аяқтарымен ойып, өліктің денесін кармен жауып, аяндап алға жылжиды. Жолдың сілемі көзге көрінбейді. Оны аттың өзІ тауып жүріп келеді. Карды бо-ратып, бетке үрып қатты соққан жел ышқына түседі. Жерде аппак қар, көк те аппак қар, үйтқып соққан қар-дан басқа ештеңе көрінбейді. Желдің гуілдеп соккан ызға-ры бет қаратпайды.
—	Мынау күн жазыксыз байгүстардың талайын қыра-ды ғой — дейді Мүқыш жүргіншілерге де, босқындарға да жаны ашып. — Аш адамға бет каратпай соққан боран — ажалдың нагыз өзі емес пе? —дейді Темір. Осылай енселерІ түсіп келе жатқанда ат осқырып үркіп, жолдан шыгып, қалың карға түсіп кетедІ. Бүлар шанадан түсіп: «не болды» — деп қдраса, бір адамды екі қасқыр талап жеп жатыр. Екі қасқырдың да көздері қызарып алған, екі адам-ды маңына жолатпайды. Таянып барса, еддеріне бас сала-тын түрлері бар, Мүқыш жүргіріп келіп шанадан оқтаулы мылтығын алып, қасқырдың біреуін басып салады. Жыл-дамдатып екіншісін де атып жығады. Мылтығына оқ салып алып, тыпырлап жатқан қасқырды түрып кетпесін деп екінші рет атады. Бүлар қасқыр жеген адамға таянып кел-се, жас қазақ әйелі сияқты. ҮстІндегі киімін дал-дал кыл-ған. Аяқ-колдары мен басынан басқа мүшесінің кобісін жеп үлгерген. Кардың үсті қып-қызыл қан. Мүндай жағдайды бірінші көрген екі жолаушы сілейіп түрып қалады. «Әй Темір, неге сілейіп түрсык? Мына байғүстың да жылдам-датып бетін кармен жауып кетейік, колымыздан бүдан баска не келеді. Бір күдай бүл ісімізді сауапка жазсығ(» — дейді Мүкыш, өзі карды тепкілеп қазып жатып.
—	Мүка-ай! Мынандай сүмдықты коріп влгенше жай жатып өлмеген екенбіз — деді Темір, шек-қарны шашы-лып, сүйектері өр жерде жатқан өліктің маңайына баруға бата алмай.
—	Әй, Темір, Қүдайдың көр дегенін көру керек. Сен үйінде мықты болсаң, үш балаңнан неге айырылып қал-дың? Сақтансаң ғана сақтаймын» — деген Алла. Харекет болмай, берекет болмайды. Қүдай қолдап, ісімізді оңдайын десе, жолымыз болып қайгамыз — деп қасына шақырып алады.
Бүлар араға екі қонып, қалаға жетеді. Әкелген бүйым-дарына аздаган азық-түлік тауып алып, жолға шығады. Қалаға келгенде толастағаң боран, жолаушыларды әдейі күтіп түрғандай қайтадан көтеріле бастайды. Қаладан үзап шығысымен-ақ маңайдан ештеңе көрінбей кетеді. Бүлар-дың ендігі мақсаты — жолдан шығып кетпей, адаспай қыбырлай беру. БІр сарынды қыбырмен түс ауғанша жүреді. Боран сәл толастап, таяу жердегі шоғырланып биіктеу өскен қараған, тобылғылар көріне бастайды. «Енді күн ашылып қалар» деген үміт екеуінің де көңіліне үялап, тым-тырыс болып келе жатқан үнсіздікті бүзып, өңгімелесе басгайды. Жай аяндап келе жатқан атты камшысын үйіріп, «өйт шу» деп бір айдап қойып, қаладағы бір-екі күннің ішіндегі коргендерін есіне түсірген Мүқыш:
—	Қаладағы аштан өліп жатқандар ауылдағыдан да көп пе деймін...— деді, асхананың маңындағы тамақтың жуын-ды, қалдықтарын теріп жеймін деп, қүлап, өліп жатқан-дарды көз алдына елестетІп.
—	Ой, Мүқа, ауылдың да оңып жатқанын білмеймін. Екі жүтың бір келіп, менің де абыройым кеткен жоқ па? Менің де балапандарым кәнек ауруынан кетті ғой — деп күрсінді Темір.
—	Бүл бүкіл қазақтың түбіне жетіп, қүртып тынатын адамга келген жүт болды ғой,— деді Мүқыш халық қай-ғысына ортақтасқан ниет білдіріп,
Будан кейін екеуі де үнсіз қалды. Жүрісі баяулай ба-стаған атты қайтадан қамшылап қояды. Жүрісін сәл ши-рата түскен шабан ат алдыңғы жаққа қүлағын тігіп, ба-сын көтере қарайды. Шанадағы екеуі де алдарына тесіле қарағанмен ештеңені көре алмай келеді. Алдарынан қарсы келе жаткан біреулер бар ма екен деп ойлайды іштерінен. Не де болса сақ отыруға келісті екеуі. Әлден уақытта алдарына қарайган бірдеңе көрінді. Ат өлі де қүлағын тігіп, елендеуде. «Е, е жолдың жиегінде бүларды күтіп түрған біреу екен ғой» деп ойлайды іштерінен, Әйтеуір жалғыз адам. Бір орыннан қозғалмайтын сияқты. Жалғыз адам екеуіне онша қауіпті емес. Оан таянып барудан сескенбеді. Атты қамшылап, андай бастады. Жақындап қасына келсе, кіндігіне дейін қарға батып түрған әйел. Басында ешқан-дай орамал жоқ. Калың үзын қара шашы ақ қардын бетін сүйкеп, желпілдеп түр. Екі жолаушы да бүған түршіге қарайды. Көздері жүмулы. Жасы жиырмадан аз-ақ асқан қазақтың жап-жас әйелі. КөздерІ үйтқып соққан қардан суланып кеткен жолаушылар оның өлі, тірі екенін ажыра-та алмай, жанына таянып барды. Мүкыш сескенбей тіпті денесін алақанымен сипап, қарап шықты. Катып қалған. Мүқыш қатты қамығып түр. «Кдзақтык тірісі түгіл, өлігін де мазакқа айналдырған ғой. Бетін қармен болса да жасы-рып көміп кетудің орнына әжуалап, қарақшы қылып, қадап кеткен. Не деген имансыздық» —деп ренжіп түрды да,— кел мүның да, бүл бейшараның да бетін қармен жасырып кетейік — деп қарды тепкілеп, аяғымен үңгіп қаза баста-ды. Екеулеп жүріп бетін қарменжасырды да шанаға жай-ғасып отырып, аз болса да демалып қалған атын қамшы-лап айдап, алға жылжыды.
— Сорлы қазақ күнелтіп отырган малынан айрылып, қу тақырға отырып қалған соң қалай қырылмасын? Уыздай үйып, қаннен қаперсіз өмір сүріп жаткдн халықты қырып-жойып жатқаны мынау. Әдейі бірін-біріне жау қылып, бай-ларды да, кедей шаруаларды да ақыры топалаң тиген қой-дай қырып жатқаны мынау. Бүл қалыпта бүкіл қазақ баласынан келешекте өніп-өсер үрпақ та қалмас» — деп күңіренді. Мүқыш дін оқуын тәп-төуір оқыған, ғарып-қасер-лерге үнемі жаны ашып түратын, тек өділет қүдай жолы-мен жүруді ғана үнататын адам еді. Көпшілік арасындағы абыройы мен беделіне қарап біріккен отыз-отыз бес үйдің шаруашылыгын басқартып қойған. Латын өрпімен жазыл-ған газет, журнал, кітаптарды да жақсы оқып, жақсы жаза алатын. Заман ағымын толық түсініп, зорлық-зомбылық-пен үйымдастырған үжым шаруашылығын унатпаса да көз алдындағы қырылып жатқан малға, күйзелген халыққа жаны ашып, басқарма болуға келісім берген еді. Колында нөр қылатындай түлдыры жоқ аштан бүктісіп өліп жатқ-андарға қаладан бірдеме тауып өкелем бе деп барған еді. Мүнан да мардымды ештеңе таба алмады. Жолшыбай көріп келе жатқаны мынау. Ауылды да, қаланы да аштық жайлап алған. Қырылып жатқан бірыңғай қазақтар.
Күн бата жол үсгіңдегі шағын ауылға келіп жетті. Арық ат өбден болдырған. Ауылга кіре беріс жолға таяу бір ала-
са үйге қарай бүрылды. Ат омбылап зорға жетті. Есіктің алдын қар басып қалған. Кіріп шыққан адам ізі көрінбейді. Үйде ешқандай дыбыс жок. «Бул иесі жоқ үй шығар» — деп екі жолаушы не істерін білмей аңырып түрып қалды.
Бір кезде мүрындарына пешке жаккан отынның исі сезілді. Екеуі де пештің мойнына қарады. Сыздықтап шыққан түтінді байкады. «Е, е үйде адам бар екен ғой» — деп ой-лады да есіктІ каға бастады. Каттырак үрган кезде есік ашылып кетті. Темірді аттың қасына тастады да Мүкыш үйге кіріп кетті. ҮйдегІ адамдарға өзінің кіріп келгенін білдіру үшін қатты дауыстап, сәлем берді. БІрақ берген сәлемге қайтарылған жауап болмады. ҮйдІң көмескіленген сөулесіне көзі үйрене келе ажырата қарағанда пештің сығырайған отының алдында біреу отыр. Не қозғалмайды, не жауап қатпайды. Тер жақта ыңырсыған біреудің дыбы-сы естілді. Ол жатқан орнынан басын көтергендей болды. Таянып келіп, үңіліп қараса орта жастағы, сақал-мүрты осіп кеткен, екі көзі шүңірейіп, сөнуге айналған, етсіз бет сүйегі шығып түрған, екі үрты суалып шүңқырайып түсіп кеткен, басын көтеріп кісіге қарауға да шамасы келмейтін тірі аруак. Мүқыш оның алдына тізерлей отыра қалып, қолын алып: «Сен Түрсынбай емессің бе?» —деп жауап күтіп, юқтап қалды.
—	Иә, солай,— дегендей басын изеді.
—	Бейшара-ай, мүндай күйғе сен де душар болған екенсің ғой,— деді Мүқыш, жаны ашып, қабырғасы қайы-сып. Қабырғасы қайыспағанда қайтсын, ол шешесінін ту-ысы, немере нағашысы. Аштық пен аурудан өбден қалжы-раған.
Екі жолаушы атын, өкеле жатқандарын қораға кіргізді. Есікті мықтып тіреп жапты. КөңІлдеріне «енді қауіп жоқ ,' қой» дегендей сенім орнап, үйге кіріп, Түрсынбайдың қасы-на таянып келіп отырды. ҮйдІң Іші қараңғы. Жағылған шам жоқ. Әйел тәлтіректеп басып жүріп, кәресін қүйған пілтелі шам жағып әкелді де қастарына қисайып отыра кеттІ. Мүқыш онан жагдайын сүрағанда ол егіліп отырып жал-ғыз үлыньің бүдан бір жүма бүрын өлгенін, оны алысқа апаруға шамалары келмей үйдің қасындағы үраға коме сал-ғандығын айтып, есінен танды. Мүқыш орнынан атып түрып, басын көтеріп: «Сәбира, Сөбира, есіңді жый» — дегенді сезбей, сүлық жатып қалды. Түрсынбай да басын көтеріп отыра алмай, әлсізденіп көзін жүмып, жастыққа қисайды. Сөйтіп екеуі де бастарын қайтадан көтере ал-май, баки дүниеге аттанып кетті.
щ
Әкемнің осындай эңгімелерін ден койып тындап, жа-зыксыз өлген жандарға аяушылық білдіріп, жаным аши-тын. ӨткендІ есіне түсіріп, айтып отырған кезде қатғы қамығып, көзінен моншақтап жас агып отыратын. Мені басымнан сипап қойып: «Бүл қу заман біздерді Қүртып кетті ғой, қүлыным-ай» — деп айтып отырған әңгімесін әрі қарай жалғастырады.
Менің әкем Темірдің әкесі Жүмақ он екІ ағайынды адам екен. Олар: Токтауыл, Жүмақ, Қырыкбай, Әупі, Азнабай, Көшекбай, Шакарбай, Түктібай, Қыстаубай, Жүмағүл, Ыбырайымбек. Осылардан тараған үрпақ өсе келе ашар-шылыктың алдында жиырма бес-отыз үй болып, адам саны жүзден аскан екен. Бүлар Назар ауылы аталып: «Назарға мал мен басты қатар берген» — дейдІ екен мүны көрген адам әрі сүйсініп, әрІ таңғалып. Ашаршылық жылдары соның көбінен арттарында түлдыр түяк қалмай теп-тегіс қырылып қалған. Сол отыз шамалы үйден екі-үш-ақ үй бармыз бүгінде — дейтін әкем, көзіне жас алып отырып.
Ауылда Ішетін нәр таба алмай аштан өлгендерді де өз көзіммен көрдім. Бүл бірдеңе табам ба деп үй-уйді жаға-лап жүріп далада өліп қалғандар.
Біз түратын Балықшы деген ауыл аудан орталығынан жиырма шақырымдай жерде орналасқан. Сол екі арадағы жолдың бойында қыстыгүні біздің ауылға таяу жерде екі адам вліп қалған екен. Жаз шыга, күн жылына денелері иістеніп, саси бастаған. Жолға таяу жерде болғанмен жолаушылап әрі-бері өткен кісілерге көріне қоймайтын қарағанның арасында. Жүруге шамалары келмеген соң қарағанның арасын паналап жатып өліп қалған.
Екі-үш бала жуа теріп, қызғалдақтың түбін қазып жеп жүрміз. Мүнымыз еріккендіктің ісі емес, аш қарынға жүба-ныш табу.
Бір кезде менімен күрбы Төребай: «Ойбай, мүнда өлген адамдар жатыр» — деп шошына айғай салды. Өзі бір нәрсеге үңіле карап түр. Ол оны-мүныдан сескеніп, қорқа қоймай-тын өжет болатын. Мен оның шақырғанына жетіп барсам, біріне-бірі таяу жатқан екі өлік. Үстіндегі киімдеріне кдра-ғанда бірі еркек, бірі әйел сияқты. Мен олардың ық жағы-нан барған екенмін, сасық иіс кеудемді алып кетті. Мүңкіген сасық иістен сескенгендіктен және өліктерден қорыққандықтан оларға кеп қарай алмай «ойбайлап» қаша жөнелдім.
Төребай мені мазактап жатыр. Мен көп жүрмей-ақ лоқсып қүсып жатырмын. Күні бойы теріп жеген ащы жуа мен қызғалдактың тәтгі түйірінің бөрін қүсып тастадым. Ақыры үйге зорға жетіппін. Мен екі жүмадай катты ауырып, түнімен шошып ояна беретін болдым.
Сол аштан өлген бейбақтарды бүгінде коз алдыма елестетіп, есіме түсірсем мүңкіген сасық иістер мүрныма қайтадан келгендей болады да түрады.
ИЕСІЗ ҮЙЛЕР, КӨМУСІЗ ҚАЛҒАН МӘЙІТТЕР
Қазаққа келген қыргын — апат-аштық 1932 жылдан бастап 1934 жылдың егіні піскен мезгіліне дейін созылды. 1934 жылдың егіні піскенге дейінгі жаз айларында аштық-тан бүралып, тышқан аулап қана нөр алып жүргендерді өз көзіммен көргенмін.
Осы жылдың аяқ кезінде біздің үйге өзіміз білмейтін бір адам келіп қонды. Әкем жөн сүрап отырып: — Шыра-ғым өзіңдІ толық таныстыра отыр — деді шай ішіп болған-нан кейін көңілдері жайланып. Шай дегендері қол диірменге тартылған қуырған бидай. Кдйнаган ақ судың түсінде, дәмін де өзгерткеніне мөз болып, терлеп-тепшіп ІшІп отыратын. Көптен бері қолы жетпей келген наңды тоя жегенге бөрі де қуанынггы. Қонақтын да қабагы ашылып, көңілдене түсіп, аштық жылдары өз көзімен көрген қайғылы оқиға-ларды айтуга кірісті.
—	Менің нагашы жүртым, — деп бастады әңгімесін.— Жаңаарқа ауданындағы Түкөскенді мекендеген КішІ жүз Тама руы болатын. Ол жақта аштық ерте басталып, өлгені өліп, өлмегені босып кеткенін естіген шешем қатты қай-ғырып, күндіз-түні жылай беретін болды. Төркіні жагында қартайған шешесі, екі ІнІсі болатын.
Жаңаарқадан шүбырғаң аш-арықтар біздің Нүра бойы-на ағыльщ келіп жататын. Бүл жақта да аштық болғаны-мен кейбір үйлерде төлкесу қылатын бірдеңелері табыла-тын. Әсіресе біздің үйдін жағдайы жақсы еді. Әкем Кәрім — деді қонақ — аң аулап, қүс атады. Ау қүрып, ба-лық аулайды. Кей күндері балықты да, қүсты да үйіп әкеледі. Өзімізден артылғанын аш отырған жақындарымызға, көршілерімізге таратамыз. Бүрын қолдарында малы түрған-да әкемді балықшы Кәрім деп менсінбейтіндер Кәке деп атайтын болды. Қарны ашып, жүрегі қарая бастагандар біздің үйге жиі келеді.
—	Раушанжан, жүрек жалғайтын ештеңе жоқ па? —
дейді жүдеу тартқан жүзін төмен каратып, батылдығы жетпей имене сөйлеп, бүрын шаруасы жақсы болған, көп адамды менсінбей карайтын Мүқаш ақсақал.
—	Терлетіңіз, отырыңыз, қазір ас әкелемін,— дейді шешем жайдары жүзбен қабағын шытбай, Квп кешікпей буын бүрқыратып бір табақ піскен балықты отырғандардың алдына әкеліп қойды. Жүрт апыл-қүпыл бір-бір балықтан алып аршып жей бастады. Бүрын балықты көп жеп үйрен-беген Мүқаш ақсақал қакалып қалды. Шешем бір үзім нан мен бір тостаған су алып келді. Нанды бір-екі шайнап су қоса жүтқанда балықтың тамакқа қадалып қалған қылтық-ша сүйегі кеткеннен кейін қайтадан жей бастады. Оның қасында отырған қүрбысы Серік:
—	Мүқаш, бүл сенің шайнамай жүта беретін қазы, қартаң емес,— деп күліп қойды. СерІктІң ойына Мүқаш-тың жеп жатқан еттің үстіне барғанда да «жоғары шық» деп айтпайтын сараңдығы түсті.
Балыкты жеп бола берген кезде есікті ашып, сәлем беріп бір жат адам кіріп кедці. Өңінің жүдеулігі болмаса үстіндегІ киімІ әрі жаңа, әрі таза. Әкем оны: «Торлетіңіз» деп та-мақка шақырды. Қолын жуып болған соң табақта қалған балықтың бірін алып етше шайнай бастады да қомағайла-на жүтып жіберді. Бір кезде тамағына балықтың сүйегі қадалып, екі көзінен жас ағып, қақалды да қалды. Шешем тағы да нан мен су әкелді. Бүл жолы нанды үлкендеу қылып океліпті. Ол балықты тастай салып, нанды қома-ғайлана жүта бастады. Аузына екі-үш рет толтырып сал-ғаннан кейін нан таусылып қалды. Жегені жүмырына жүқ та болған жоқ. Қайтадан балықты алып жейін десе, тағы да қақалып қаламын ба деп қорқып отыр. Табақта қалған бір-екі балықты осы келген адам жесін деп қолдарын ешкім сүғанақтанып салмай отыр, Жат адамның өмір бойы ба-лық жеп көрмегенін сезген СерІк балықтың біреуін алды да сүйегінен тазартып, конақтың алдына қойды. Ол жау-таңдап Серіктің бетІне қарады.
—	Үялма шырагым, бүл алаңсыз асай беретін ет емес, мүны осылай аршып женді,— деді Серік ақсақал үлкендік мейіріммен.
Бір-бір ағаш аяққа қүйылған сорпаны ішіп алып, жола-ушының жағдайын сүрауға кірісті. — Біздің еліміз,— деп бастады ол әңгімесін.— Сарысу өзенінің бойын мекендейтін Алтайдың Алсай деген тарауынан. ЕлІмІз малдан айыры-лып, жаппай аштыкка үшырады. Осы сөздерді зорға айтты 2а-269
да, кясая кетті. Ол бейбақ жарық дүниеден біржолата ат та-нып кеткен екен. Осыдан кейін менің шеіііем төркін-жүртын тіпті қатты ойлайтын болды. Жылауы жиіледі.
—	Шіркін-ай осы жаққа келсе, өлмес еді,— дегенді қайталай беретін болды.
Маусымның аяқ кезі. Мен ауылдан салт атпен нағашы жүртымды іздеп жолға шықтым. Шешем екі қоржынды тамаққа лық толтырып, атқа салғызды. Әкем өте сақ бо-луды, жолшыбай сенімсіз адамдарға, аш-арықтарға жола-мауды тапсырды. Ауылдан шыққан күні Нүра өзенінен өтіп, Қүланөтпес өзеніне жетіп ат шалдырдым. Бүл тоқтаған жерім мық жылқы біткен Әлғаппар байдық қыстауының түсы екен. БІр кезде мыңғырған малға толган аймақта ешбір тіршіліктің белгісі сезілмейді. Бәрі де мекен жерлерін тастап, безіп кеткен.
Баяу есіп түрған самал желге өзеннің жагасында өсіп түрған талдардың жапырақтары мен қүрақтары жай ғана күмістей сылдырайды. Шабақ қуған шорағайлар әр жерден суды шолпылдатып жүр. Қыңқ-қыңқ еткен қасқалдақтар мен қырқылдаған балапан ерткен үйректер судың бетінде толып жүр. Судың бетін жаба шыққан қалпақтардың ара-сынан қара балықтардық жондары көрініп кетеді. Жасым-нан өкеммен бірге балық аулап, қүс атып үйренгендіктен мына жердің қүсына да, балығына да қызыға қарап қалып-пын. Бір уақытта жайылып жүрген ат үркіп, осқырганын естідім. Ол неден сескенді екен деп жылдамдатып атқа жетіп келсем, оның ар жағынан бір-екі адам да таянып қалған екен. Атқа қалай ыргып мініп алғанымды өзім де білмей қалыппын. Өне бойым дір-дір етедІ. Атқа мінгеннен кейін өзіме-өзім келе бастадым..Атымды алып кете жаз-дады ғой деп қорыққан адамдарымның біреуІ қырық жас шамасында, оның артынан ерген еркек бала 9-10 жастар шамасында. Екеуі де қажыған. Зорға жүріп келеді.
Ат үстіндегі маған олардан ешқандай қауіп жоқ екенін білгеннен.кейін қастарына барып амандасып, жағдайларын сүрай бастадым.
—	Шырағым-ай,— деп бастады өңгімесін ересек кісі — жүрегіміз талып, көзіміз қарайып, аштықтан бүралып өлейік деп жүрген адамбыз. КүнелтІп отырған малымызды үкімет тышқақ лақ та қалдырмай еріксіз сыпырып алды. Колхоз боламыз, Тоз боламыз деп тоздырып, елдің жалғыз сиыры-на дейін ортаға жинады. Ең алдымен ортаға жинаған мал қүрыды. Енді бүгін сол малмен жан сақтап жүрген адам
кырылып жатыр,— деп сөйлеуге шамасы келмей кемсең-деп қоя берді.
Өзеннің арғы бетіндегі жар қабақтағы иесіз қыстаулар-ға келдік. Үйдің көлеңкесінде жатқан әйел басын зорға көтерді. Әбден жүдеп қу сүйек боп қалған.: Бүл басын көтергенде емшектегІ жас бала шыр ете қалды. Емшек сүтіне жарымаған жас баланың даусы көп жылаудан қар-лығып қалған. Біраздан кейін дауысы шықпай талықсып қалғандай болды.
Қалжырап келген күйеуі әйеліне:
—	Ыстық су болса да қайнатсаңшы,— деп көлеңкеге қисая кеттІ. Басын көтеріп отыруға шамасы келер емес. Аздан кейін жанында қозғалмай жатқан 13-14 жас шама-сындағы қыз баланың басынан сыйпап:
—	Мына бейшара да өлуге таяу ғой,— деді.
—	ЕлдерІңІзден неше адам шығып едіңіздер,— дедім мен көп сөйлеуге шамасы келмесе де жағдайларын білгім кеп.
—	Ой, жігітім-ай! — деді ол ауыр күрсініп. Ағайынды төрт-бес үй едік. Бала-шағамызды қосқанда бес үйде жи-ырмадан асқан жан бар еді. Елдің өзінде он шақты адам аштан өлді. Енді бір орында отырып қырылып қалмайық деп елден шүбырып келе жатқанымызға айдан асты. Кен-же інім Шәкір бір баласы мен өйелі үшеуі жолда өдді. Екі ағам жүруге шамалары келмей елде қалды. Ендігі өліп қалған шығар. Нүра бойындағы елдің жағдайы жақсы дегенді естіп мен бес баламды ертіп, далбасалап келе жатқан бетім. Жолшыбай бір балам өлді. Енді міне екіншісі де өлейін деп жатыр,— деп кемсендеп жылап жіберді.
Бүл кезде мосыға асылған шөугім де сақылдап қайнай бастаған едІ.
Әйел тәлтіректеп жүріп дастарқан жайып, кеселерге ыстық су қүя бастады. Дастарқан үстінде ештеңе жоқ. Шөйнекке салынған шайда жоқ. Тек ақ судың өзі ғана. Дөмнен бар қалғаны осы ғана деп өрқайсымызға бір-бір қүрттан алдымызга тастады.
—	Гүлжанға ештеңе қалды ма? — деді отағасы орны-нан түра алмай жатқан қыз баланы нүсқап.
—	Оған тиесі біреу-ақ кдлды,— деді әйел зорға сөйлеп, мүнлы дауыспен. Огағасы өзіне тиесі қүртты қасында отыр-ған еркек баласына үсынып:
—	Мынаны да сен жей қойшы Серікжан,— деп колына • үстатты. Мүны көріп отырған мен шыдай алмай:
—	Нүреке <аты Нүрлан екен) аз болса да өзініз неге нәр етпедіңіз,— дедім.
—	Ей, шырағым бес баланың ішінде жалғыз еркек бала осы еді. Өзіміз дөм татпасақ та осы жесе екен дейміз. Артымызда тірі қалса, түқымымыз өшпес еді деген далба-са ойымыз ғой,— деп жылап жіберді.
Бүлардың алдағы уақьітта қорек қылатын ештеңесі де қалмаған. Ерлі-зайыпты екеуІ де қалжау. Қоржындарында келе жатқан соңғы қүрттарын да тауысып отыр. Ежелден қонақ сыйлап үйреніп қалған сорлы қазақ-ай! Сарқылып калған соңғы дәмі — соңғы қүрттарының да біреуін маған беріп, мені қонақ деп сыйлап отыр.
Мен мүнан әрі шыдап отыра алмадым. Шешемнің екі қоржынға лықыта салған тамағының аузын аштым. Бет жағындағы піскен бір таба нанды алдым да әрқайсысына бір-бір тіліп бердім. Ыстық суды бір-бір үрттап, нанды асап жей бастады. Жалғыз-ақ әйел қолындағы бір үзім нанды аузына салмастан басын көтере алмай жаткан қызына қарай барды. Бізге естілер-естілмес бірдеңелерді айтып, қызының басын көтеріп, түрғызбақ болды.
—	Гүлжан, Гүлжан, мынаны жей қойшы,— дейді қай-та-қайта.
—	Бәйбіше^ау, оған да жетеді. Мен тағы да кесіп беремін. Қолыңыздағыны езіңіз жеңіз,— дедім ме'н, естісін деп дауыстаңқырап.
Сол ақ екен өйел жылап, қызын қүшақтап қүлай кетті. Ол байғүс өліп қалған.
Мен бүларды аштық апатынан алып қалайын деген ойға келдім. Тек қана төрт түлік мал өсіріп, жүні мен терісін киім қылып, еті мен сүтін азық қылып дағдыланған қазақ халқы өзен, көлдердің суына сыймай шоршып ойнаған балығын да, су бетіндегі сыңсып үшып-қонып жүрген қүстарын да азық ете білмеген. Міне мыналар да осындай адамдар.
Ең алдымен әйелден ине сүрадым. Сәтін салғанда ол байғүс ине, жіп жинайтын іскер адам екен. Маған екі ине тауып берді. Мен оларды отқа салып жасытып екі қармақ жасадым. Әйел берген шарық жіптен бір бау, аттың қүйрық қылынан екіншІ бау жасадым. Қораның төбесіне салынған талдардан екеуін суырып алып екі сап жасадым. Қармақ дайын болғаннан кейін әкесі мен еркек баласын ертіп, өзеннің үлкен бір қара суына келдік.
Оларға қармақңен қалай балық аулауға болатындығын үйретіп, әкесі мен баласына өмІрінде түңғыш рет қолда-рына қармақтың жеңіл жөне үзын тал саптарын үстаттым. ӘкесІне қарағанда баласы әрі ширақ, әрі қүмарлана үстап алған шегірткелердің қанаттары мен аяқтарын жулып та-стап, қармақтың иілген бойымен басына шаншып, менің көрсеткенімнен аудырмай суға лақтырып салып жатыр.
Кармағына алғашқы балық қауып, оны сыртқа лақтыр-ғанда оның қуанышында шек болсайшы! Әр балық қдрма-ғына қапқан сайын алақайлап жүр. Сөйтіп бір шай қай-найтындай уақытта бір шелектей балық үстап алдық. Нүрланға бір асатындай балық беріп, біз барғанша сорпа қылып, пісіре беріңдер деп жібергенмін. Қалай аршып, та-залайтынын да көрсеткён едім. Қалай пісіретінін де айт-тым.
СерІк екеуміз шелек толы балықты көтеріп қайтып келеміз. Бала шелектен шоршып түскен балықтарды қызықтап жүріп шелекке салады.
— Алақай! Алақай! Көп балық өкеле жатырмыз,— деп айғайлайды бала әке-шешесіне таянып келгенде.
Біз отырғаннан кейін өйел ымдап, күйеуін шақырды. От жанып, балық сорпасы қайнап жатыр. Мен оның не істерін білмей түрғанын сездім де қасына бардым. Балык әбден пісіп, езіліп кетуге айналған екен. Шелекті оттан алды-рып, балығын түсірттім. Қақалып қалмай қалай жеуін де көрсетіп отырдым, Бүлар қанша жесе де тояр емес. Сор-пасын да қалдырмай ішіп, амалсыз қанағат қылып тоқ-тады.
ЕртеңІнде түске дейін әке мен балаға балықты түзақ-пен үстау жолын көрсеттім. Үзын қүрыкша талдың басы-на аттың қүйрық қылынан түзақ байланады. Оны суда қозғалмай жай түрған балықтың денесіне тигізбей, суды шалпылдатпай басынан желбезегінен аса өтті-ау деген кезде тартып қалып, кейін қатты жүлқымай сыртқа шыға-рады. Мүндай әдіспен көбінесе шортан, шорағайлар аула-нады. Әкесінен гөрі баласы мүны да қызығып, жыдцам үйреніп алды.
Нүрекеңнен сүрап, біліп алған бағытпен нағашыларым-ды Іздеп келемін. Қүлан өтпестен ерте аттанып, Амантау тауларына қонаға жеттім. Әрбір таулардың қойнауында иесіз аңырап қалған үйлер. Қеңес белсенділерІ бүл өңірдің халқьш күз айында кейбіреулердің пісіп түрған егінінде ал-ғызбай Нүра бойына күшпен апарып қоныстандырған. Жаяу-жалпы, аш-жалаңаш көшкен ел жолшыбай да, бар-ған жерінде де қырғынға үшыраған. МІне, бір тайпа елге күтты қоныс болған Қарпықтан тарайтын Мәмбет жерінің аңырап қалғанын қарашы деп ойладым ішімнен. Амантау деген атының өзі көрсетіп түрғандай малға жайлы, өмірі жүт болмайтын жер еді.
Кас қарая атымды бүлақтан суарып, шідер салып жібердім де басыма ер жастанып, астыма тоқым төсеп, үстіме шапан жауып жата кеттім. Бір уақытта мүрныма мүңкіген сасық иіс келдІ. Үйқым шайдай ашылды. Орным-нан атып түрсам жаздың қысқа таңы сібірлеп атып келеді екен. Ат үзаңқырап кеткен екен, мен оны үстап әкеп су-ардым да ерттеп алып жүріп кетпек болдым. Бүл кезде күн де шығып қалған. Жатқан орныма келсем мүңкіген сасық иіс мүрныма қайтадан келді. Алыс жерде емес. Осы маңайда сияқты. Атқа мініп, айнала қарай бастап едім. Атым үркіп, осқырып қалды. Тура алдымда қалын өскен шалғын шөптің арасында екі адам өліп жатыр. Иістеніп сасып кеткен, өлі денелері ағып кетпеген. Бет пішіндерінен бірінің жас келіншек, екіншінің жас жігіт екені байқала-ды. Келіншектің төсінде емшекті аузына салған бойы өліп қалған жас бала жатыр. Бүлардың бетін жасырдым да жолға шықтым. Жүріп келе жатқаным ескі сүрлеу жол. Амантау мен Шошқа көлден өтіп, Қараағашқа таяп келдім. Қараағаш қайың, тал, терек өсетін тоғайлы жер. Кей жерлерінде ағып жатқан мөлдір сулы бүлақтары да бар. Бүдан өрі қарай өткен соң ақ селеу мен көде ғана өсетін шексіз-шетсіз сарыдала жайылып жатады.
Атымды суарып, оттатып өзім ағаштың көлеңкесінде дем алайын деп тоғайға қарай жылдамдатып жүріп келемін. Мен беттеп келе жатқан тоғайдың түсынан таяна бере қаптаған қүзғындар мен сауысқандар котеріліп үшты. Жақындап келсем ағаштың көлеңкесінде қүзғындар жеп тастаған, қаңқайып сүйектері гана қалған үлкенді-кішілі бірнеше адамның денелері жатыр, Мынаны көргенде денем түршігіп, бүл маңайда сау қалған адам жоқ шығар деп ойладым. О, жаратқан жалғыз қүдай-ай не жазықтары бар еді деймін Ішімнен мүндай жағдайға душар қылатын бүл бе йбақтардың.
Ертеңінде түстен кейін Сарысу өзеніне таянып келген-де үш-төрт тігулі түрған киіз үйдің қарасы көрінді. Осы үйлердің біреуінен шөлімді қандырып, ыстық шай ішсем-ау деген ниетпен жүрісімдІ тездетіп, атымды қамшылай бастадым.
Үйлердің маңайында үрген ит те, кыбырлап жүрген адам да корінбейді. Айнала қүлакқа үрған танадай қүла-зыған меңіреу дүние. Бүрын мүндай бір жерде отырған үйлер вз алдына бір ауыл аталып, қотанына маңыраған қой толып, өрісте қүлын-тайлары кісінеп шүрқыраскан жылкы, сиыры мөңіреп, ит үріп уда-шу болып жататын еді.
Мен ортадағы үлкен үйдің белдеуіне атымды байладым да есік ашып, сөлем беріп үйге кірдім. ЖартЫлай ғана жинаулы төсек-орын, төрде кілем мен түскиіз ілулі түр. Олардың үстінде Ілулі түрған түлкі түмақ, қаскыр ішік сияқты киімдер де көрінеді. Бірақ жауап қатқан адам жок, Бүл үйден шықтым да екінші үйге кірдім. Төрдегі төсекте бір-екі адам жатыр. БеттерІ көрпемен жабулы. Менің дау-ыстап берген сөлеміме жауап қатпағанына қараганда еліп қалған. Жан-жағыма тесіле қарап, аңырып түрып қалдым. Үйдің ішіндегі кейбір бүйымдар козге жылы үшырайды. Әсіресе босаға жақта жатқан күміс ер-токым.
—	Япыр-ай, мынау менің нагашымның үйі емес пе — деген ой келді маған. Төрде жаткан адамдардың бетін ашып көрсем қайтер еді деп ойлаймын тагы да ішімнен. Бірақ орнымнан қозғала алмай дірілдеп кеттім. Ақыры тәу-екелге бел байлап, екеуінің көрпесін кетеріп, беттерін аш-тым. Мүрныма сасық иіс бүрқ ете қалды. Корпені ашық тастай салып, шалқалақтап кейін шегіндім. Екеуінің беттері айқын көрініп жатыр. Түстері таныс сияқты. Қайтадан таянып келіп, тесіле қарадым. О, сүмдық-ай, өліп жатқан-дар өзім іздеген нағашым мен оның әйелі. МенІк шешемнің туган інісі мен келіні. Олар екенін білгеннен кейін есім ауып қүлап қалыппын.
Нағашымның орташа ғана шаруашылығы бар адам еді. Бірақ ат-түрманын әсемдетіп үстайтын. Жүйрік аты, қыран бүркіті, қүмай тазысы болатын. Мынау иесіз қалган ер-тоқымына мені жас кезімде талай рет мінгізіп, алдына алып жүргенІ күнІ кешегідей есімде қалған. Мені алдына мінгізіп алғанда өзінің еркек баласы Есеттің де: «Мені де мінгіз» — деп жылайтыны да есіме түсіп кетті.
—	Енді ол кдйда екен, бір жерде ол да оліп қалды ма екен,— деген ой мені мазалай берді. Айнала маңайдан іздеп, еш жерден таба алмадым. Бір жерде өліп қалған сияқты. Сөйтіп менің нағашымнан ешқандай үрпақ қалмай өмірден өшкен.
Ақыры мен иесіз үйлерді аударып-төңкерйп аралап, ешбір жерден ешбір тірі жан кездестіре алмай үнжыргам түсіп, салым суға кетіп, мең-зең болып елге кайттым.
Бір кезде мыңғырап өскен малы сары далаға сыймай бір жерден екінші жерге жайлап көшіп жүретін қазақтың өзі де, малы да қырылған. Иен дала иесіз қалған. Бүрын далада өлген малдың шашылып жататын сүйектерін көретін болсак, енді көмусіз қалған адамдардын шашылып жатқан сүйектерін көретін болдық. Мен бала күнімде аш-тық апатын өз көзіммен көріп те, жөне осындай айтулар-дан естіп те білген едім. Ол менің жас жүрегімді де жара-лап үлгерген едІ.
ЕСЕП ПАРТИЯСЫ
— Аштықтан өлмей аман қалғандар таң атқаннан күн батқанға дейін дамылсыз, салпақтап колхоздың (үжымшар-дың) жүмысын істеп жүреді. Тоя ішетін тамағы жоқ, бәрІ де аш. Киетін бүтін киімдері жоқ, жалаңаш.
1930-33 жылдары халықты қан қақсатып ортаға еріксіз жинап алған малдары қырылып, өсетін түқымы қалмауға айналғанда жүртқа қайтадан мал тарата бастады. Ол мал-ды не союға, не сатуға үлықсат жок, онда сотталады. Біздің үйге де аман сақтап, өсіріқцер деп екі қой берді. Екеуі де қоздады. Оларды сауып, сүтін азық қылатын болдық. Сиыр алғандар өр сиырдан бір жылда 7-8 килә май тапсырады. Сонда өздеріне сүт машинадан (сепаратордан) ағызып алынған көк сүті ғана қалады.
Бүл кезде естерін толық жия алмай, өлі де есеңгіреп жүрген халықты оқу оқуға тарта бастады. ҮлкендердІ са-уатсыздықты жоюға (ликбез) шақырды. Жастар мектепте оқыды.
Ол кезде менің түратын ауылым 15-20 үйден ғана қүралған. «Балықшы» колхозы деп аталады. 1933-34 оқу жылында мен 1 класты бітірдім. 1934-35 оқу жылында 3 класты бітірдім. Мені жақсы оқисың деп 2 кластан 3 кла-сқа бірақ кәшірді. Ол ауылдағы біздің мектеп деп жүргеніміз бір үйдің төргі бөлмесі. Біз төргі бөлмесінде сабақ оқып отырғанда, үй иесі ауыз үйде тамағын ішіп отырады. Осы бастауыш мектепті бітіргеннен кейін бір топ бала Қара-ғанды облысына қарайтын Нүра ауданының 1928-32 жыл-дары орталығы болған Казгородок селосына оқуға бардық. Ол кезде аудан бойынша орта мектеп осы ғана еді.
Басқа жақтан келгендер жатақханада жатып оқимыз. Біздің шағын ауылға карағанда бүл жер маған үлкен қала сияқты көрінді. Бүрын ешқайда барып көрмеген мені мектебі тіпті таңқалдырды. Бірнеше еңселі жарық бөлмелері бар. Іштері толған окушылар. Сабак біткенде бөрі шула-сып, жүгіріп далаға шыгады.
Жатақханамыз да үлкен, бірнеше бөлмелі. Бірак, жағ-дайымыз нашар. Қарнымыз аш, кніміміз жыртық. Қыс ай-ларында мектеп те, жатақхана да адам төзгісіз болып суып кетеді. Класта сырт киімді тастамағанда да дірілдеп зорға отырамыз. Дөуіттің ішіңдегі сия қатып қалып, ауызбен үрлеп жібітіп, жазу жаза алмай отыратын кездер де жиі кездеседі.
Жатакханаға келгенде де бой жылынбайды. Ол кезде пешке көмір жақпайды, негізгі жағатын отын — шөп-ша-лам, Кеш болса, керосин қүйған білтелі шам жагамыз. Маңайға тарайтын жарық сөулесінен көрІ, бүрқыраған ащы иісті түтіні әлде қайда көп болады, Әрі жылыну үшін, әрі аш қарыннын мазалауынан күтылу үшін қырық жамаулы кір көрпенің асгына тығылып, үйықтап жата қалуға тыры-самыз. Үйықтайтын орнымыз —тақтайдан жасай салған шиқылдауық көйке (тапчан).
Бір күні мен қатты үйықтап кеткен екенмін, астымда-ғы көйкенің қатты шикылдап қозғалғанынан оянып кеттім. Басымды көтеріп қарасам, үш-төрт қүрбылас оқушылар менің аяқ жағымда бір чемоданды ашып, нан жеп отыр. Нанды көргенде-ақ үйқым ашылып, көзім жайнап кетті. Олар дыбыстарын шыгармай, жай ғана ымдам мені нан жеуге шақырды. Маған да керегІ осы еді. Аузымды толты-ра шала шайнап, қомағайлана жүтып жатырмын. Нан та-усылғаннан кейін шамды сөндіріп, өр қайсысы өз орында-рына жата-жата кетгі. Қарным тойғанына қуанып мен де жата қалдым.
Шіркін аш адамға тамақтан өткекнің бөрі азық болады ғой, Әйтпесе біздің жегеніміз кебектен соқпалап жасал-ған, дүмбілез піскен бірдеңе ғана. Оны адам түгіл тойып жүрген мал да жемес еді.
Таң ата мектепке баруға дайындала бастаган кезде екі-үш өзім қатарлы оқушылар ашулы түрмен мені жүлқы-лап, нүқып-нүқып қояды.— Өй, үры, жаныңнын барында нанымызды тауып бер! — деп шаңқ-шаңқ етеді. Менде үн жоқ. Түнде жеген кебек наннын тегіннен-тегін менің төсегімнің үстіне неге келе қалғанын енді үға бастадым. Көйкенің маңайында түсіп қалған нанның қиқымдарын көрсетіп: — Муны жеген сенсІң, нанды жылдам тап, өйтпе-се өлесің,— деп мені үрмақ болып жүр. Мен не айтып, не істерімді білмей сасқалактап түрганымда жатқан төсегінен атып түрып, нан жогалтушылардың қасына келіп бір оқушы: — Бүган тиіспеңдер, сендердің нандарыңды бүл жемейді, жегендерді табамыз. Қазір шуламай мектепке барыңдар,— деп әлгілерді орын-орнына жіберді, Бүл келген сол кезде окушылар арасында да, мүғалімдер арасында да беделі күшті, оқуды үздік оқитын, мектепте де, ауыл ішінде де «ақын бала» атанып жүрген Бейісбек Томпақов деген оқушы еді. Міне, осы күннен бастап екеуміз арамыздан қыл өтпейтін тату дос болдық. Өтіп жатқан уақыт, екеуіміздің достығымызды күшейте берді. Ой-пікіріміз де, өмірдегі мақсатымыз да, асқақ арманымыз да бір жерден шығып, қиыншылықты да, қуанышты да бірге көріп, өмірі ажыра-майтын, ауытқымайтын бір сара жолга түсіп алдық.
1938 жылғы КСРО Жоғарғы КеңесінІң бірінші сайлауьі қарсаңында оның депутаттығына кандидаттар одақ кенесі бойынша Мануйльский Дмитрий Захарович, үлттар кенесі бойынша Қазақбаев ӘбдІсәметтер ел аралап, сайлаушылар-мен кездесу өткізіп жүрді. Сондай кездесу біз оқып жүрген ауылда да болды. Осы кездесуде мектеп пионерлерінің атынан мойнына қызыл галстук тағып Бейісбек қүттықтау сөз свйледі. Жас оқушының қысылып-қымтырылмай свйле-ген өткір сөзіне кандидаттар да және басқа жиналган адам-дар да өте сүйСініп қалды. Оның сөзінің соңы өзі шығар-ған өлеңмен аяқталғаны өте сөтгі болып, жүрт ол мінберден тусіп өз орнына келгенше дуылдап қол шапалақтап түрды. Бейісбек жастайынан-ақ өзі қатар оқушылардан ерекшеленіп, оқу оқып, білім алуға өте қүштар болды. Біздер доп қуып, асық ойнап жүргенде оның қолынан кітап түспейтін.
Бір күнІ қолында Сөбйт Мүқановтың «Адасқандар» ро-маны бар, біздерге кітап туралы кысқаша түсіндіріп бер-ді де:
— Бүгіннен бастап мені БейІсбек емес, Бүркіт деп атаң-дар,— деді. Романдағы Бүркіт бейнесі оған қатты үнаған екен.— Енді маған Бәтестей ару керек, мен өз Бөтесімді қайтсемде іздеп табуым керек,— дейді кеудесін кернеген жастық арманымен.
Сол күннен бастап-ақ бүрынғы БейІсбек Томпақов жаңадан Бүркіт Ысқақов болып аталды да кетті. Өзінің қүрбы-қүрдастары да, оқытушылар да мүны бірден мақүл-дады. Бөрі де оған: — Қырандай қырағы болсын, қаққанда қанаты талмасын — деп тілек білдіргеңдей болды. Бүркгггің ықпалымен бүрын кітап оқымайтындар енді кітап оқуға қүмарлана басгадык, Мектепте әдебиет кітаптарын оқитын-дардың саны көбейді. Сөйтіп БүркІттің бастауымен «Жас әдебиетші» деген үйірме қүрдық. Бүл 1938-39 жылдардың кезі еді. Бүл үйірмеге Бимағанбетов Елеш, Шалабеков
Дәкен, Мүқанов Аққошқар, Әубәкіров Жанайдар, Сүлей-менов Жүсіп, Рахметов Кәмәли, Бүйрабеков Рақыш, Мүқа-нов Ақаш, Сүлейменов Әшім сияқты оқушылар белсене қатынасып журді. Бәріміз де қатармыз. Жасымыз 15 пен 17 арасында. Ол кезде бүгінгідей теледидар' да, радио да, кино да жоқ. Оқушылар өмірдегІ болып жатқан жаналық-тарды тек қана мүғалімдердің аузынан естіп, қолдарына түсіп қалған газет, журналдарды оқып қана білетін.
Ол кезде оқу қүралдары да, жазатын дәптер де, сия мен қаламсаптар да тапшы. Оқушылардың кобісі дүкенде түрған керекті заттарын сатып ала алмайды. Өйткені кол-хозшылар қанша еңбек етіп жүрсе де қолдарына бір тиын ақша алмайды.
Осындай қиыншылыққа қарамастан оқушылардың оқу оқып, білім алуға қүмарлығында шек жоқ. Әрқайсысы өз әлінше сабаққа үқыпты дайындалып, білмегенін бір-бірінен сүрап, түсініп алуды әдетке айналдырған. Олардың ішінде тәртіп бүзып, бүзақылық жасау деген тіптІ жоқ. Мектепте ғана емес, көше бойында да, ауыл маңында да мүғалімдердің алдынан кесе-көлденең өтпейді.
Біз өз үйірмемізді әдебиеттен сабақ беретін Баймолдин 'Мүханмеджан деген мүғалімнің колдауьімен жүргізіп отыр-дық. Мектептегі оқу біткеннен кейін жиналып алып өдеби

оқып болғаннан кейін әр-қайсымыз өзіміздің түсін-геніміздІ, үнағанын, үнама-ғанын айтамыз. Мүғалім бізге тек қана «халық жау-ларының» шығармаларын оқи көрмеңдер деп қатты тапсырған,
Бір күні Бүркіт оқимыз деп Сәкеннің «Кызыл ат» по-эмасын алып келді. Біз бәріміз оғаң үрке қарадық. Өйткені Сәкеннің, БейІм-беттің, Ілиястың шығармала-рын жннап өртегеніміз, бірен-сараны кездесе қалса, жыл-дамдатып қүртатынымыз әлі есімізде. Олар халык жауы. Халық жауларының шығар-маларын да, суреттерін де қүртып отырыңдар дейтін
бізге сабақ беріп жүрген мүғалімдер. Олардың атын атап, кездейсоқ шығармаларын оқыған, не ауызша айткан адам-дарды «халық жауы» деп соттап жіберетін. Мүны бөріміз де білетінбіз.
Өзіміз көзімізбен көрген 1937-38 жылдардағы «халық жауларын» қүрту науқаны елдің үрейін алып, қорқыт-ты. Жоғары жақта қызмет атқарып жүргендерден басқа өзімізбен бірге оқып жүрген қүрбыларымыздың өкелерін «халық жауы» деп үстап әкеткенде артындағы әйел-дері мен балаларының жағ-дайы ете аянышты болатын. Ол үйдің адамдарын жай ғана көрші-қолаң түгіл, ту-ысқандарының өздері де «қырсығы тиіп кетеді» деп үйлеріне кіргізіп, бір үзім нан да бермейтін болды. Әзірше аман жүргендердің ездері де күндіз күлкіден,
Бүркіт біздерге Сәкенді ерекше сүйетіндігін айта келіп, «К.ызыл ат» поэмасын мәнерлеп оқып берді. Поэманы тал-дай келіп, әңгімені қазақ халқының 1932-33 жылдардағы аштан қырылуы туралы өрбіте түстік. Бөріміз де аштық нәубетін казімізбен коріп, басымыздан өткерген екенбіз. Осы өзіміз оқып жүрген Казгородок селосы бүрын аудан орталығы болыпты. Сол аудан орталығы болып түрғанда мүнда адамдар аштықтан суық үрған шыбындай қырылған екен. Нор татпаған, өбден қалжыраған аш-арықтар күресінде де, көше бойында да, үйлердің ыгында да, қора-қопсының ішінде де өліп қала берген. Мүны сол кезде көзімен көрген Бимағанбетов Елеш бажайлап айтып берді. Өліп қалған, иістенген адамдарды таяу шүңқырларға тас-тай берген. Казақты біржолата қүрта жаздаған бүл сүмдық оқиға жайында ол кезде ешкім ауыз ашып айта алмайтын. Ал біз Бүркіттің өр нәрсені аңдап білуге қүмарлығының арқасында сол қазақ қайғысының не себептен болғанын аз-дап болса да түсініп қалғандай болдық. Бүл біздің жас жүрегімізді шымырлата жараландырып, өмір бойы өшпес дақ салған еді.
Ақын әрі жазушы Бүркіт Ысқақүлы. 1956 ж. Жезказған.
түнде үйқыдан қалды. Қастық ойлаған біреу қүртамын де-ген адамын: «Бүл халык жауларының сыбайл асы» десе болды, ол із-түз жоқ үсталады де кетеді.
Халықтың үрейінің үшып кеткені сонша, ауылға қызыл жагалы милиция қызметкерлерінің бірі келе қалса, үйДегі адамдар ол кеткенше үйден шықпайтын. Бір күні бір ми-лиционер өзінің жеке шаруасымен басқарманың кеңсесіне келеді. Ол шаруасын бітіріп шыгыи келе жатқанда қарсы алдынан бір қарт адам кездесе кетеді. Милиция.қызметкері оган сәлем беріи, қолын үсына бергеңде шал баж ете қала-ды: «Ойбай, мен халық жауы емеспін, қүлыным-ай мені түтқындай көрмеші» — деп талыксып қүлап түсіпті.
1940-41 оқу жылында бір топ оқушы Қарағандыдағы екі жылдық мүғалімдер институтына келіп, оқуға түстік. Олар ауылдагы әдебиет үйірмесінің мүшелері: Бимаганбетов Елеш, ЬІсқақов Бүркіт, Шалабеков Дәкен, Сүлейменов Әшім, Әубәкіров Жанайдар, Теміров Махмет (осы кітаптың авторы) және Дүйсенбаев Аманжолдар еді. Бөріміз бір бөлмеде жатамыз. Болып жатқан күнделікті халықаралык саяси оқиғалар туралы бізге Бүркіт үнемі түсінік беріп түрады. Бір күні қолында араб әрпімен жазылған кітабы бар, ентіге басып жетіп келді. «Мына кітапті кімнің жазға-
Солдан онга карай:
Мүстахым Азанбаев пен Махмет Темірүлы.
ның білесіздер ме?» — деп қуана күлімдейді. Біз аузымыз-ды ашып, аң-таң болып түрмыз. ӨйткенІ кітап араб өрпімен жазылған. Оны Бүркіттен басқамыз оқи алмаймыз. Ол кітапты мүдірместен оқуға кірісті, Бәріміз үйып тыңдап отырмыз. Сөйтсек бүл Ахмет Байтүрсыновтың «Қырық мысал» деген кітабы екен. Ондағы жазылған әр мысалды оқыған сайын бір ашылған жаңалыққа кездескендей бола-мыз. «Аққу, шортан һәм шаян» мысалындағы кісі қандай іс болса да бірлесіп, ынтымақтасып істесе ғана нөтижелі болады деген ой-пікірІ бөрімізге де қатты үнап, оны жат-тап та алдық. Сол сияқты бізге үнамаған, көңілімізге бір жаңа ой салмаған бірде-бір мысалы болмады. Бүркіт Ысқ-ақүлы жалғыз кітап қана емес, өзіне үнаған газет, жур-налдарда жарияланған мақалаларды оқып беретін. Сөйтіп ол біздің өмірге көзкарасымыздың дүрыс қалыптасуына көп өсер еттІ. Жасымыз да, оқып жүрген окуымыз да қатар болғанымен үнемі жалықпай ізденіп, көп оқудың арқасын-да Бүркітғің ой-өрісі қүрбы-қүрдастарынан әлдеқайда жо-ғары болатын. Өзі жалындаған жас ақын. Оқытушылардың арасында да өте беделдІ еді. Бірде тарих сабағы жүріп жаткан. КезектесІп карта алдында түрып, жауап беріп жатырмыз. Сабақ өткізіп отырған мүгалім Кэбзәкір Байта-сов еді. Ол өзінің лекциясын өте тартымды етіп оқитын. Біз оның сабағына қүштарлана қатынасып, өзін оте қүрметтейтінбіз. Біз де осы кісі сияқты инабатты үстаз болсақ-ау деп армандайтынбыз.
Жауап беру кезегі Бүркітке келді. МүғалІм оған күлімдеп қарап отырды да: «Сен, шын ақын болсаң осы картаға қарап түрып, көп ойланбастан бір ауыз өлең шы-ғарып жіберші» — деді. Сонда ол қомданған бүркітше ши-рыға түсті де, көп ойланбастан:
Уа, Азия, үлысың Үлылығың қүрысын.
Қүрысын демей не дейін Европаның қүлысың,
дегенде мүғалім де, тыңцап отырған біздер де Бүркіттің ақындық алғырлығына өте риза болып, сүйсініп қалдық.
Бүркіт әр түрлі саяси тақырыпқа да арналған қызықты - әңгімелер айтып отыратын. Шаруашылығы дамыған АҚШ сияқты капиталистік елдердің көбіңде бірнеше партиялар-дың қатар өмір сүретіндігін, мемлекет басына сайлауда қайсы дауысты көп алса, сол партия, билікке отыратын-дығын әңгімелеп берді де, «бізде сондай жаңа партия күру-

Отыргандар: (солдан оңга карай) Бүркіт Ысқақүлы, Айгүл Бүркітқызы, Бүркіттің жүбайы Моруа, Махмет Темірүлы.
Түрегеп түрғандар: (солдан оңға қарай) Нариман Ыскақүлы, Сыздык Мусин. 1950 ж. Алматы.
ымыз керек» — деді. Бүл пікірі бізді де қызықтыра түсті. Мүндай әңгіме өмірімізге зор қауіп тендіретіні де ойымыз-ға кіріп шыққан жоқ. Осы айтылған пікірді жылдам орын-дауға асығып, жаңа партияның атын коюға таласа баста-дық. «Жаңа партиямыз тек елі үшін еңбек етуі керек. Ал, ойландаршы, сонда оны қалай деп атаймыз?» — деді Бүркіт бәрімізге қарап. Әрқайсымыз езімізге үнаған өртүрлі ат-тарды атап жатырмыз. Тіпті өз ойымызды бүрынырақ өткізіп жіберуге тырысамыз, Талқылай келе олардың бірде-бірі үнамады. Ақыры Бүркіт өз ой елегінен өткізіп, осы дүрыс болады-ау деп есептеп жүрген жаңа партияның атын біздерге сенімді түрде жария етті. «Жолдастар,— деді ол — біздің партиямыз «Елін сүйген ерлер партиясы» деп ата-лады. Осы отырған бәріміз бүгіннен бастап осы партияның мүшесіміз. Елдін қамын ойлайтын партия болса, халық ешуақытта күйзеліске үшырамас еді» — деді ол шабытта-на сөйлеп.
Сойтіп «зіміз бір жаңа саяси партия қүрып алдық деп қуаныстық. Алдағы уақытта оның программасын да, уста-вында кабылдамақпыз. Партияның басшысы етіп Бүркітті сайладық. Біздер студент, оқушылар арасында үгіт жүргізіп, пікірлестеріміздің санын кебейтпек болдық. Қазіргі қата-рымыздағы партия мүшелері деп мыналарды есептедік: Бүркіт Ысқақов (көсемі), Махмет 'Геміров (орынбасары), Елеш Бимағанбетов, Дәкен Шалабеков, Аманжол Дүйсен-баев, Әшім Сүлейменов, Жанайдар Әубәкіров — бүлар институтта окып жүрген студенттер. Бүлардан басқа ауыл-да қалған пікірлес достарымыз да иартия мүшелері деп есептелді. Олар: Рақыш Бүйрабеков, Кәмәли Рахметов, Қажыкен Тінтаев, Аққошқар Мүканов, Байдалы Боқаев, Акаш Мүқанов, Балапан Сәкібаев, Орынбай Сауқанов, Сайдалы Кенжебаев (Мақуов кейіннен).
Қарағанды мүгалімдер институтынын. бір топ оқытушы-профессорлары мен студенттері. Екінші қатарда (оң жақтан): үшінші отырган ага оқытушы Айтбай Нәрешев. Төменде (оң жақта): Бүркіт Ысқақүлы. Қарағанды, 1941 ж.
Біз партиямыздың атын қысқартып «ЕСЕП» деп қана айтып отыруды үнататын едік. Біздің мүндай жастық ар-манмен істеген ісіміздің, айтылған сөздеріміздің күндердің күнінде өзімізге соққы болып тиетіні ойымызға кіріп те шыққан жоқ. Қайта осы ойымызды, осы мақсатымызды өзіміз қатарлы қүрбы-қүрдастарымызға кең тарата түссек деген пікірде болдық.
Бүгінгі санымыз жиырма шақты ғана адам болса, алда-ғы уақытта. мындаған адамға жетеді — деп коямыз, батыл-дана сойлеп. Әрине ол кездің қатал тыйымы, қатал жаза-сы болмаса, оның солай өсіп кететіні де рас еді.
Бүркіт институттағы барлық студенттермен әңгімелесіп, олардың пікірлерін біліп, өз жағына тартуға тырысатын. Біздермен пікірлес деп тарих факультетінің студенттері Нүркенов Ахметжан, Сейітов Кайлеш, Аманбарв Мүқаш, Әубәкіров Хайриддендерді атайтын.
Институтта Бүркітпен жақсы дос, пікірлес болғандар-дык бірі Жаплар ӨмІрбеков болатын. Екеуі де жайнап өсіп келе жаткан жас ақындар. ӨлендерІ сол кездегі «Қараған-ды пролетариаты» мен «Қарағанды комсомолы» газеттерінде жиі шығып түрады. Ауылдан келген біздермен салыстыр-ғанда Жаппардың ой-өрісі жоғары, білетіні көп. Біз одан білмейтінімізді сүрап алып отырамыз. Ол бүған ерінбейдІ, қайта ол даінің бір міндетті Ісі сияқты түсіндіріп отырудан жалықпайды. Осындай адамгершілігі зор Жаппардың да бізбен пікірлес болғанына қаггы қуанып қалдық.
Бүркіттің өңгімесін естіп, тындаған қүрбыларының бәрі дерлік оның пікірін қолдап шыға келетін. Тіпті «ЕСЕП» туралы сырттай естіген жастар оған тікелей сүйіспеншілік білдіріп отыратын. БІртіндеп оның тілектестерінің саны өсе берген. Олардың ішінен Бүркіттің ерекше атайтындары: Оңайбек Қүдышүлы, Орынбай Айтмағанбетовтер еді. Оңай-бекпен өте сырлас дос болды. Өмірінің соңғы күндеріне дейін онымен қатты сынласып өттІ.
Біздер қандай жаңалық болса да жылдам қабылдап, өмірдегі болып жатқан барлық қүбылыстарды білейік деп жастық қүмарлықпен қүлшынып жүргенде Бүркіт бізге тағы да бір тамаша кітап әкеліп оқыды. Бүл кітап Сәбит Мүқановтың «XX ғасырдағы қазақ әдебиеті», 1-бөлІм, (үлтшылдық дәуірі) «Қазақстан» баспасы, 1932 жыл, Қызы-лордада латын әрпімен шыққан кітабы екен.
Біз мүны түстен кейін институттағы лекциялар бітісімен оқып, тыңдай бастаймыз. Тыңдағанда тіпті бас көтеріп, қыбырламаймыз. Бүрынғы біз оқып жүрген басылымдарда Алашорданы және оның көсемдерін нағыз халық жаулары деп жазатын. Біздер оған сеніп, солай ғой деп түсінетін едік. Мына кітапты оқып шыққаннан кейін халықтың на-ғыз досы Алаш партиясы екен-ау деген көңілге толық сенім орнады. Оның көсемдерін де, оны жақтаған, мадақтаған, тілектес болған акындарды да елін, жерін кдлткысыз сүйіп, еңбек еткен періштедей жаны таза нағыз асыл жаңдар екен деп түсіндік. Кітаптағы мысалға келтірілген өлеңдердің бөрін дерлік жазып алып отырдык. Өйткені бәрі де халық-тың мүң мен зарын, шемен болған шерлерін өздерінің жаралы жүректерінен шығарып көрсеткен ғой. ЖүректІ За-269
жарып шыққан тамаша өлеңцер біздің де жас жүрегімізді қалай оятып, қалай тербетпесін!
Мысалы Ахаңның: Қазағым елім,
Қайқайып белін,
Сынуға тур таянып.
Талауда малың,
Қамауда жаның,
Аш көзінді оянып!
Қанған жоқ па әлі үйқың,
Үйықтайтын бар не сиқың?!
Осы бір ауыз өлеңінін. өзін ақынның вте көрегендікпен айтқан, келешекті дәл болжаған данышпандық пікірі деп түсіндік. Бүл олең жолдары 19П жылы жазылып, алда бо-лайын деп түрған қазақ халқының басындағы қайғылы оқиғаларды қапысыз дөл тауып, болжап айтқан. 1916 жыл халық үшін қайғылы жыл болды. 19-бен 31-дің арасындағы жастар еріксіз қара жүмысқа алыңды. Буған көнбейміз деп бас кетерген халықты оқтың астына алып, қырып-жойды, ЕлдІң біразы ауып, ескен атамекенін тастап, амалсыз шет жерлерге көшіп кетті. 1917 жылғы қазан теңкерісі де қиын-шылық тудырды. Қызылы да, ағы да казақ даласын ойран-дап өртеумен болды.
Кеңес өкіметі өбден орнығып алғаннан кейін 1928 жылы қазақ байларының мал-мүлкін тартып алып, өздерін қуғьш-сүргінге үшыратты. Мүның ақыры қазақ халқының 1932-33 жылдардағы қүрып кетуіне таяган аштық апатына өкеп со-қты. Бүл аштықтан өупірімдеп ес жия бастағанда қазақ-тың сүттің бетіндегі кдймағындай ең абзал ерлерін «халық жауы» деген жаламен жойып жіберді. Міне осы бірауыз өлеңді оқып, жаттап отырғанда көз алдымызға осындай сүмдықтар елестейтін едІ.
Сәбит Мүқановтың бүл кітабында алашорда партиясын, оған тілектес ақындарды үстем байлар табының мүддесін қорғаушылар болды, нағыз үлтшылдар болды деп түсіндіргені, өзінің осы пікірін дөлелдеу үшін мысалга келтіріп отырған өлеңдері біздің жас жүрегімізге жылы тиетін еді. Міржақып Дулатовтың мынандай өлең жолда-рын оқыганда:
Кез болған соң кер заман біздің бакка,
Жау жарағын асыяып, міндік атқа.
Ел бастайтын ерлерге бүл бір зор сын Жаңа талап, жас үлан, карап жатпа.
Азаматы алаштын,
Аттанатын күн туды.
Тулпар мініп, ту үстап,
Баптанатын кун туды,	•; *
—	ШіркІн сондай күн біздерге де туа калса, жан аямай ел намысын қорғар едік-ау — дейміз. Біздің қатарымызда Бүркіттен кейінгі кап оқитын да, көп ізденетін де Елеш еді. Ол бәрімізді де ойға қалдырған мынадай пікір айтты:
—	Ашаршылық жылдары сан адам тектен-текке қырыл-ды. БіздІң топалаң тиген койдай жусап, сасып-шіріп жат-қанымызды қарға-қүзғыннан басқа ешкім елёң қылмады. Сонда халык та ешбір дәрмен қыла алмапты. Сол қорлық-пен өлгендердІң ең болмаса біразы қолдарына қару алып, айқасып өлсе, олардың кім екенін, жалпы қазақтың кім екенін білер еді-ау, шіркін,— деді, ашуға булыға сейлеп, өкінішті үнмен. Мүның айтқан сөзін қоштап Бүркіт оны өрі қарай жалғастырып өкетті:
—	Я алдындағы жеп отырган асыңды акымақтарға беріп қойып, өзің аштан елгеннен асқан қандай қорлық болмақ?! Бүлай булығып үндемей өлгенше, жаумен жағаласып, бетін тырнай өлген өлде қайда артық еді-ау! Ахаң сияқты ха-лық көсемІ данышпандықпен ел тағдырын қалай болжаған деп таңғаламын. 1928-31 жылдары бүкіл казақтың малы талауға түсіп, малынан жүрдай боп айрылған халық аш-тан қырылып, түқымы да қалмай дүниеден қүрып кетуге де айналды ғой,— деп аяқтады өз сөзін ызалы ашынған үнмен.
Сонда біз келешекте не істеуіміз керек? — десеміз бір-бірімізге қарап. Біздін бүл сүрағымызға жауапты Мағжан-ның:
Кене мен Абыландын жолын қумай,
Жапанда жайылудын мәні қалай?!
деген өлең жолдарынан тауып алғанымызға мөз болып қуанамыз. Ендеше біздер келешекте бар өмірін қазақ ха-лқының азаттығы, төуелсіздігі үшін сарп еткен Абылай мен Кене хандардың жолын қуумыз керек десіп келістік.
Сөйтіп институттағы студенттік өміріміз жаңалық табу, ізденіс жолында қызықты болып өтіп жатты.
Шындығында Бүркіттің ой-өрісі сол кезде өз қатары-нан әлде қайда жоғары болды. «ЕСЕП» паргиясын қүрцық деп жариялағаннан кейін оны жол көрсетіп отыратын өзіміздің көсеміміз деп есептедік. Өйткені оның көп
мәселені түсіне білуі біздерден анағүрлым артық болатын. Біздердің өмірі ойымызга келмейтін кейбір жағдайды ба-жайлап айтып бергенде әрі мақүлдап, әрі танданыи басы-мызды изей беретінбіз.
Мысалы бЬдер институтта оқып жүрген жылдары Бүркіт бүкіл Қарагандыда жалғыз-ақ қазак мектебі бар екенін өкінішпен айтып отыратын. Ол «Қазақ мектептері Қара-ғанды сияқты басқд калаларда да жоқтың қасы болып жатса, келешекте казақ тілінің жағдайы не болмак? Ана тілін жете меңгерудің негізгі ордасы мектеп қой. Қазақша оку орындары жойылса, халық ез ана тілінен, өзінің үлттық мәдениетінен алшақтай бастамақ. Оның салт-санасы да өзгерІп, үлттық қасиетінен айрылады. Ақыры оның үлттық санасы жойылып, ол халық біртіндеп жеке үлт болып өмір сүруден қала бастайды. Осындай жағдай келешекте біздің халықтың басына түсеме деп қауіптенемін» дейтін. Ол келешекке ой жіберіп, алдағыны болжай айтып, заман агы-мының қандай бағытпен бара жатқанын сол кездің өзінде-ақ аңғара білген-тін.
Қазақстанның өз басында еркі жоқ, тек қана Қеңес өкіметінің ашса алақанында, жүмса жүдырығында отырған тәуелді ел екенін де миымызға сіндірген Бүркіт еді. Осы-дан бастап біздің жас жүрегімізге туған халқымыз келе-шекте өз алдына тәуелсіз ел болса-ау деген арман мық-тап орнады. ЕндІ осы азатгық жолында жан аямай күрессек деп қиялдадық.
Біз'бүл жолға ешбір қауіп-қатерді ойламастан түстік те кеттік.
1941 жылдың маусым айының орта кезі. Күн жексенбі. Маужырап түрған тамаша күндердің бірі. Сабаққа дайын-далған бірен-сараңдары болмаса, студенттердің кебісі жа-тақханадан сыргқа шыгып кеткен. Мені Бүркіт токтай түр деп жібермей қалды.
Біздер оқып жүрген институттың оқу корпусының ас-тыңғы қабаты жатақхана, үстІңгІ кабаты бірыңғай оқу кабинеттері. Ол бөлмелер лекция біткеннен кейін де ашық болады. Қүлыптап жабылмайды. Жоғары котеріліп барып, сабаққа дайындалуға өте қолайлы.
Бүркіт мені бос түрған бір кабинетке ертіп келді. Мен сабаққа дайындалатын шығармыз деп ойладым. Стол үстіне дәптерін де, кітаптарын да жая бастады. Жайып тастаған екі тарақ ақ қағаздың бас жағына: «Елін сүйген ерлер партиясының (ЕСЕП) программасы» деп тақырып қойып, оны әдемілеп жазып, астын сызып қойыпты. Енді мен мүнда не үшін келгенімді білгеннен кейін ерекше бір сезімге бөленгендей болып, Бүркіттің бетіне қадала қарап қалып-пын. Менің алдыма К. Маркс пен Ф. Энгельстің «Коммунистік партияның Манифесін», «КОКП-ның про-граммасы мен уставың» жайып салды да: «Енді біз 'осы-лардың үлгісімен өзімІздің программамыз бен уставымыз-ды жазып шығамыз — деді, Бірақ біздің үстаған жолымыз бүларға қарама-карсы. Сөйтсе де бүлардың қалай жазыл-ғанын білмей, біз өз бетімізбен дүрыс программа жаза алмаймыз. Сондықтан бүлардың бәрін де оқып шығумыз керек. Бүл бізге тың ой, пікір туғызады. Оны бір қағазға түсіріп отыруымыз керек» — деп қағаз, қаламсапты дай-ындап қойды. Бүларды оқып шыкканнан кейін біз өз бағ-дарламамызды жазуға кірістік. Оның есте қалған нүсқасы мына төмендегідей еді:
Бугінде отарлық бүғауда отырған дүние жүзінің барлық халықтарының, өсіресе Азия, Африка елдерінің үлттық санасы оянып келеді. Келешекте бүлар жүмылған жүды-рықтай болып үйымдасып, азаттық үшін отаршыларға қар-сы аттанысқа шықса, отарлык бүғаудың темір қүрсауының быт-шыт болуы айдан анық,
Огаршыл жыртқыштар өз үстемдіктерін күшейтіп, ке-ңейте түсу үшін бір-бірімен қырғын соғысты бастап отыр. Бүлардың жеңілгендерінің қарамағында отарлық бүғауда қан жүтып отырған халықтар бостандық алады. Ең болмағаңда бостандық, азаттық үшін күресуге мүмкіндік туады.
Қазірде бүкіл дүние жүзі үлкен оқиғаның қарсаңында түр. Жер шарының алтыдан бір бөлігінде мықтап орын теуіп, басқа жерлерге де тамырын жая бастаған комму-низм идеясыньін қатерлі қаупінен сактану мақсатында өз ара одақ қүрып, батыстан Германия, шығыстан Жапония КСРО-ға қарсы жорық жасауға дайындалуда. Бүларды коммунизм қаупін сезген барлық мемлекеттер қолдауға тиіс. Бүл жорықтың нөтижесінде коммунизмнің негізгі ор-дасы КСРО талқандалып шықса, оның қүлдық бүғауында отырған халықтар өз алдына жеке-жеке тәуелсіз мемле-кет болып шығу мүмкіндігі туады. МІне осындай қолайлы жағдай туа калса, біздер, жастар дайындықсыз отырып, қапыда қалып қоймауымыз керек. Сондықтан келешекте барлық жауапты жүмыстар бірыңғай өз қолдарына көшетін жастардың үлттық ой-санасы оянып, олар озінің туған халқының мүддесі, намысы үшін жан аямай күресетін бо-лып шығуы керек. Біздің бүл қүрып отырған партиямыз ел
максаты үшін еңбек ете білетін «Елін сүйген ерлер парти-ясы» қысқаша айтқанда «ЕСЕП». Яғни халықты қалтқы-сыз сүйетін жастар үйымы. Біздін келешекте көздеген қоға-мымыз тек қана халықтык мемлекет болута тиіс. Бүл қоғам ешқандай тапқа бөлшектенуге тиіс емес. Біз К.азақстанда түратын, осында туып өскен және туған жерін сүйе білетін барлық халықтарға арқа сүйейміз.
БІзді сырттан коммунистік жүйеге қарсы, онымен ешбір ымыраға келмейтін барлық мемлекеттер қолдайды. Бүрын отарлық бүғауда, қүлдықта болған халықтар нағыз тағдыр-ласымыз, одақтасымыз.
Бізді арғы шыққан тегі бір дүние жүзіндегі түркі тілдес халықтар қолдайды. Бүл туысқан халықтармен тағдырлас-пыз. Бүлардың көбі отаршылык езгіде жаншылып, зар жылауда. Алдагы уақытта бүл халықтардЬщ бәрі де азат-тық үшін аттанысқа шығып, бірімен-бірі толық ынтымақ-тас, одақтас бола алады.
БіздІң қүрметтеп үстайтын дініміз — ислам діні. Бүгінде ислам дініндегі халықтардың басым көпшілігі отаршылар-дың бүғауында отыр. Келешекте олар да азаттық үшін жаппай аттаныскз шығады. Қазірдің өзінде олар отаршы-ларға қарсылық білдіруде. Келешекте бостандық алған бүкіл мүсылман хальіқтары бір-бірімен толық ынтымақтас, одақтас бола алады.
Коммунистік бүғауда отырған барлық халықтар бір-бірімен тағдырлас. Азаттық жолындағы күресте бүлар бірін-бірі қолдайды. БөрІне бірдей ортақ жау — коммунистік жүйені қүрту үшін күресу, бәріне бірдей ортақ мүдде.
Біздің жаңадан қүрып отырған «ЕСЕП» партиясына мүше болғандар мен тілектестері туған елінің отарлық бүғаудан қүтылып, толық азаттық алғанына дейін өз күресін тоқтатпайды. Бүлар үшін туған елінен, туған жерінен қымбат ештеңе жоқ. Қазақ жастары «ЕСЕП» партиясының төңірегінде топталыңдар! Туған жер, туған халқың үшін жан пида!
Біздер осы ойымызды келешекте толық етіп жазыла-тын бағдарламамыздын қысқаша нүсқасы есебінде Қдзақ-стандағы барлық студенттерғе таратпақ та болдық. Осы ниетпен мүны қолымыздан бірнеше дана етіп көшіріп жаз-дық. Машинкаға да бастырттық. Сенімді деген жолдаста-рымызға да оқып, көрсетіп жүрдік. Мүны көбінесе Бүркітгің өзі істейтін. Б. Ысқақүлымен сойлескен адамдар оның әңгімесін үйып тындап, айткдндарын үнатып шыға келетін.
Біздің негізгі устаған мақсатымыз қазақ жастарынын, патриоттык сезімін, ұлттық намысын оятып, олардың қата-рын өсіре түсу еді. Бірақ сол заманның қатал тәртібі өз ыңғайына көндіріп әкетті, осындай пікірде жүрген жастар-ды сезіп қалса, түкшықтырып тастап отырды. Көп адамдар қамалып, сотталып қатаң жазаға үшырады.
АҚИҚАТТЫ АҢСАУ
Бір күні Бүркіт маган:
—	Махмет, сен Қайып Айнабековты білесің бе? — деп сүрады, Мен Қайқаңды сырттай естігенімді, бірақ өлі көрмегенімді айттым.
—	Ендеше біз екеуміз сол кісіге сәлем беруте барайық деді. Мен қуанып кеттім. Қайқаңның үйі Қарагандының «Ескі қала» деп аталатын жағында екен. Біздер жаңа .қалада оқимыз. Жаңа қала мен ескі қаланың арасында ол кезде ешқандай автобус жүрмейді. Екеуміз сенбі күні оқудан шыққаннан кейін өңгімелесіп, жаяу бардық. Жертөле си-яқты аласа үйлер. Бөлмелері де үлкен емес. Қайқаңда осындай үйлердің бірінде түрады екен. Естіген өңгімелеріме қараганда ол кісі үлкен түлға «Осындай атақты адамдар да мынандай жайсыз жағдайда түрады екен гой» деп ой-лаймын Ішімнен.
Қайқаң екеумізді де баласындай, өзінің қызықты әңгімелерімен үйіріп, ішіне тартып әкетті. ЕкеумІз де ауызымыздан суымыз қүрып, бар ынтамызды салып тың-дап отырмыз. Мүнымыз ол кісіге өте үнады да өңгімесін шабыттана жалғастыра берді. Үшеуміз таң атқанша үйық-тамадық.
—	ӨздерІңцей сөзге түсінетін жастарға өңгіме айтуға жалыгатын емеспін,— деп күліп қояды. Бір уақытта әңгіме такырыбын қазақ халқының басынан кешкен тарихи қиын-шылық жағдайларға- ауыстырды.
Бүркіт екеуі де Нүра ауданының Көкмолдір деген жерінен. Бүлар бір-бірімен жерлес қана емес, бір-бірімен нағашы, жиен болып келетін жақьіндықтары бар. Бүркіттің зеректігін, оның ел арасына тарап жүрген хисса-дастан-дарды қүмарта оқып, өзіне үнагандарын жаттап алатынын өте үнатады екен.
Бізге қарап отырды да: «Сендер Актабан шүбырынды,
Алкакел сүлама окиғасы туралы ме білесіңдер?» —деп сүрады. Бүркіт іркілместен:
—	Бүл 1723 жылы Жоңғар калмақтарынын шапкыншы-лығына үшараған казақтардын басынан кешкен ауыр окиға ғой. Әкеден бала, анадан қыз айрылып, мал-мүлкін жау басып қалған халық тоз-тоз болып, жан-жаққа босып кет-кен. Жаудан үріккен халық Алқакел маңына барып, жүруге шамалары келмей, жағалай сүлап жатқанға үқсайды. «Ақтабан шүбырынды, Алқакел сүлама» деп аталуы осы себегтген бе деп ойлаймын —деді ол жауабын аяқтай келіп. Кдйқаң оның жауабына риза болды да қайтадан оған мы-нандай сүрақ қойды:
—	Сен бүл туралы қандай өлең, жырлар, дастандар білесің? Бүркіт «Елім-ай» ән-өлеңі мен «Қалқаман — Ма-мыр» дасганын білетінін айтты. Бүған Қайып аға басын изеп риза болды да өз өңгімесін әрі қарай жалғастыра берді.
—	1916 жылдан бастап қазақ халқының басынан талай қиыншылықтар өтіп жатқанын айта келіп, 1932-33 жылдар-дағы аштықта қазақтың шыбындай қырылғанын күрсіне отырып баяндап берді,— Осы Қарағандыға —деп жалғас-тырды өңгімесін — маңайында түратындар да, алыста түра-тындар да шүбырып келіп жатты. Қазақтар негізгі күнкөрісі — малынан жүрдай болып айрылған. ЕндІ ауыл-дық жерде жан сақтайтын жағдай қалмаған. Ашыққан халық жаяу-жалпылы қалаға шүбырған. Олардың бірен-сараңда-ры ғана жүмысқа түсіп, жандарын сақтап қалды. Ешбір кәсіп істей алмағандары бір үзім нан таба алмай көшеде де, үйлердің ығында да, асханалардың жуынды төгетін жерлерінде де өліп жатты. ЕндІ ел бүдан әрең ес жинай бастаған кезде 1937 жылы «халық жауларын қүрту» деп аталатын сойқанға үшырап, жазықсыз жандарды атып, абақ-тыға қамап, лагерьлерге жіберіп жапа шектірді. Солардың кебІ қазақ оқығандарының бетке шығар қаймагы еді,
Сәкен туралы сөз қозғаганда ерекше толқып, көзіне жас алып отырды. Оның ақындығын айтпағанда адамдық қасиетінің өте зор екендігін сипаттап өтті. «Сәкендерді қүртып жіберу — ешбір өділеттің жоқтыгы гой» деп күрсінді. Оның күрсінген дауысы жүректі жаралайтындай, кеудеге сыймай сыртқа шыгып жатқан ащы запырандай көрінді бізге.
Сәл тыныстап алды да әнгімесін әрі қарай жалғастыр-ды.— Мен жаңа заманды, Кеңес «кіметін қүшақ жайып қарсы алған адаммын. Оның әділетті қоғам жасаймыз де-ген үраны жүрекке жылы тиетін. Бүрынғы теңсіздікте.
қүлдықта жүрген халық көзін ашып, жанаша бақытгы өмір сүрер деп сенетінмін. Сөйтсем сөзі төтті, ісі қатты, ел қамын жейтін қоғам емес екен — деп тоқтап қалды. Ол әлденеден сескенгендей жан-жағына да, есік^терезе жаққа да қүлақ түріп қарап алды. Түн ортасы ауып кедкен. ҮшеумІзден басқа бәрі үйқыда. Есік жақтан мысыкдың есікті тықырлатып далаға шыққысы келген дыбысы естілді. Оны далаға шығарып жібергеннен кейін өзіне-өзІ келіп, мынандай өлең жолдарын айтып берді:
Әділетсіз сүм заман,	\
Қайғыга қайгы жамаган.	-
Аямай сүгып найзасын,
Жүрегіме вддаган.
Кадалган найза орнынан,
Сорғалайды қызыл вдн.
Мен аузымды ашып, Қайқаңның бетіне қарап қалып-пын. Айтып отырған әңгімесінен заманага наразылығы сезіліп түр. Онын әділетсіздігіне, бір ауыз сөз үшін адам-ды таптап, табанға илей салатындығыңа, еркіндіктің сөз жүзінде тана айтылатынына, іс жүзінде ешқандай бостан-дықтың жоқтығына іштей наразы екең.
—	Сендердің келгендерің жақсы болды. ІшІме сыймай булығып жатқан шерімді сыртқа шығарып, бір жеңілденіп қалдым-ау,— деп күліп қойды, екеуміздін бетімізге қарап.
Ол кісінің әңгімесі толастай бергенде Бүркіт мынандай сүрақ қойды:
—	СІздің түңғыш өлеңдер жннағыңыз 1928 жылы жа-рық көрді ғой. Содан бері біраз уакыт өтті. Енді жаңадан тағы бір өлеңцер жинағын шығарасыз ба? — деді. Қайқан сөл ойланып қалды да:
—	Аздап қағазға түскендері бар. Бірақ шын көңілдегідей емес. Қанша жүйрік болса да цирктің ішіндегі атгар көсіліп шаба ала ма? Мен де сол аттарға үқсаймын ғой,— деді. Әуелі бүл пікірі жүмбақ сияқты көрінді, Үшеуміз де үнсіз отырып қалдық. Аздаң кейін ол кісі басын жоғары көтеріп алып, мына сарында өлеңцете жөнелді:
Үн қосып үйлесе алмай заманыма,
Мен жүрмін ой-қиялдың азабында.
Қырандай қанат қақпай, торда отырып,
Төгілтіп өлең-жырды жазамын ба?!
деп бізге сүраққа жауап күткендей тесіле қарап қояды. ҮнсіздІкті тағы өзі бүзды.
—	Қандай дарынды ақын болса да өзінің көңілі унат-пайтынды шабыттанып жаза алар ма, белгілІ бір «лшем-нен шығармаса, ақындық дарынның өзі түл болмай ма?! — деп жүрегін жаралап, мазасын алып жүрген өмір шындығының бетін ашып тастағандай болды.
Қарағандыға келгеннен кейін Бүркітгің өлеңдері облы-стык газеттерде шыға бастаған. Оларды қалт жібермей үнемІ оқып отырады екен. Бүркіттің бүл аяк алысына өте сүйсініп, онын келешегІ зор ақын болып шығуына іштей тілектес екен. Екеуміздің бетімізге тікелеп қарады да:
—	Сендер жаңа ғана өсіп келе жатқан жас талапкерлерсіндер ғой. Өмірлерің алдарыңда. Біздерге үқсап екі дүниені қатар қойып салмақтамайсындар. Алды-артта-рыңа қарап жалтақтамайсыңдар. Өздеріңе нені үйретсе, соны ғана үғып өскендерің жөн. Заман, уақыт тілегіне үйлесе білмесеңдер, өмір сүре алмайсыңдар келешекте. Сол үшін окуларыңды жақсы оқып, адам болып шығыңдар,— деп қоштасты бізбен.
Үйден былай шыкқаннан кейін БүркІт маған қарап: — Қалай, Қайқаңның өңгімесі үнады ма? — деп күлімсіреді.
—	Мен бүл кісіні сыртынан ғана естіп, біліп, нағыз бақытты, уайымсыз, қайғысыз адам ғой десем, терең ой-мен уланған шерлі кісі ме? — деймін дедім.
—	Иә,— деді Бүркіт ойлы пішінмен.— Қайқаң заман ағымын ерте байқап, оның өділетсіздігін ерте анғарған адам. Мен бүл кісімен жиі кездесіп түрамын. ӨмІрден оқыганы да, тоқығаны да мол. Әңғімесі қаңша тыңдасаң да жалық-тырмайды. Өмірі сарқылмайтын бүлақ сияқты. Кдндай сурақ қойсаң да іркілмей жауап бередІ. Қазақ тарихының, қазақ өмірінің тірі шежіресІ. Тек қана ақиқатты, өділдікті аңса-ған адам,— деп аяқтады сөзін.
Біз Қайқаңнан бүрын естімеген көп өңгімелерді естіп, көнілденіп қайттық.
—	Үлкендер арасындағы біздермен пікірлес адамдардың бірі осы кісі,— деп қойды Бүркіт.
Қайқаңның заманға сын көзімен қарап, оның әділеттілікті аңсайтындыгына ризалыгын білдіргендей бо-лып. Екеуміз өңгімелесіп жаяу жүріп келе жатырмыз. Мамыр айының іші. Күн жаймашуақ. Көктемнің майда ескен самал желі бетімізді сыйпап, ойлап жүрген ойымыз-ды да қоштағандай көңілдендіріп келеді. Бізге де дүниенің бәрі өзіміздің ойлағанымыздай болып, өрби беретін сияқты көрінеді. Біруақытта Бүркіт:
—	Анау мектепке барып көрдің бе? — деді.
—	Мен оған барған да, көрген де жоқпын,— дедім.
—	Білмесең ол Жамбыл атындағы мектеп. Қаладағы жалғыз қазақ мектебі. Осында оқып жүрген окушылармен де әңгімелесіп түрамын. Іштерінде білімге қүштар, саналы болып өсіп келе жатқандары көп. Қазірдің өзінде біздің пікірімізді толық қолдайтындары да бар. Осы бастан олар-дың ой-пікірі елін сүю рухында төрбиеленсе, ертең өскен-де нағыз отаншыл, халықты қастерлей білетін азамат бо-луы айдан анық қой,— деді. Бүркіттің кіммен әңгімелессе де оны өзіне үйіріп алатын қасиеті бар еді. Мүндағы қазақ балаларына да өз пікірін түсіндіріп үлгерген екен ғой деп ойладым.
Ескі қала мен Жаңа қаланың арасы жаяу жүрген адам-ңың біраз уақытын алады. Енді өңгімемізді болып жатқан халықаралық оқиғалар жайында жалғастырдық. Бүкіл Ба-тыс Еуропаны басып алған Германия шыгысқа, Кеңес ода-ғына қарсы жорық жасай ма, жасамай ма деген пікір ту-ралы болды. Біздің шеше алмаған мөселемізге, жауап қайтара алмаған сүрағымызға уақыттың өзі көп кешіктірмей жауап берді.
СҮРАПЫЛ СОҒЫС БАСТАЛДЫ
1941 жылдың 22 маусымында жатақханада жатқан сту-денттер демалыс күні болса да өдеттегіден ерте ояндық.
—	Ой, неге жатырсыңцар, Германиямен соғыс басталып кетіпті,— деп бір студент айғай салғаңда бәріміз де төсек-тен атып-атып түрдық. «Соғыс» деген суық хабарды естігенде денеміз тітіркеніп кетті. Түлабойымызды қорқы-ныш сезімі билеп, бөрімізге де бір үрейлі жағдай пайда болды.— Енді не болар екен? — дегендей бір-бірімізге жа-утаңдап қарай береміз. 22 маусым күні таңғы сағат төртте Германия мен оның одақтастарының әскерлері шекараны бүзып отіп, Киев сияқты қалаларды бомбалаған. Соғыс кеи көлемді Балтық пен Қара теңіз ^арасын түтас қамтыған. Жерде де, көкте де, суда да кырғык үрыс толассыз жүріп кеткен.
—	Енді не болар екен? — деген ой тілімізге қайта-қай-та орала береді.
—	Осы соғыста кім жеңеді? КІмнІң к\шіі басым? —де-ген сүрақтарға жауап берместен асханаға тамак ішуге кеттік. Бүл кезде біздер бүрынғыдай лепіре бермей, сақ-
тықпен сөйлеуге бейімделе бастағанбыз. Өйткені соғыс басталардың алдында институттың тарих факультетінен түнде келіп, жатақханада жатқан жерінен бір студентті түтқындап алып кеткен. Оны бір бөлмеде үйыктап жатқ-андардың бірен-сараны ғана біліп, көбісі білмей калған. Оны Бүркіт жақсы біледі екен. Осыдан кейін ол өзіміз дос са-нап жүрген кейбір студенттерге күдіктене қарайтын бол-ды. «Жау жоқ деме жар астындад дейтін болды.
Таңертеңгі тамақты ішкеннен кейін екеуміз оңаша бөлініп кеттік. Ол кезде біз оқып жүрген Жаңа қаланың көлемі шағын. Біз әңгімелесіп отырып, ай далаға шығып кеттік. Енді ғана басталып кеткен соғыс туралы пікірлесіп жүрміз.
—	«Кардың басын қар алады, ханның басын хан ала-ды» дегендей Гитлер де, Сталин де бірін-бірі қүртпай тын-байды,— деп бастады әңгімесін Бүркіт.
—	Бүл согыста қай жағының жеңгені біздер үшін пай-далы деп есептейсің? — деп сүрады (маған қарап).
—	Менің пікірімше, Кеңес одағының жеңілгені дүрыс қой деп ойлаймын,— дедім кумілжіп.
—	Әрине солай. Солай болуға тиіс — деп әңгімесін әрі қарай жалғастыра берді. Бір кезде сары далада сайрандап, қалаған жерін қыстап, жақкдн жерін жайлап жүрген қазақ халқы ғасырлар бойы патша үкіметінің басыбайлы қүлына айналып, туған жері қан сасыған отары болып келді ғой.
Осы отарлык бүғаудан туған халқын қүтқарып алу үшін қазақтың талай абзал ерлері жандарын пида етпеді ме?! Олардың бәрІ де тағдырдың талкегіне үшырап, халықтың басына орнаған қара түнек айығудың орнына қоюлана берді, Бүдан шығудың ешкандай жолы да, үміті де қалмады. Сөйтіп жүргенде Қазан төңкерісінде өмірден түңіліп жүрген, езілген халықтарға жылт еткен үміт сөулесі түтан-ғандай болды. Бірақ бүл үміт те ақталмады. Әсіресе қазақ халқы сорлағанның үстіне сорлай берді. Енді міне, біздің халықты қүртатын қырғын тағы басталды. Қазір де қазақ халқының еркектер саны өйеддерден әлдеқайда көп. Соның көбін соғыскэ айдап апарып жусатады да салады.— Халық-ты аман сақтап қалу үшін не істеу керек? Қалай ойлай-сың? — деп маған сүрақ қонды. Мен не жауап берерімді біле алмай қалдым.
—	Ендеше,— деді — ол мүмкіндігі болса, соғысқа бар>-
мау керек. Біз кімді қорғап, кім үшін соғысамыз? Бізде	
жанды салып қорғайтындай тәуелсіз болып отырған -өз	
мемлекетіміз бар ма? Әрине жоқ. Кеңес одағы деп
отырғанымыз еріксіз қамалған халыктардын абақтысы. Коммунистердің негізгі мақсаты — өз үстемдІгін дүние жүзіне түтас орнату. Ендеше осы көптің арасына сіңіп кетсе, қазак сияқты шағын улттар түптің түбінде өзінің үлттық қасиеттерінен жүрдай болып, адамзат қоғамынан, өмірден өшіп те кетеді. Олай болса, өзімізді қүртып келе жатқан, тіпті біржолата жоқ қылатын ойы бар қоғамды, мемлекетті не үшін қорғаймыз? БІзге оның аман калуы емес, куйрей жеңілуі керек. Кеңес одағы жеңіп шықса, халықтардың басындағы бүрынғы темір қүрсау қат-қабат болып нығая түседі. Бүлқынуға шаманды бүрында келтірмей жүрсе, онда тіпті тырп еткізбейтін болады. «Ә» деп аузың-ды ашқызбайды да. Германия жеңіп шықса, (мүның да қоса күйрегені дүрыс болар еді) күшпен ғана бастарын қосып отырған әр үлт, әр халық өз алдына бөлініп шыға келеді. Мүндай жағдайды жеңіп шыққан елдің өзі жасайды. Өйткені отаршылардың ежелгі саясаты «Бөлшекте де би-лей бер» дегенін олар да мүлтіксіз орындайды. Ендеше біз бүдан үтпасақ, үтылмаймыз. Олар сырттай билік жүргізгенімен коммунистерге үқсап ішімізге кіріп кете алмайды. Ішімізден іріте алмайды. ІшкІ билік бірыңғай қолымызда болады. Бізге керегі де осы. Біз сонда өзіміздін үлттық қалпымызды сақтап қала аламыз.
ДІни ацыз бойынша бүл дүниеде күнөлі болған адам-дар: айуандыклен қылмыс жасағандар, қүдай жолына қар-сы болғандар, адамшьілықтан безгендер о дүниеге барған-да лаулап жанған тозақ отына күйіп, азап шегеді екен. Сол қиналып жатқан адамдарды көрген қарлығаш жаны ашып, аузымен су тасып, қанатымен себелейдІ екен. Су-ықторғайлар аузымен шөп тасып, жанып жатқан отқа та-стап, оны одан сайын күшейтпек болатын көрінеді. Қар-лығаштын әкелген мардымсыз суынан тозақ оты сөніп қалмайды. Суықторғайдың әкелген бір тал шөбінен тозақ оты бүрынғысынан күшейіп кетпейді. Ендеше екеуінікі де әуре ме? Жоқ, олай емес. Бүл Ісімен қарлыгаш адамға достығын, жанашырлығын білдірсе, суықторғай адамға де-ген дүшпандығын білдіреді. Ендеше біз де қолымыздан күрделі ештене келмесе де, қарлығаштай болып халқы-мызға жанашырлығымызды білдіріп, жауымызға торғайдай жаулық ниетімізді білдіруіміз керек — деп аяқтады өз сөзін.
Бүркіттін де, менің де қүжаттағы туған жылымыз 1924. Әлі де бізді әскерге шакыруға бір жыл уақыт бар. Екеумізде институттың бірінші курсын бітіргеннен кейін ауылға ка-никулға кеттік. Оқытушылар институтының оқу мерзімі екі жыл. Енді бір-ақ жыл қалды.
Қыркуйек айьіна қарсы каникул бітер кезде окуға бірге бару үшін Бүркіт біздің үйге келді. Оның ауылы Көкмөлдір мен біздің ауыл Бачықшының арасы 13-14 шақырым жер. Ол кезде екі араға көлік қатынаса қоймайды. Жаяу кел-ген. Кездеспегенімізге екі айдай болып қалған екен. Тіпт: ' қүшақтасып амандастық. Сагынысып қалыппыз.
Әңгімеміз жүріп жатқан соғыс жайында болды. Неміс әскерлері бүл кезде солтүстік майданда Балтық жағалау-ындағы елдердің көп жерін басып алып, Ленинград бағы-тымен жылжып келеді. Орталық майданда негізгі нысана — Мәскеу. ОңтүстІкте — Киев. Бүл бетімен тоқтаусыз алға баса берсе, немістер өз мақсатын орындап шығуы мүмкін ғой деп ойладык, Бірақ АКДИ бастаған басқа ірі мемлекет-тер Кеңес одағын колдап кетсе, согыстын Кеңес одағының пайдасына шешілуі мүмкін ғой деп те ойладық. Сонда да ішімізден коммунистік жүйенің жойылуын тілеп, Германи-яның жеңіп шығу мүмкіндігі зор деп бағаладық. Солай болады деп сендік те.
БүркІт каникул кезінде бір дөптер көлемінде өлең жа-зып та үлгеріпті. Оның біразында жүріп жатқан соғыстың екі жақтан еділетсІз екендігін дәлелдейді. Коммунистер шын өділдікті қуса, алақандай Польшаны азулы екІ жыр-тқыш бірігіп, бөлшектеп алар ма еді? Ендеше Кеңес өкіметінің жүргізіп отырған соғысын да қолдауға болмай-ды деп түйедІ.
Менің өке-шешем: — ЕндІ сен оқуга бармай-ақ қой. БәрІбір сені келесі жылы соғысқа алып кетеді. Бір жыл болса да қасымызда бол,— деп жылап отырып алған соң, оқуға бармай қалдым. БүркІт өзі ғана оқуға жүріп кетті,
Ауылдагы жағдай өте ауыр, Еркектердің жарамдыла-рының бөрін соғысқа жіберген. Бүрынғы еркектер істейтін жүмыстарды әйелдер атқарып жүр. Кара қағаз келіп, со-ғыста журген азаматтардың өлгенін естіген үйлер көздерінен қан аралас жастарын твгуде. 1941 жылдың күз айларында немістер Москваға таянып келсе де, оны басып ала алмады. Қайта қыс айларында кейін шегінуге мәжбүр болды. 1942 жылдың жазғы айларында соғыстың негізгі күшті бағыты оңтүстікте Сталинград бағытына қарай ауыс-ты. Бүл аймақта қырғын қан төгіс болып жатты. Ақыры осы жылдын тамыз айынын ішінде әскерге жүргізетін қағаз алдым, МенІ шығарып салуға Бүркіт келдІ. Менің соғысқа аттануыма әлі екі-үш күн бар. Бүл кезде ауылдағы өскер-ге жөнелтуге жататын егде тарткдн адамдардың бәрі дерлік
кетіп болған. Енді мен сияктыларды жасы толысымен-ақ тоқтатпай жонелтіп жатыр.
Бүркіт екеуміздің кездеспегенімізге бір жыл болыпты. Бүл өте сағынышты кездесу болды. Біздің ауыл Улыкөл деген көлдің ық жағында орналасқан. БүрыҢ Ақтен қопа-сы деп аталады екен. Кейін қопаның айнала маңайьгҢдағы томарларға сары жапырақтар қаптап шығатын болыпты. Оны тоя жеген мал өліп қала беріпті. Содан кейін улы шөп пайда болды деп Улыкөл атанып кетіпті. Кейінірек Кеңес одағына оның ішінде Қазақстанда жаппай үжымда-стыру басталғанда бүл шағын ауылды «Балыкшы» деп атапты.
1933-34 жылдары осы шағын ауыл маңайындагы Сары-ала, Күреңала, Маржанкөл деген көлдерден балық аулап, аудан орталығына тапсырып түрды. Мүнымен қоса жері үй қоянын өсіруге өте колайлы деп оларды өсіруге кірісті. Расында жаздың өн бойында қаптап өсіп кетті. Оларга беретін жем жок. Бірақ шыққан шөп белуардан. Сол қоян-дарды бағуды менің әкем мен шешеме тапсырған. Ел жа-тқан кезде қаңылтыр шелектерді салдыратып, қояндарды үркітіп қамаған боламыз. Камалмай қалғандарын аш жүргендер таяқпен үрып алып, жеп те жатады. Күндіз қамалып түрған қояндар ашығып қалмасын деп көлдің жиегіндегі томарлардан жүлып, қүшақ-қүшақ сары жапы-рақ әкеліп беретін болдым. Олар түгін калдырмай жеп алады. Арада көп уақыт өтпей-ақ қояндар қырыла баста-ды. Ақырында олардан түқым да қалмады.
Міне, сол көлді жағалап Бүркіт екеуміз әңгімелесіп келеміз. Мен жоқ уақытта оқыған кітаптарды да атап өтті. Өзіне үнаған өлендердің көбін жатқа айтады. Осы уақытта өзі де көп өлең шығарған. Оның біразы бүл соғыста қазақ-тардың соғысқа баруы да, бара қалса жан салып соғысуы да дүрыс емес. Бүл атылайын деп түрған адамның өз көрін өзі қазғанымен пара-пар деп қорытынды жасады. — Сен әуелі мынаны тында — деп, мынандай өлең жолдарын оқып берді:
Жастарды айдап үрыска,
Қарттарды айдап жумысқа,
Отырғаны советгік Ойландаршы, дүрыс па?!
Менен бір жауап күткендей бетіме тесіле қарады. Мен үнсіз тындап түрмын. Оған жауапты өзі кайтарды.
Жок, бүл жатпайды дүрыска,
Жатпаса бүл дүрысқа,
Барма жастар үрысқа! барма қарттар жүмысқа!
өлеңін айтып болғаннан кейін мен одан:
—	Мүны менен басқа естігендер бар ма? — дедім.
—	Институтта оқып жүрген ең сенімді дегендердің біразы естіді — деді.
—	Өлендегі негізгі пікірің дүрыс қой. Енді өзіміз не істеуіміз керек? — дел сүрақ койдым.
—	Дүрыс, маған да керегі осы сүрақ еді. Оны осы жерде екеуміз толық шешіп алуымыз керек. Біздер бір беттеген жолдан қайтуға тиіс емеспіз. Жай өлгенше, жаумен жа-галасып өлуіміз керек. Тікелей айқасу қолымыздан кел-мес те. Ендеше омың айтқанына көніп, айдауына жүре береміз бе? 1930-32 жылдары белсенділердің айтқанына көніп, қолдағы жалгыз сиырды беріп койып, аштық апаты-на үшырады. Бейбіт халық тектен-текке қырылды да қал-ды. Жоқ, ақымақ болып алдауға түсуге, қүл мінездІ бо-лып, қорғалай беруте болмайды. Ендеше біз екеуміз де ойлағанымызды орындайық. Мен қазақтардың қырғынға бармай, топ қүрып жүргендері әр жерде бар деп естідім. Олар Карқаралыда Қарқаралы тауларының Ішінде, Баянда Баян тауларының ішінде, тіпті өзіміздің Нүра ауданында Амантаудың ішінде жүр дейді. Олар шетінен ер жүрек, өмір тәжірибесі көп адамдар деседі. Тіпті мынау Амантаудагы-ларды бастап жүрген Уақит деген батыр адам көрінедІ. Оның арғы аталары шетінен батыр болған дейді. Сол ата-ларының бірі Шүрек батыр калмактармен қырғын соғыс-тарда талай гажап ерлік көрсеткен екен. Бірде қазақ, қал-мақ жасақтары араларына шеп қүрып алъні, бір-біріне қарсы үрыс бастауға бата алмай аңдысып түрып қалады. Сонда Шүрек батыр түрып:
—	Мен жаудың ту сыртынан шығып алып, ойламаған жерден үрыс салып, зәрелерін алып, бәрін де өзіме қара-тайын. Олар бізге бетін бүрған кезде сендер олардың сыр-тынан лап беріп, тайсалмай жусата беріңдер — дейді. Ба-тырдың шағын қолы жаудың берекесін кетіріп, жолбарыстай жүлқынып түрған қазақ жасақтары лап беріп тиісіп, жау-ды жеңеді де шығады. Міне, Уақит сол батырдың үрпағы. ӨздерІ қазірде сақадай сайланған жиырма шақты адам дейді. Таяуда бүларды үстаймыз деп бір топ милиционер-лер бастаған қаруланған адамдар іздеп барып, таба алмай қайтыпты. Қайда барса да, жаткан орындары бар да вздерін көре алмайды. Сөйтсе ол жердің тау тасына дейін жақсы білетін олар кугыншыларды адастырып кетіп отырған. Бүлар аузы аңқиып, кайтып келген. Ендеше бүларда айла-тәсіл мол болганы. «Қорқақты қуа берсе, батыр болады» Деген-дей бүлар нагыз күрескерлер болып шыгуы мүмкін. Қазіргі біздің казақ жігіттерінің ішінен шыққан нагыз намыской ерлер осылар. Бүлармен бірге болудың өзі бір ғанибет. Олай болса, екеуміз де соларга барып қосылайық. Жаудың айт-қанына жаутаңдап жүгіре беомей. өз калауыш>і.ч бойынша да қимыл жасайтын уақыт жеткен сияқты. Екеуміз де азаттыкты аңсаған және азаттық үшін жан аямай айқаса-тын солдатпыз ғой. Енді алдағы уақытта сол борышымыз-ды іске асыру үшін қимылдауымыз керек. Жаудан қорқ-ып, қорғалап жүріп отқа түскенше, қасқайып қарсы түрып лаулап жанып кеткеніміздің өзі жақсы. Осылай шабытта-на, жігерлене сөйлеп болды да менің бетіме тесіле қарады:
—	Сен, менің осы айтқаныма толық келісесің бе? Белді бекем будың ба? — деді. Мен оның бетіне күле қарап: — «Исатай басшы, мен қосшы» алға токтамай тарта берейік — дедім. Менің бүл жауабыма мәз болып күліп риза болды да, төсіме төсін, бетіме бетін тигізіп қысып-қысып алды да:
—	Ендігі жерде өлсек те, мақсатқа жетсек те осылай бірге боламыз — деді. Сөйтіп айдалада уәдені берік бай-лап, оган судыраған көлдің қамысын да, сымпылдап үшып жүрген үйректерін де, қиқулаған қаздарын да, шиқылдап үшып, бүкіл көлді қызғана қоргап жүрген қызғыштарды да куә қылып, екі дос арман жолына тәуекелдеп ат-тандық.
КӨЛДЕГІ КҮРКЕ
Әскерге алынғандарды аудан орталыгы Киевкада жи-нап алып, Ақмолаға қарай ат арбаларга мінгізіп, жөнелтіп жіберді. Белгілі уәде бойынша орта жолда арбадан ешкімге білдіртпей түсіп қалып, түнделетіп отырып таң ата үйге жеттім. Біздің үйдің іргесіндегі қалың қамысты Улыкөлдің ішіне мал да, адам да жаз айларында кіре алмайды. Бір жерін бассаң, маңайы тегіс былқылдап, бетіне шыққан суы 4а-269
шүрк,ылдап адамның зөресін алатын қопа. Білмейтін адам аттап басып жүре алмайды. Мен бала күнімнен қүс атып, көлдің Ішін аралап, қай жерде қандай қүс қонатын ойдым-ойдым жалтыр суларына дейін талай аралап, жақсы білетін едім. Ақыры осы көдеге жарады. Үйден азық алып, көлдің ішіне кіріп қауіпсіз пана таптым. Қалың қамыстың ара-сында даланың тағы аңындай жалғыз жатуға да бейімделе бастадым. Арада он шақты күн өтті. Күндер өткен сайын менің мазам кете бастады. Кеп кешікпей келемін деген Бүркіттен хабар жоқ. Ол кёлсі меніц қасыма өкелмек еді. Әкем үнемі қүс атып жүретін аңшы. Қүс атып жүрген адам сияқтанып маған ертеңінде-ақ келіп кеткен. Әрі уайым-дап, өрі жылап отырып көп әңгімелескен.
Он бірІншІ түнге қарағанда өкемнің дыбыс беріп, жөтел-ген даусынан оянып кеттім. Атып түрып дыбыс шыққан жаққа менде дыбыстап үмтыла жөнелдім. Мен жатқан жерге таянып келіп қапты. Әкем біреу ғана емес екеу сияқты. БүркІтті ешкімге корсетпей ертіп әкелген екен. Екеуміз бас салып қүшақтаса кеттік. Қүшағымыз көпке дейін жазылмай қалыпты. Біздің мүнымызды көрген әкем:
—	Қүлыңдарым-ай, жорыткднда жолдарың болсьш! Жол-дастарың Қыдыр болсын! Достық қүшақтарың өмір бойы жазылмасын! Бір Алла дүшпандарыңа таба қылмасын! Мединеде Мүхаммед, Түркістанда Қожа Ахмет, жөрдемінді бере гөр қүлындарыма! — деп еңіреп жылап отыр екен. Мүны көрген Бүркіт өкемнің қасында отырып басу айтты:
—	Әке, біз өмірде қүдай жолындағы адамбыз. Қүдай нені үнатса, біз соны ғана Істегіміз келеді. Біреуге істейтін қылдай қиянатымыз жоқ. ^оЕыстан қашып, жанымызды корғап калайык деп те жүртеніміз жоқ. Мынау өкіметтің,
чкоммунистік партияның, оның көсемі Сталиннің өмір бойы істеп келе жатқаны — зүлымдық пен қиянат. Әсіресе қазақ халқы запа шегуде. ӨзІ нығайып үстемдік жүргізе баста-сымен-ақ «Байларды, молданы қойдай қу қамшымен» деп жар салды. Жарғақ қүлағы жастыққа тимей, күндіз-түнІ үйқы көрмей жинаған мал-мүлкін тартып алып, жазықсыз сорлыларды кан қақсатып, жер аударып, тоз-тоз қылып қүртып жібермеді ме?! Халыққа қүдай жолын танытып, адалдық пен арамдықты айыра білетін етемін деп жүрген жазықсыз молдаларды да қүртып жібердІ. Күн көріп отыр-ған малдарын тартып алып, қазақты қырып салды. Халық-тың камын ойлаған азаматтардың атқанын атып, абақты да шірітіп, қалғандарын азап лагерьлерінде тегін жүмыс
істейтін қүл қылып үстады. Осыны өзіңіз жақсы білесіз. Осындай өділетсіз, зүлым өкіметті қолдап, қалай сойылын соқпақсыз. Ендеше біздің бүл істегеніміз дүрыс. «Аққа қүдай жақ» деген. Бізге бір Алланың өзі болысады — деп менің дінге берілген такуа әкемнің көңілін тамаша жү-батты.
Әкем Бүркітті ерекше жақсы көретін. Оның айтқан әңгімесін қүштарлана тындайтын, сөйлеген сөзіне, айтқан пікіріне сүйсініп отыратын. Бүркіт екеумізді езінің егіз туған үлдары сияқты көретін. Бүркіт те менің әкемді өзінің әкесіндей сыйлап, өте жақсы көруші еді. Еңсесі түсіп жүрген әкем Бүркітпен әңгімелескеннен кейін кеудесіне үміт сөулесі үялағандай болып, таң ата ешкімнің көзіне түсіп қалмайын деп үйге қайтты.
Осы түннен бастап Бүркіт екеуміз сыбдырлап түрған қалың қамыстың ішінде жатырмыз. Алғашқы күндері бөлініп кеткен бір жылдың ішіңде көрген-білгендерін, өзінің жаңадан танысқан пікірлестерін айтумен болды. Ол сум-касын толтырып маған оқитын кітаптар алып келіпті. Оның ішінде Сәкеннің «Тар жол, тайғақ кешуі», Шәкөрімнің Пушкиннен аударған «Дубровскийі» бар. Әсіресе маған Ахмет Байтүрсынов, Мағжан Жүмабаев, Міржақып Дула-тов, Жүсіпбек Аймауытовтардың өлендерімен толтырып жазып өкелген қалың дәптері үнады. Бас алмай оқимын да жаттаймын.
Күннің көзінен, жауын-шашыннан, түнгі салқыннан сақтанатын күрке жасап алу керек болды. Бүған көп қиналмадық. Өзіміз жататын, отыратын орындағы қамысты (қамысқа айналып ағара бастаған қүрақты) сындырып, астымызға төседік. Екі жағындағы қамысты иіп өкеп біріне-бірін матастырдық та үстіне көрпені жаба салдық. Алды ашық. Көрпе жетіңкіремей түрған іргелерін қүрақпен ара-лас шығатын шөппен бекіттік. Түнде ашық түрған аузына бір киім жаба салсақ, іші тәп-тәуір пана болып шыға келеді. Алғашқы кезде масалар қатты мазалап жүрді. Тіпті үйық-татпайтын да еді. Кейін күн суыта азая бастады. Күркені алғашқы жасап алған күні оның есігіне ойланып қарап түрып: — Махмет, мынандай күркеде кімнің түрғаны есінде бар ма?
—	Иә, мүндай күркеде Ленин түрған.
—	Дүрыс. Ол да өз жауынан жасырынып жүрсе, біз де өз жауымыздан жасырынып жүрміз. Біздің күркеміз де, жасырынып жүруміз де үқсас болғанымен үстаған жолы-мыз бір-біріне қарама-қарсы. Біріншіден Ленин дүние
жүзінде коммунизм орнатамын деп күрессе, біз онысьіна қарсы шыгып жүрміз. Шындығында дүние жүзінде комму-низм орнай қалса, қазак сияқты үсақ үлттар қүмға ша-шылған тарыдай жок болады. Ендеше өзінді қүртып кететін бул жолды қалай қолдаймыз? Негізгі уйлеспеушілігіміз осында жатыр. Екіншіден Ленинді мыңдаған адамдар қол-дап отырса, ол жауларын сескендіріп отырған айбынды күшке айналса, жүрегімізді зу еткізеді. Ол арыстандай бол-са, біз тышқан сияқтымыз. Бірақ тіккен күркеміз бір-біріне өте үқсайды-деп мәз болып күліп жатырмыз.
Бір Істің басын бастадық. Енді әрі қарай қалай жалға-стыра аламыз? Анығында не істеуіміз керек? Бүл ойлар көп толғандыра берді. НемІс Армиясы Қызыл Армияны жеңіп, Қазақстан жеріне кіре бастаса, халықты көтеріп, жергілікті кеңес өкіметін қүлатып, немістермен диплома-тиялық жүмыстар жүргізіп, Қазақстанды тәуелсіз мемле-кет еткіміз де келеді. Керісінше Қызыл армия жеңіп шық-са, шет елдердің біріне отіп кетпек те боламыз. Біздің бүл тиыштық жағдайымыз үзаққа созылмады. Мені екі ми-лиционер іздеп келіп, біздің үйді екі-үш күн қоршауға алыпты.
— Балаңды тауып бер,— деп өкем мен шешемді қатты қысымға алып, өздерін қорқытып кетіпті. Ауыл белсенділерінен төрт-бес адамга біздің үйді бақылап жүруді қатты тапсырыпты. Абырой болғанда біз үйден азық алып қеткеннен кейін келіпті. Бүл хабарды әкем келіп жеткізді. Енді не Істеу керек? деген ой шын мағынасында біздерді көп кинаған жоқ. Екеуміз көп кешікпей Амантаудағы Уақит бастаған жасаққа қосылуға бет алдық. Түнделетіп келе жатырмыз. Менің астымда арық жауыр ат. Бүркіттің астында ақсақ кәрі ат. Көңіліміз көтеріңкі. ЕкеумІз екі түлпарға мініп келе жатқандаймыз. Ой-қиялымыз тіпті шарыктап кеткен. Алдымыздағы жасақшыларға қосылып, оның санын молайта бермекпіз. Қызыл армия жеңіліп, Кеңес өкіметі қүлаған кезде Қазақстанның әр жеріндегі жасақшылармен бірігіп, өз Оганымызды қорғап алып қалуға үмтылмақпыз. Осы ойымыз іске асып, орыңдалатындай тагті қиял қүшағында әңгімелесіп келеміз. Біздің көз алдымыз-да Қазақстан өз алдына төуелсіз ел болып, төбесінде желбіреп түрған Абылайдың ақ туы елестейді.
Біраз жүргеннен кейін Буркіттің астындағы көрі ақсақ ат денесі қыза келе жүрісін шнрата түсті. Мен зорға ілесіп келемін.
Түнгі салқын таза ауада Ьүркіттің даусы сампылдап естіледі. Аттын ширақ жүрісі оның көңілін көтеріп, жігерлендіре түскен.
Бір уақытта ол кейін бүрылып, менімен қатарласа келіп, салмакты уытты дауыспен ырғагына келтіріп, Мағжанның мына «леңін айтып шықты.
Желе бер, жаным Қаракөк,
Желкілде желмен, айдарым!
Қолымда найза к»к болат —
Ерлігіме айгагым.
Ел дегенде көпіріп,
Жарайсын, қаным, қайнадың.
Халқымнан мен садаға,
Бекіндім, басты байладым.
Білгенін енді істесін,
Өлімменен ойнадым.
Бүл өлең жүрмейтін атты қамшылап қажып келе жа-тқан мені ширатып жіберді. Оның айтқан даусына елтіп кеткендей болып, бар ынтамды сала тыңдадым. Екінші рет қайта айтқызып тыңцадым. Бүл жолы тіпті әсерлі шық-қандай болды. Мүны мен түгіл түтнмен дамыл тапгіай ма-ңайымызда шықылықтап үшып жүрген жапалақтар да, бізден шошынып жылы орындарынан шырылдап үшып шыққан бозторғайлар да үйып тындап қалғандай болды.
Енді біздер де аңсаған азаттық жолында қандай қиын-дық корсек те жасымай шыдауға бел будық. Кеудеміздегі мықтап орнаған үлы арманымыз алга қарай жетелеп келе жатты.
Біз елден біраз алыстап кеткен сияқтымыз. Маңайда қыбырлаған қара-қүра көрінбейді. Амантауға да таянып қалған шығармыз деп келеміз. Түс кезінде көлдің ык жа-ғында қой бағып отырған жалғыз үйге келіп жеттік. Елден жырақта жатқан бүл жалгыз үйден сескенбедік. Жолау-шы жүрген адамдай болып ат байлап, еркінсіп түстік. Үйге таянып келгеиде зор денелі ақсақал адам екеумізге танда-на қарап, түрып қалды. Біз сәлем бердік. Огагасы: — Үйге кіріп, шай ішіп отырып әңгімелесейік,— деп ертіп өкелді. Шай жасйулы екен. Бәріміз жайгасып шайға отырдық Оның қасына әйелі келіп жайғасты. Шайды отыздар шамасында-гы келіншек қүйып беріп отыр.
Шал біздің түрімізден шөлдеп, шаршап келгенімізді аңғарып бөтен сөз сүрамай:
— Ішіңдер, жеңдер, балалар! — дегі, көп сөйлемей оты-ра берді. Анда-санда уһлеп:
—	Біздің қүлындарымыз қайда жүр екен? — деп қояды. Осы кезде даладан жасы қырықтар шамасындағы біреу ақсақдай басып, үйге кіріп, біздерге таңдана қарап, шай ішуге отырды.
—	Секе, мыналарыңыз кім? — деп отағасына қарады. Ол кісі жай ғана бізге қарап қойып:
—	Е-е-е біздің Төлеген мен Тәңірберген сияқты бала-лар ғой — деді. Жаңағы шапыраш көз, ақсақ бізге жек көре тесіле қарагі:
—	Төлеген мен Тәңірбергендіден садаға кетсін. Олар өз Отанын Гитлер сүмнан қорғап жүрген жоқ па? Ал мына-лар Уақит бастаған бандылар сияқты әскерден қашып жүрген иттің балалары ғой. Өздерін Уақитгы іздеп жүрген милиционерлерге үстатыгі жіберу керек — деп, орнынан түрды да далаға шығып кетті Оның айтқан сөздері бізге ауыр тиді.
Осы кезде сөлем беріп бір кісі үйге кірді. Үйдегі отаға-сы орнынан түрып, қолын алып амандасып, төрден орын үсынды. Біз де сәлем беріп, қолын алдық. Үй иесі қонақ жайласып отырғаннан кейін:
—	Мүқа, жол болсын, қай жаққа бара жатырсыз? — деп жөн сүрады.
—	Мен Жаңаарқадағы, Түкоскен жагына бара жатыр-мын.
—	Апырай, салтатпен жүруге әлі де мықты екенсіз-ау — деді үй иесі танданғандай.
—	Алпыс жасында алжып отырған жүрттың бәрі сен дейсің бе? Мен жетпістен асып кетсем де, әлі желіп жүрмін — деп кеңкілдеп күлді. Екеуі де әзілдесіп мөз бо-лып қалды.
Біз бүл үйден шығып кетуге ыңғайлана бастағанда үй иесі: — Балалар, қымыз ішіңдер — деп тоқтатты. Қымыз сапырылып қүйылғанша жолаушы өңгімеге кірісті.
—	Мынау Амантауды паналап жүрген Уақит бастаған бірнеше адамды: Баймүқан, Қара, Мәкіш, Боқыбай, тағы басқаларын осы біздің ауданнан қаруланған милициялар қайтадан көбейіп шығыгі, үстап алыпты. Бүларға жол көрсетушілер бар көрінеді. Солар жатқан жерінің дәл үстінен түсіріпті. Жаңаарқа жағынан да келіп қосылған-дар бар екен. Тек солар гана қашып қүтылыпты. Қолға түскен байғүстарды жанын қинап, қатты үрып-соғыпты дейді. Уақит ер көңілді, аңқылдаған ақ көңіл адам еді. Бүлардың бөрін де мен жақсы білемін. Енді бәрін де қор қылады ғой. Олар не түрмеде, не соққыдан өледі, не сот -тап атқызып тастайтын шығар,— деп әңгімесін оларға жаны ашып аяқтады. Бүл әңгіме біздің төбемізден жай оғын түсіргендей болды. Қымыз ішкеннен кейін еңсеміз түсіп, далаға шықтық. Енді не істеуді білмей, дал болып түрмыз. Есімізден танып қалғандаймыз.
Келген жолымызбен кейін қайтып, өбден унжырғамыз түсіп, қалжырап көл ішіндегі күркемізге зорға жеттік. Күрке өзіміз кеткендегі қалпында екен. Енді езіміз қайтып келгенімізді білдіріп, хабар беру керек болды. Күркенің қасында талға қадап қатырып тастаған қара күс жатыр. Оны жоғары көтеріп қимылдатса, бір нәрсеге шүйіліп түсейін деп түрған сияқты көрінеді. Оның не екенін әкем-нен басқа адамдар көрсе де білмейді. Ал өкем көрсе, біздің шақырганымызды біле қояды. Оны кетеретін мезгіліміз түс кезі. Біз мүны жиі көтермейміз. Тек керек уағында ғана. Сол сияқты күн бата біздің үйдің пешінің мойнынан (мүржасынан) бүрқыраған түтін шықса, онда бізді шақыр-ғаны. Біз қара қүсты көтеріп, түсіріп екі сағаттан артық үстап түрдық. Экейдің келуін асыга күтгік. Бесін ауа өкем-де келді-ау! Біз куанып қалдық. Бірақ бөтен сөз айта ал-май еңіреп жылай береді. Сөз сөйлеуге аузы икемге келмейді. Бар айтары: — Қүлындарым-ай, енді күндерің не болар екен? Бүркіт әкеме қайрат беріп, ширата сөйледі.
— Әке, қажи бермеңіз, жаси беретін ештеңе жоқ. Азар болса өскерге, майданға барамыз. «Көппен көрген — үлы той» демей ме. Бізді үстап алса да, атып тастамайды. Майданға жібереді. «Қырық жыл қырғын болса да, ажалды ғана өледі» деген ғой. Одан да қайда жүрсек те бір қүдай қорған болсын деңіз — деді. Осы сөзден кейін ғана әкем, өзіне-өзі келіп, әңгімесін айта бастады.
Жағдай қиындаған. Біздің үйді еркектер түгіл әйелдер де аңдитын болыпты. Шешемнің біздерге арнап пісіретін тамағын да андиды екен. Колхоздың бастығы әкейге тиісті астығын да бермейтін болыпты. Үйде азық та азайған. Бізге қойнына тығып әкелгені — жарты таба нан ғана.
Бүркіт екеуміз ойланып толғана келе енді бүдан былай бой тасалап жүре алмайтынымызды, армандаған ойымыз-дың іске аспайтынын білдік. Күн суытып, қыс түсуге таянып келеді. Алғашқы қар жауып, қан сонар болған күні бізді де ізіне түсіп індеткен түлкі мен қарсақтай қылып үсгайды да алады. Сонда бізді көргендер мазақтап бетімізге түкірер, барып түрған ақымақтар деп есептер. Одан да өзіміз барып көрінейік. Не қылса да: согысқа жіберсе де, соттаса да, атса да мойнымызбен көтерейік дегі Келістік. Бүған да белді бекем будық.
Күн к.аран.ғыланып, ел жатты-ау дегенде біздің үйге келдік. БүркІт әке-шешеммен коштасып шықты. Ол ке-терде әкем: Егіз козыдай бірге өсіп, бірге жүрген күлында-рым-ай, ендІ бір-біріқмен кайта кауышар ма екенсіңдер? — деп оны бауырына басып түрып, еңіреп жылағанда Бүркіт те босап, көзіне жас алып түрды. Мен оның көзіне жас алып, босаганын бірінші рет көрдім. Оның үй-іші түратын Көкмөлдір ауылы біздің ауыл Балыкшыдан 12-13 шакырым-дай.
■ >	Жагасында Нүраның
жер бар,
Аты — Көкмөлдір
Болғанмен бірі жыраның
Суы кандай меп-мңлдір!	•
деп тебірене жырлайтын туған жері — осы Көкмөлдір. Мен орта жолға дейін шығарып салдым. Қоштасып айыры-лысу екеумізге де өте ауыр тиді. Бәрінен бүрын қаукарсыз болып қалғанымыз жанға жаман батты. Ойлаған ойымыз да, киялдаған арманымыз да, істеген Ісіміз де іске аспай жатыр.
Өзіміз өмір сүріп отырған қоғамның зүлымдығын көріп, өділетті, еліміздің еркіндігін, азат болуын аңсаған едік. Коммунистік партияның халыққа істеп отырған қиянатын көріп, елді тек қана өділдік жолмен басқаратын жаңа партия болса ғой деп армандадық. Өзіміз армандағандай жаңа партия қүрып, оны Елін Сүйген Ерлер Партиясы <ЕСЕП) деп атап, кен көлемде таратпақ та болдық. Осы ойымызды түсіндіре жүріп, біраз адамдарды қатарымызға тарттық та. Олар өмір шындығын тусініп, КеңестІк дау-рықпа үгіттің қүр алдау, арбау екенін білді.
Соғыс басталған күннен-ақ Қызыл армияны жеңіледі, Кеңес өкіметі күйреп, езіліп отар болып келген халықтар бостандық алады деп есептедік. Сондықтан жауды қорғап жампаңдамайық, бүйдасынан жетектеген тайлақтай том-пандай бермейік дедік. Кеңес өкіметіне қарсы шыққандар-ға қосылып, жан аямай шайқасар сарбаз болайық деп ой-ладык, Мүндай қарсылық қимыл бүкіл Қазақстанға тарап, ҚыЗыл Армия күйреген кезде осы көтерісшілер өз жеріне өздері ие болып, азаттык туын желбіретсе, еліміз коммунистік бүғаудан қүтылса деп армандаған едік. «Жыланның үш қессе де кесірткілік әлі бар» деген кағида біздің басымызға тура келді.
Колымыздан ештеңе келмейтінін білмей, күр арман
ағынымен аға беріппіз. Осы істеп жүрген ісіміздің бәрі кеудеміз толы кенестік қоғамга наразылығымыздың нәтижесі екен.	*
Бүркіт өзінің «Неге? Неліктен? Не үшін?» деген естелік-әңгімесінде сол наразылықтың себептерін былай түсіндіреді: «Мектепте окып жүргенде де Сөкен есімі ылғи алдымнан шыгатын. Кай кітаптың бетін ашып қалсам да, Сөкеннің не суреті не өлеңі немесе ол жөнінде макала кездесе кететін. Әсіресе «Қазақ әдебиеті» оқулықтарында Сәкен есімі бірінші түратын. Сондықтан Сәкен Сейфул-лин менің жастайымнан табынган тәңірім, түтынган пірім, үстанатын үраным, идеалымдай көрінетін. Міне, менің сол қүдайдан корген, тәңірімдей табынган, арманымның асқар биігі болған Сәкен Сейфуллинді 1937 жылы қыркүйекте «халық жауы» деп камап, соттап, ақырында атып тастады. Әлі есімде, ол кезде мен «Казгородок» деген жерде, ал-тыншы класта оқитынмын. Бір күні біздің мектептің бір топ мүғалімі жинальш алып, жатақханаларды аралап, бөлмелерді тінтіп, төсек-орындарымыздың астан-кестеңін шығарып, Сөкеннің, Бейімбеттің, Ілиястың Өтебай және тағы басқа да «халык жауы» аталып, үсталып кеткен ақын-жазушылардың кітаптарын жинап алып, қүтнақ-қүшақ етіп отқа салып, өртеп жатты.
Менің бас жағымда С. Сейфуллиннің 1936 жылы шық-қан «Тар жол, тайгақ кешу» атты романы жатқан бола-тын. Мүғалімдердін бөлме-бөлмені аралап, «халық жаула-рының» кітаптарын жинап жүргенін көріп қалдым да, өз бөлмеме жүгіріп келіп, бас жағымда жатқан Сәкеннің кітабын газетке орап, жасырын алып шығып кеттім. Жа-такхананы айналып ытіп, оның іргесіндегі бір шүқыр жерді тауыгі алып, оны ептеп тереңірек қазып, газетке ораулы кітапты соған тыға салдым. Үстін топырақпен тегістеп жауып, білдірмей көміп тастадым. Міне, осы кітаппен бірге менің келешекке, өнерге, өмірге деген үмітім де қоса көмілгендей болды. «Әй, Сәкен үшін өскенде өш алармын-ау!» деймін ішімнен. Бірақ ол өшті кімнен және қалай алатынымды өзім де білмеймін. Дегенмен, «Сәкенді кім үстатты, кім аттырды? Сәкеннің өлімі кімге керек болды? Оның елімімен үкіметке, партияға, мемлекетке қандай пайда келді? — деген сүрақ көңілімде мәңгі орнап қалды». («Парасат» журналы, № 2, 1992 ж.) Осылайша, жастайы-нан кеудесіне әділетсіз қоғамға ешпенділігі шер боп қат-кан Бүркіт кас жауына амалсыз бас имек. Ойлаған ойы орындалмады.
ШіркІн, Қазақстан өз алдына тәуелсіз ел болып, отар-лық бүтаудан қүтылса ғой деп тілеген еді. Осы мақсат үшін тозақ отын қанатымен су сеуіп сөндірмек болған қарлы-ғаштай өз үлесімізді біз де қоссақ-ау деп үмтылған едік, Ойлағанымыздай болып шықпады.
Жазғытүрғы арнасынан асып тасыған өзен суының бетіндегі ағаш бүтақтарындай ғана болып, ағып бара жат-қанымыз мынау.
Сонда да кеудемізге мықтал орнаған үміт сөулесі сы-ғырайған қалпында сонбей қала берді.
Бүркіт кеткен. Әкем екеуміз не істеуді білмей, дал болып жүрміз. Желтоқсанның алғашкы ызғары қыса бас-таған. Енді паналайтын жер қалмауға айналды. Осылай қысылып жүргенде өкем өзімен көңілдес, сырлас адамы Шайқыбаймен ақылдасады. Мені кайтадан қалай апарып көрсетуді біле алмай жүргенін айтады. Мен — «Өзім-ақ барып көрінемін, не істесе де көнемін» — дегенге өкем:
— Әлі де болса байқай түрайық — деп көнбей жүрген, Шайқыбай бүкіл ауылға беделді, орынсыз свз сөйлемейтін, айтқанын жүрт орындайтын беделді адам еді. Ол кісі өке-ме: — Не де болса біраз байқай түр. Қыс түсіп келеді. Сен баланды үйіңнің маңайында сақтай алмайсың. Мен бір қыс бойы оны сақтап берейін, өзімнің Хасенімнің қүрбысы ғой —деп кенес бередІ. Ойланып, ақылдаса келе осыған келістік.
ҚАБЫШТЫҢ ҚАЙЫРЫМЫ
1943 жылдың қыс айлары да аяқталып келеді. Мен Шайқыбай жасаган қысқы күркенің ішіндемін. Бүл үстіне биік қып шоп үйген қуыс. Юріп, шығатын ауызы да шөппен тығындалып жабылады. Негізгі отырып жататын орынға жету үшін осы ауызыпан бастап екІ метрдей жер еңбектеп бару керек. Барғаннан кейін отырғанда кісініқ төбесі тірелмейтіндей, жатқанда аяғың да тірелмейтіндей шағын үйшік. Сырттан келген адам үйген шөпті айнала көз салып караса да оның астында қуыс орын бар-ау, ол жерде отырған адам бар-ау деп ойлайтындай емес.
Мен түн қараңгысын жамылып осы үйшіқ қуысқа келіп кірдім. Оның іші көзге түртсе көрмейтін қара түнек. Юрген бегте үйрене алмай, демім тарылып, өз-өзімнен қысылып, бүкіл денемнен қара тер ағып кетті. Шыдай алмайтындай көрініп, сыртқа шықпақ та болдым. Бірақ шыдау керек . Желтоқсанның алғашқы аязды күндері еді. Біртіндеп де-нем суып, тоңа бастадым. Алғашқыда жантдласып, сыр-тымдағы жылы киімімді шешіп тастаған екенмін. Бүған да үйреніп, өзіме-өзім келе бастадым.
Әбден қалжырагі, таң ата үйықтап кетігіпін. Иттердің үрген даусы мен адамдардың айғайлап сөйлеген дауыста-ры естіледі. Осыны тындап отырып, таң атып, күн шық-кан-ау деп топшыладым. Тас қараңгыда отырған адамға адам түгіл, иттің де дыбысын есту үлкен медеу болады екен. Мен уақытты осы дыбыстарға қарап аныктайтын болдым.
Алғашқы уақыттарда көңіл бөліп оқитын кітап жоқ, не әңгімелесетін адам жоқ қараңғыда қамалып жалгыз жату — адам төзбестей қиындық тудырды да.
Бар ермегім — киял, ой. Өзімді-өзім қиялдаған тәтті ойлармен ширата түсемін. Кейде бір тізбектелген таусыл-мас тамаша арман ағынына түсіп кеткенде, басымдағы ауыртпалықты да үмытып кетемін. Асыл арман жолында қандай қиыншылыққа кездессең де шыдау керек деген түжырымға келемін.
Кісі_қандай күйде болса да, уақыт шіркін оған қарай-лап тоқтап түрған ба?! Таңның атуын, күннің батуын көрмесем де, ай түгіл әрбір күннің өзі мен үшін жанга бататындай ауыр болса да ақпан айы да аяқталыгі қалған ёді. Бір күні әкем менің тілегім бойынша маған керосин 'шам мен төрт-бес газет әкеп берді. Менің қуанышымда шек болған жоқ. Мәз болдым да қалдым. Біраз уақыт екі көзінен айрылып қалып, көздері қайтадан жазылып, жа-рық дүниені көріп отырған адамдай қуандым. Ең алдымен газет беттерінен жүрігі жатқан соғыс жағдайын білуге ынтықтым. Үш-төрт ай бойы ол туралы ешқандай хабар біле алмай отыр едім. Жылдамдатып жазылған хабарларға көз жүгірте бастадым. Өз көзіме өзім сенбеймін. Шып ба дегендей қайталап оқимын. Сталинградтағы шайқаста неміс армиясы күйреп жеңілген. 1943 жылдың 2 ақпанында ге-нерал-фельдмаршал Ф. Паулюс мыңдаған солдаттары, офицерлерімен бірге қоршауда қалып, қолға түскен. Бүл жеңілістен кейін немістер қайтадан күшейіп, жеңіске жетеді деп ойлау қисынсыз еді. Қызыл армияның күшіне күш қосыла бермек те неміс армиясы әлсірей бермек.
Бүркіт екеуміз Қытайға өтін, ондагы қазақтың ел бас-тдган адамдарымен кездесіп, қызыл армия жеңіліп күйрей бастаған кезде Абылайдың ақ туын көтеріп қазақ жерін
азат ету үшін дабыл кагып шығамыз деп те қиялдаған едік. Қиялда шек болсайшы! Кісі әні түгіл, түсіне кірмейтінді де киялдай береді екен ғой.
Енді бүкпантайлап бүлай жүре берудің керегі жок си-якты.__Не де болса «жаздым, жаңылдым» деп бас иіп бару керек сиякты Осы ойымды әкеме айтып едім. Ол кісі катты киналып, толык жауап бере алмады. Не дерін білмеи, жыламсырап кетіп қалды. Мен де калың ойдың күшагын-дамын. Кеңес окіметі күйрейді де, оған зорлықпен бірігіи отырған республикалар оз алдына болініп шығыгі дербес ел болады дегеніміз де күр арман екен. Алдағы уақытта Т5ньГП іШТкаТТШТЯГ кнніп. айдауына жүре беру керек екен. Ондай мүмкіншілік бола ма, болмай ма — бү да көмескі еді. Өйткені кеңес өкіметінен мен сияктыларға енді мейірімділік күту — оте киын.
Әкем екеуміз не істерімізді білмей дал болудамыз. Ьнді алдыда ешкандай үміт жок сиякты. Осылай қиналган жағ-дайда бізге Шайқыбай отағасы: — Әлі де болса, әліптің артын сабырмен байкай түру керек деп кеңес берді. Мүны ел жатканнан кейін үйіне шақырып алып, тамак беріп отырып айтты. Ол кісінің әйелі Үлболсын шешей де еркек мінезді, батыл адам еді. Шай күйып отырып, әнгімеге ол кісі де араласып кетті.— Жаз шығып келеді, дүттие кеңейеді. Әлі де болса байқай түрыңдар деп кесіп айтты. Мен әлі де болса көрінбей жүре беретін болдым.
1944 жылдың тамыз айы еді. Мен көл ішіндегі күркедеміи. Ол күркені кыстыгүні әкем менін жаткан ор-нымды ешкім білмесін деп маңайындағы оскен калың камы-сымен коса шалғымен шауып алады. Ол кезде біздің ауыл дың кыс бойы пешке жағатын негізгі отыны — калдін қамысы мен тезек. Қамысты жагып, пешті әбден кызды-рып алғаннан кейін сыртқа кызуы шығып кетпес үшін мүржаның түтін шыгатын аузын мыктап жауып тастаиды. Шатыры жок аласа үйлер осылай жылынады.
Мен күркенің ішінде отыра алмай,_бұрынгыідай жакеы үйықтамай мазасыз күйде жүр едім, койнына тығып алған тамагы бар әкем келді. Қатты ауырған адамдай әбден жүдеген.— Қүлыным-ай енді не істейміз? —деп жылап коя берді. Жағдай былай болған екен: Ауылдағы меңі аңцып жүрген милиция органының адамдары — тыңшылардың хабары бойынша бір жүмадан аса абақтыға салып, катты кысымга алған екен. Олар кандай кысым корсетсе де әкем ештеңе мойындамапты. Үш-төрт күн катарынан тамак та, су да бермей жауапқа жиі шакырып отырған.— Осы шал-ды әкесіне таныстырып, шындығын айтқызайын — деп қол жумсаған кездері де болыпты. Әкем қатты жүмыс істей алмайтын демікпе ауруы бар адам еді. Бір күні оған шын-дығын айтқызамын деп милиция жендетгерінщ бірі жаға-сынан үстап алып, кеудесін қысып, сілкілей бастайды. Осы кезде өкем талықсып, қүлап қалады. Есін жинай алмай,' бірнеше сағат талып жатқан. Бүдан кейін мнлиция начальнигі Шардеков Қабыш өзі жауап жүргізеді. Бүл ба-сқаларындай дөрекілік мінез көрсетпейдІ. Сыпайы түрде сыр тарта отырып, әңгімесің жалғастыра береді.— Отағасы, СІзге шындығыңызды айтқызу үшін менін көмекшілерім біраз қинаған да шығар. Бүл біздіқ жумыс тәсіліміздің бір түрі. СІз баланыз үшін өлімге де белді бекем буған екенсіз. Бүл түсінікті де. Адам түгіл үшқан қүстар да түзакқа түседі ғой. Бірақ балаңыз өмір бойы жасырынып жүре алмайды ғой. Қазір жаз. Паналайтын жер табыла береді. Ертен кыс түскенде қайда барады, қайда паналайды. Біз балаңызды тауып алуға белді бекем будық. Бүрын оның ауылда бар-жоғын ешкім айта алмай келді. Енді оның ауылда екенін біліп отырмыз. СІздің үй біздердің толық бақылауымызда Сіз бен өйеліңіз екеуіңізден басқа бір кішкентай қыз балаңыз ғана бар екен. Бастарыңыз көп емес. ӘйелІңіз кейде бір мол тамақ істейтін көрінеді. Өздеріңіз тауыса алатындай емес. Оны балаға бермегенде, кімге бересіздер? Баланың қолда бар екендігіне оны ешкім көзімен көрмесе де қисынды дәлелдер кеп-ақ. Онын жу-ылған киімін кергендер де бар. Огағасы, СіздІң ой-өрісіңіз кең сиякты. Өзіңіз сырқаттау болғанмен өрнәрсені байым-дайтын түрініз бар. Соғыс басталғанда-ақ Кеңес өкіметі жеңіледі деп ойлаған шығарсыз. Баланы күні бүгінге дейін үстап отыруыңыз осының дөлелі. Жоқ, біздің жеңімпаз армиямыз жауды өзінің келген жағына қарай күйретіп, қуып барады. Жеңіс күні де таяу қалды. Согыс бітіп, дүни-еде бейбітшілік орнаған уақытта ол қайда барып сіңеді? Одан да отағасы үйіңізге барыңыз да баланызды бізге жіберіңіз. Мен оны соттатпай, қиналдырмай өскери комис-сариатқа тапсырайын. МүмкіндІгі болса мен оған жаксы-лық жасауға тырысамын. Осыған сеніңіз —деп әкемді бо-сатып жіберген екен. Мен бүл сөздІ естігенде тіпті ширап, қуанып кеткендей болдым. ЕңсесІ түсіп кеткен әкемді де шираттым. Атса да, соттаса да мына мүмкіндікті пайдала-нып, бару керек деп бел будым. Мен не істесе де дайын едім.
Мен Нүра ауданының милиция начальнигі Қабыш Шар-
65
5-269
дековтың алдында отырмын. Ол кісінің бетіне имене қарап қоямын. Түсі жылы. Бүл менің көңілімді жайландыра бас-тады.
—	Иә, жігітім, бүл бүлдіріп жүргенің не? Жүрттың бөрі барып жатқан жерге неге бармадың? Елдің бөрі қырылып, сен жалғыз аман қалғанда елге түтқа болып, жүрттың сонген отын жалғыз өзің түтатпақсың ба? СенІң жаның басқадан артық па еді? Мүның не? — деп маған тесіле қарады. Мен күмілжіп: — Иә, бүл бір кеткен қателік бол-ды — дедім.
—	Бүл қателік қана емес, кешірідмес қылмьіс. Мемле-кет осындай ауыр қылмыс жасағандарға не істейді? —жа-уап күткендей маған кдрады.
—	Иә, ондай адамдарды аяусыз жазалайды — дедім баяу ғана.
—	Дүрыс айтасың. Ендеше өзіңді сондай ауыр қылмыс жасап отырмын деп есептейсің бе?
—	Мен қандай жаза қолдансаңыздар да мойныммен
көтеремнк			
—	Муның жігіттік. Өз қылмысынды өзің мойыңдап отыр екенсің. Қазақта «еңкейген басты қылыш кеспес» деген бар ғой. Әке-шешеңнің аурулығын, сенің өз қатеңді өзің мойындағаныңды ескере келіп, саған біз де бір жөрдем жасайық — деп маған жылы лебіз білдірді.
Ақыры сол айтқанын орындап, мені аудандық әскери комиссариаттың қарамағына жіберді. Қабеңдей адамгершілігі мол, қайырымды адамдар өмірде өте сирек болады ғой. Өзінің істеп жүрген қызметінің негізінен ал-ғаңда маған істеген жақсылығы нағыз ерлік деп есептеймін.
Қабеңнің алдына барарда денем дірілдеп, менІ өлтірмесе де, өлімші қылады-ау деп қатты сескенген едім. Барған-нан кейін мені бір жақын адамындай қабылдап, үрсып-зекудің орнына қолынан келер жақсылығын жасамақ бол-ғанына өте риза болып, қуанып шықтым.
^плыма іпякыру.жага?і алып, жөнелтетін күніне дейін ауылда үш-төрт күн жүретін болып, жайраңдап күліп үйге келдім. Мені аңдып бүрынгы тыңшы болғаңдардың үнжыр-ғалары түсіп кеткен.
—	Муны түрмеге камап тастамай, тайраңдатып жібергені несІ — дейтін көрінеді. Осылардың ішінде оты-зыншы жылдардағы, асыра сілтеу болмасын, айыр түяқ қалмасын» дейтін белсенділер де бар көрінеді. Олардың мені көрсетіп, өкемді қаматқаны менің пайдама шешілді. Меігің жарық дүниеге шығуыма себепкер болды.
Аудан орталығынан келген күннің ертеңінде қолыма мылтык алыгі, қүс атуға шыққан адамдай болып, өзіме екі жылдай пана болған көл ішіндегі күркеге келдім. Ондағы киім-кешектердің керегін киіп алып, қалғандарын жинап қойдым. Ен алдымен Кеңес өкіметіне, коммунистік парти-яға, тіпті Сталиннің өзіне қарсы жазылған Бүркіттің өлеңдерін қолыма алдым. Бүл үлкен дөптердің ішінде көшіріп жазған алаш ақындарының: Ахмет Байтүрсынов-тың, Міржақып Дулатовтың, Магжан Жүмабаевтың, Жүсіпбек Аймауытовтың өлендері де бар еді. Енді мүны үйге апару — үлкен қауіп. Жыртып суға тастауға қимай-мын. Аз да болса есімде қалсын деп тағы бір қайталап оқып шықтым. Ақыры төйтеріге орап бір қопақтың арасы-на тықтым. Енді оқып жүрген кітаптардың арасында жа-зылып қалған бірдеңе жоқпа екен деп, оларды да тексеріп шықтым. Өйткені мен кеткеннен кейін қыс түсе, су қата тесек-орынмен қосып, үйге апарады.
Мен азық-түлігімді алып, қабымды арқалап шақыртқан мезгілінде аудан орталығына келіп жеттім. Мен үйден шығарда әкемді де, шешемді де егілтіп жылатпадым. Бүл кезде мен нендей іс болса да, қайыспай қарсы түрайын деп өзімді өзім ширатып алғанмын. — Е, е... жасаган бір Алла, бүл күнге жеткізгеніңе де төубе деп өкем тіпті ширақ түрды. Шешем де көп жылаған жоқ. Өзіме күш-қуат бер-гендей мына өлең жолдарын да ішімнен күбірлеп қайталап айтып қоямын:
Жасым бар жиырмада жігітпін,
Талапты ту қылып тігіппін.
Туғаннан бері карай жүлқыныс,
Мен қашан тиыштап тіземді бүгіппін?!
Кезінде туған соң кер заман,
Тиыштық бермек пе бүл маган,
Ағынға қарсы агып малтимын,
Толқыны таудай боп тулаған.
Біздің істеп жүрген ісіміздің бәрі аждаһаша жүтатын таудай толқынға жарақсыз жалаңаш қарсы жүзу екен. Мүндай алғашқы қауіптен аман-есен қүтылып шығу мені тіпті жігерлендіріп жіберді. Енді қауіп-қатердің қай түрінен болса да қүтылып шыға беретін сияқтымын. Мені соғыс майданына жібереді. Қолыма қару алып, Кеңес екіметі үшін жанталаса соғыспасам да, соғыстың қалай жүріп жатқа-нын көзбен коргеннің өзі дүрыс — деп ойлаймын ішімнен. Бір жаңа кино көруге асыққан адамдай мен де жылдамы-рақ кетуге қүмарта басгадым. Жеңіс туын желбіретіп қазақ сияқты отарлық бүғауда отырған халықтарға азаттық әкеледі деп ойлаған неміс армиясы жан сауғалап кейін шегініп барады екен.
—	ЕндІ оны өзім де қуысатын болдым-ау — деймін ішімнен. Менің бүл ойым болмайтын болып шықты. Бүл жолғы жинап жатқан адамдары әскерге баратын жастар емес, егде тартқан адамдар. БәрІн де соғыс майданына емес, еңбек майданына жіберетін көрінеді. ІштеріндегІ ең жасы менмін. Мүны білгеннен кейін даладағы әкеме жүгіріп барып: —Ойбай. менЬәекерпе злмзйды екен. жүмыс Істеуге жібереді екен,— дедім.
—	Балам,' не айтып түрсың? Соғысы қүрғырды қайтейін деп едің? Қүдай берді десейші онанда! — деп қатты қуанып кеттІ. Мен үндемей қалыппын.
КейбІр оқиғалар адам ойламаған жерден өрбіп, дами береді екен. Неміс армиясы күйреп жеңіледі деп кім ойла-ған? Ол жеңіле қалса, кеңес өкіметі маған жақсылық жасайды деп ойлап па едім? Жоқ, бүл Кеңес өкіметі емес, Қабыш Шардеков сияқты абзал адамның еткен Ісі. Оның орнында үзын сойыл үр да жық басқа біреу отырса, бар күшін салып, мені жазалатуға үмтылар еді Шіркін, қолында билігі бар адамдардың бөрі Кдбеңдей қайырымды болса ғой!
\
ҚАЙТА ҚАУЫІНУ
Соғыс аяқталды. Басқа халықтармен салыстырғанда қазақ боздақтары көп қырылды. Ашаршылық жылдары үй-ішімен тегіс қырылуға айналған ата-аналар артымызда түтінімізді өшірмесін деп мүмкіндігінше үл балаларын аман алып қалуға тырысқан. Осы себептен соғыс басталар ал-дында қазақтың еркектерінің саны өйелдерден әлде-қайда көп еді. Жанталасып ажалдан аман алып қалган маңцайға басқан жалғыздары ақырында оққа үшып, көп үйдің түтіндері біржолата өшті.
Әскерден оралмағандарының үй іші қара жамылып, қан жүтып отырса, аман келгендері ата-аналарын, жақын-жу-ықтарын қуантып жатты.
Бүркіттің аман-есен елге оралғанын естігенде тағат тауып, жата алмадым. Оны дамыл таппай іздеп жүріп, ақыры Қарағандыдағы белгілі халық ақыны Дөскей Әлімбаевтың үйінде кездестірдім.
Бүл үй ақынға өдейі арнан салынған каланың шетіндегі бір қабат жеке үй екен. Айналасы шарбақпен қоршалған. Ауласы да, кіре берісі де тап-таза. Мен имене басып, да-лада жөн сүрайтын ешкім көрінбеген соң үйге кірдім.
Ауыз бөлмеде қасында өдемі киінген орта бойлй қыз бар, Бүркіт козіме жылы үшырай кетті. Екеуі де бірге далаға шыгайын деп түрған секілді. Мен қыздан қымсы-ныгі, бөтен сөз айта алмай амандасуға қолымды үсына бердім. Бүркіт мені бірден қүшағын жайып, қүшақтап ала жөнелді.
—	Мүндайда аман-есен көрісетін күн болады екен-ау — деп бір-бірімізді кайта-қайта қысып-қысып қоямыз. Әбден сағынған қүшағымыз тез айрыла қоймаған сияқты. Жаңа-ғы қыз күлімдей қарап касымызға келді.
—	Өз беттеріңізбен қүшақтарыңызды жаза алатын түрлеріңіз кврінбейді, одан да мен айырып жіберейін — де-генде гана екеуміз қүшағымызды жазған екенбіз. Екеуміздің достығымызға сүйсініп, қасымызға күлімдеп келіп түрған Бүркіттің келешектегі жан жары, аяулы ару Мөруа екен. Ол: — Шай, гамақ даяр болғанша дем ала түрыңыздар — деп үқыпты жиналган бөлмені корсетті, өңгімелесуге өте қолайлы жағдай жасалды.
Бүркіт менен бөлініп кеткеннен кейін тікелей өскери комиссариатқа барып, 1942 жылдың аягында майданға ат-таныпты. Содан соғыс аяқталғаннан кейін елге оралып, Қарағандыда облыстық газетте жүмыс істейді. Мүнда жүмыс істеп жүргенде оны үндеместердің ерекше бақыла-уға алғанын сезе бастайды. Оның себептерін де анықтап біледі.
Біздің соғыс басталар алдында жастық албырттықпен қүрған ЕСЕП партиясы және осы мақсатта жүргізген үгітіміз аз болса да нөтижесіз калмапты. Біздің әділетке үмтылуымыз, әділетсіз қоғамға қарсылығымыз бізден кейінгі жастар тобынан қолдау тапқан екен.
1944 жылы Қарағанды қаласында Жамбыл атындағы орта мектептің бір топ жастары 3. Әбілдин, Б. Жақсылы-қоқ А. Рүстемов жөне Ж. Өмірбеков тагы басқалар «ЕСЕП» (Елін сүйген ерлер партиясы) атты үлтшылдык үйым қүрды деген айыппен қамауга алынып, жауапқа тартылады. Бүлар-ды қысымға алып:
—	Мүндай контрреволюциялық пікірді қайдан тауып алып жүрсіңдер, мүны сендерге кім үйретті? — дегенде олардың бәрі де бірауыздан Бүркіттің атын атаған. Шын-дығында олардың бәрі оның ықпалында болған еді. 1963-64 5а-269
жылдары «Есеп» деген үлтшылдық үйым қүрды деген се-беппен Қ. ЖүнІсов, К. Сауғабаев тагы басқалар Қараган-дыда институттан шыгарылып, түрліше жазаға үшырады. Сөйтіп, БүркіттІң жөне оның серіктерінің азаттықты анса-ған өділдік жолындағы күресі мүны естіп білген өр адам-ның жүрегінен орын теуіп, өр уақытта қолдау тауып отыр-ған еді.
БүркІт Қарағанды чекистеріне «ЕСЕП»-ті үйымдасты-рушы және тікелей оның лидері есебінде белгілі болған.
Бір кезде қолға түспей қан майданда жүрген қауіпті жау ортаға оралып отыр. Соғыстың Кеңес өкіметі үшін жеңіспен аяқталуына байланысты Жоғарғы Кеңес көпте-ген қылмыстыларға кешірім жариялады. Дүние бейбіт өмірге бет бүрған.
—	Сонда да мынандай қоғамға қарсы пікірлі қауіпті адамды көзден таса қалдыруға болмайды — деп оны сенімді жансыздарына бақылаттырып кояды. Солардың бірі Мөруа ӘупейІсқызы еді. Ол белгілі халық ақыны Дөскей Әлімбаевтың жиені. Комитеттің адамдары оны шақырып алып:
—	«Жігіттер сүйкімді қыздардан еш уақытта өзінің ішіндегі сырын жасырып қалмайды. Сенде оган сүйкімді көрініп, жүрегін жібіте біл. Сөйтіп, оның айтқан өңгімелерін бізге жеткізіп түр» — деп тапсырма бередІ. Қыз келіседі.
Бүл кезде Бүркіт Дөскейдің үйіне жиІ келіп, онық шығар-машылық хатшысы болып жүмыс істеп жүреді. Дөсекең Мөруаның үй ІшІмен бірге түрған. Осы себепті қыз бен жігіттің үнемі кездесіп түруына ешқандай кедергі болма-ған. Ой-өрісі кең, жақсы мен жаманды ажырата білегін ақылды қыз Бүркіттің сөйлеген сөзіне, жүріс-түрысына ерекше көңіл аударады. Оқыған, тоқығаны бар, өзі келешегінен үлкен үміт күттіретін жалынды ақын, сүйкімді мінезді жігіт қызға үнайды да, екеуІ бірігіп түрмыс қүра-ды. Мәруа сүйген жарынан енді не жасырсын! Оның соңы- , нан аңдушылардың жүргендігін, басқан өрбір қадамында, аУзынан шыққан сөздерін де, қандай адамдармен кездесіп жүретінін де бақылап отыратынын айтып береді. Бірақ БүркІт бүған көп мән бере қоймаған.
Сүйген жары сотталып кеткенде екі баламен аңырап қалган Мәруа қайгыдан кан жүтып, көп үзамай қайтыс болады. Екі жас бала анасынан өлідей, өкесінен тірідей айырылып, шырылдап жылап, жетім қалган.
Бүркіт қазақ халкының басынан кешірген ауыр жағ-
дайларды және келешекте үлттық калпының сақталып қалуына үлкен қатер төніп отырғанын өңгімелегенде ашу-ызасы қайнап, өз басына төнген қатерді де ойламай қызып кететін.
Оның ой-санасы ерте оянып, әділетсіз қоғамға үнемі қарсы пікірде болып отырғандығы туралы Қазақстанның көрнекті ақын-жазушыларының бірі Жаппар Өмірбеков «Қайсар ақын, тынымсыз ғалым» деген Бүркіттің 70 жыл-дығына арналган мақаласында былай деп жазады: «Ол жасынан өзінше ойлап, көзқарасын ашық айтып жүретін. Соғыс уақытында Сталин туралы бір ауыз «лең шығарып айтып жүрді.
Жастарды айдап үрысқа,
Қарггарды айдап жүмысқа,
Қан қақсатты халықты
Осынысы дүрыс па?!
Ол кезде мүндай өлең үшін жазалау орындарына түссе, соттап жібереді. Бүркіт кешікпей әскерге кетіп барып қүтылды. Қүтылды дегенім уақытша, кейін 1951 жылы 25 жылға сотгалғанда, бүл өлең басқа да «қылмысына» қосыл-ды ғой. Пөленің басы біздің институтта жүргенде қазақ тарихы мен өдебиетін зерттей оқу ретінде «үлтшыл, бай-шыл» алаш ақын-жазушыларының қолға түскен кітаптарын оқуымыздан басталды. Соның өзіне бола жазалап жіберетінін білмепліз. 1944 жылы «Елін сүйген ерлер парти-ясы» деген үйым аштыңдар деп Зейнолла Әбділдин, Бей-сенбай Жаксылықоқ Асығат Рүстемовтармен бірге мені де түтқынға алып, алты-жеті ай бойы қатты тергеді. Сөйтсе, Рүстемовке Бүркіт Ысқақовтың айтуы бойынша, жоғары-дағы үйымның басшылығында мен де болыппын. Зейнолла Әбділдин бастаған жас жігіттерді бір-екі ай бүрын түрмеге отырғызып, солардың создерін дәлел ғып мені үстапты. Мен оқыған кітаптарымыздан басқасын білмеймін. Қанша азап-тап тергесе де, беттестірсе де менің бүл үйымға қатысқ-анымды занды түрде дөлелдей алмады. Он бір ай отырғы-зып, Ішкі істер министрлігінің Ерекше мәжілісінің шешімімен жазасы уақытша отырғанымен өтелсін деп қаулы шығарып барып Рүстемов екеумізді босатты. Бірақ мен партия билетімді 1956 жылы мүлде ақталғаннан кейін ғана алдым. 1948 жылы Қазақстан орткомына апелляция бергенімде, «Үлтшылдардың төртінші буыны» (Ж. Шаях -метовтың сөзі) деп, өтінішімді қанағаттандырмады. Әрине,
үлтшыл атанып қуғын-сүргінді он екі жыл ішінде аз көрмедім.
Кейін, 1956 жылы шет тілдер институтының жанынан қүрылған үйымға қатысқандармен бірге Бүркіт, Нарешев Айтбай, Нарешев Рамазандар оралғанда, Қазақ ССР-ы Жоғарғы сотының үкімі жойылганы белгілі болды. Бүл не үйым екенін бірнеше рет сүрағанымда «оны білмей-ақ қойыңыз» деп айтпады. Бірақ біз оқыған кітаптарды Наре-шев Айтбайдан емес, Рамазаннан алыпгы. Мүның бәрін жазып отырғаным, сол кездің қиянаты «дейді, депті», де-ген дәлелдермен соттап, атып — аса бергенін өз басымыз-дан өткен уақиғалар арқылы білдік. Бір ақиқаты — Бүркітгің «ЕСЕП» үйымына мені мүше болды» деп айтқаны рас бо-лып шықты. Себебін өзінше түсіндірді: «үйым күру үшін Айтбай екеуіңнің имяларың керек болды. Ол кезде мен жай ғана студент едім ғой... Түбі насырға шабатынын байып-тап жатпаппын». Бүл да албырт жастықтың бір мысалы.
Ал Бүркіттің саяси көзқарасы неге осынша ерте жетілген? Неге үлтжанды бола қалды? Бүған жауапты өзі былай түсіндіретін: Сөкен Сейфуллин, Алтыбармақ (А. Асылбеков), Нығмет Нүрмақовтардың үлтшылдық қылмы-сы жоқ, демек, 1937 жылы атылып, асылгандардың бәрі нақақтан қүрбан болды... Тіпті сонау қырқыншы жылдар-дың басында сталиндік жауыздықтың сырын Бүркіт ақын бөрімізден бүрын түсінген» («Орталық Қазақстан» газеті, 10 желтоқсан, 1994 жыл, Қарағанды).
Осы жоғарыда келтірілген пікірді жазып отырған Жап-пармен Бүркіт өмір бойы сыйласып өтті. Оның «ЕСЕП» атты үйым қүрған «кесірінен» қамауға да алынып, көп уақыт қуғын-сүргінге үшыраса да оған достық сезімнен ешуақытта айныған емес. Бүркіт қайтыс болғанда өйелі Зәуреш екеуі оны дүрыстап жөнелту үшін жан сала қимылдаған. Тіпті Зәуреш Бүркітті өзінің туған ағасындай қатты қайғырып, жоқтаған. Шындығында ол кімге болса да өзінің зор адамгершілігімен, сабырлы, байсалдылығымен өте сүйкімді көрінуші еді.
Қазақстан халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың иегері Сафуан Шаймерденов «Ғасыр асуы алдында...» де-ген мақаласында Бүркіт туралы мынандай пікір айтқан: «Албасты да қас-қабаққа қарап басады. Қарын ашқан кез-де күштісі әлсізін, әкесі баласын жеп қоятын акула секілді бір-бірімізге шоқпар сілтей берсек, келешегіміз күмәнді. Тірі жанның бетіне тіке қарамаған ғалым-жазушы Бүкеңе, Бүркіт Ысқақовқа кезінде жала жауып, айдатып жіберген жазушысымақтар бугін арамызда мүртынан күліп жүр, Мүны әсте естен шығаруға болмайды». («Парасат» жур-налы, 1993 жыл, № 6). Осындай білген адамға бағасы зор Бүркіттің соңына КГБ-ның жендеттері шырак. алып түсті, Олар өз мақсаттарына жету үшін оның маңайында жүрген жолдассымақтарды да «орынды» пайдалана білді.
Алматыда БүркІт әйелі Мәруа жөне екІ жас балалары Айгүл, Алмас төртеуі тар бөлмелі, ескі үйде түрды. Олар-дың үйінің тарлығына қарамай демалыс, мейрам күндерІ сонда жиналып, көңілді уақыт өткіземіз. Мәруаның сінлісі Мөпішкен қыздар институтында (ЖенПИ-де) оқиды. Ол өзімен бірге оқып жүрген Кәрима, Кенже сияқты қыздар-ды ертіп әкеледі. Олармен қосыла ҚазМУ-де оқитын Жа-найдар екеуміз де барамыз. Сонда Мәруа біздерді көңілді отырсын деп бар мөзірін алдымызға тосады. Оныц қонақ-жай кең көңілі, тар бөлменің өзін кеңейтіп жібергендей көрінуші еді. Ол көңілді болған соң, бізде көңілді отыра-мыз. Кенже өте салмақты, ақылды қыз. Кәрима өжеттеу келетін, онысы өзінің бойына жарасып-ақ түратын. Мөггішкен өзіл айтып, күлдіріп огыратын. Біздің әңгімеміздің саяси тақырыпқа ауыспай жай ғана өзіл айтып, өндетіп отырганымызды Мөруа қатты үнататын. Бүркітгі комитеттің тыңшылары жүмыста да, үйде де, үнемі бақылап жүретінін ол жақсы біледі екен де, сақ болып жүруін ескертіп оты-ратын көрінеді. Бір күні көңілденіп алып, таңатқанша оты-рыппыз. Мөз болып өлең айтып, әзілдесіп күлеміз. Тек қана Мөруа бүрынғыдай емес, түсі бүзылып жүр. Сүйтсек ол әлдекімдердің терезеден қарап, тың тыңдап жүргендерін байқап қалған екен. Бүл 1951 жылды қарсы алу үшін бас қосқанымыз еді. Мүнымыз еркіндікте жүріп жаңа жылдар-ды қарсы алып отырудың ең ақыры екеңдігі ол кезде біздің есімізге қандан келсін?! Тек қана абзал ару Мөруа қауіпті бүрыннан сезіп, күдіктеніп жүреді екен ғой.
АБАҚТЫДАҒЫ АЗАП
1950 жылдың желтоқсанында «Правда» газетінде Шой-ынбаев, Айдарова жөне Якуниндердің «Қазақстан тарихы мәселелерін маркстік-лениндік түрғыдан баяндайық» деген мақаласы жарияланды. Бүл мақалада Ермүхан Бекмаханов-тың «XIX ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан» де-
ген кітабы қатты сыналған. Онда Кенесары қозғалысы феодалдық-монархиялық үлтшылдықтың көрінісі болды, оның ешқандай бүқаралық сипаты болған жоқ деп түжы-рымдады. Кітаптың авторын барып түрған үлтшыл, ескішіл, хандық дөуірді көксеген жат пікірдегі адам деп сипаттай-ды. Мен ол кезде Алматыдағы шет тілдер инсгитутында оқып жүргенмін. Мақаланы оқып шықтым да шыдай ал-май орнымнан атып түрдым.
—	Қазақтың келешегі зор жас ғалымдарының бірі Е. Бекмахановқа күйе жағу не деген сүмдық, өскендерін өшіргісі келіп түратын күншілдікті бүл қазақ қай уақытга қояды? Жайылып жатқан Сарьіарқаны, бүкіл қазақ дала-сын қызғыштай қорып, шыбын жанын шүберекке түйген, патша үкіметінің басқыншы жендеттерін туған жерден қуып шығып, еліме еркіндік әперсем деп жанталасқан Кенесарыны қаралау не деген масқара? Кавказ халықта-рының азаттығы үшін жан аямай айқасқан ШөмилдІң та-рихтағы алатын орны қандай болса, Кенесарының да қазақ тарихындағы орны сондай емес пе? — деп күбірлеймін өзіме-өзім. Осылай ашуға булығып, жатақханадағы тар бөлменің ішінде теңселіп жүргенімде есік ашып, өзіммен бірге оқитын студент Азанбаев Мүстахим кіріп келді. Ол менің бетіме кдрады да: «Әй, Махмет, саған не болган?» — деп тандана сүрады, Өзім де білмеппін, менің түрім өзгеріп кеткен сияқты.
—	Болған жағдайды мен бөріне түсіндірейін, көрші бөлмелердегі жігіттерді осында тез шақырып кел — дедім. Ол екеуміз бір-бірімізді өте сыйлайтын едік. Айтқаныма карсылық жасамады.
—	Жарайды сенің айтқаның болсын — деді де шығып кетті. Уақыт түстен кейінгі мезгіл еді. Бөлмеге бір топ студент жиналды. Мен оларға лекция оқығандай Абылай-дың, Қасымның, Кенесарының қандай адамдар болғанын түсіндіріп бердім.
Орыс тарихында Бірінші ПетрдІң алатын орны кандай болса, қазақ тарихында Абылайдың алатын орны сондай. Үш жүзфң басын қосып, ру-руға бөлініп, бытырап жүрген қазақты біріктіріп, қатерлі жауларға қаймықпай қарсы шыққан Абылайдың аруағына қалай бас имессің?! Егер Абылайдай данышпан айлакер, жаужүрек үл тумағанда қазақтьщ жоңғар қалмақтарының табанында тапталып қалуы да мүмкін еді. Ел тагдыры екі талай болып, қара бүлтгай түнеріп қауіп төнгенде жарақты жаудан жасқан-бай жолбарыста жүлқысатын Қаракерей Қабанбай, Қан-
жығалы Бөгенбай, Шақшак Жөнібек, Шапырашты Наурыз-бай сияқты батырлардың басын қосып, көк найзаның үшы-мен, ақ білектің күшімен елді, жерді қорғап қалған Абы-лайдай ел кәсемін тілі барып кім жамандай алар. Сол Абылай атасының жолыы қуып, туған елін жыртқыштар-дың қанды шеңгелінен қүтқарайын деп жан аямай шайқ-асқан қазақтың баға жетпес асыл үлы Кенесары еді ғой.
Ел үшін жанын пида еткен кемеқгер Кенесарыны мына Шойынбаев, Айдаровалардың қаралауға тілдері қалай жетгі екен — деймін ашумен булыға сөйлеп, Бүл сөздерімді үйып тындағандардың ішінде кейін өзіммен бірге сотталатындар да, өр қадамымызды андып, сөйлеген сөзімізді тындап жүріп хауіпсіздік комитетіне (КГБ> жеткізіп жүргендер де бол-ған екен (өрине, мен ол кезде ондай адамдардың біздің арамызда бар екенін сезген жоқ едім). Бірге оқитын студенттердің өзімді қолдағанына риза болып, енді өзімнің бала жастан бірге өскен пікірлес жолдасым Бүркітке ба-рып әңгімелесуге асықтым. Ол «Лениншіл жас» газетінде жауапты хатшы болып қызмет істейтін,
Түстен кейінгі мезгіл, жүмыстың аяқ кезі. Ол менің қолымды алып амандасты да салмақты, ойлы түрмен: «Сеқ «Правда» газетіндегі мақаланы окыдың ба?» — деп сүрады. Мен ол өзі не айтар екен деп, басымды изегеніммен үнде-ген жоқпын.
«Иө,— деді ол ренішті түрмен,— өзі өскісі келсе, өзгені етектен тартатын қазақтың күншілдігінің көрінісі ғой бүл. Бекмаханов теңізде жүзетін үлкен кеме болса, аналар (Шойынбаевтарды меқзеп отыр) жай ғана қалтылдаған қайық емес пе? Ендеше алдында түрған еңселі кемедей кемеңгерді қүлатса, қалтылдаған қайыққа да жол ашыл-май ма? Патша отаршыларына тайсалмай қарсы шыққан Кенесарыдай жерін, елін сүйген ерлерді жамандау-тарих-ты бүрмалаудың дөрекі жолы емес пе?», деп отырғандарға . қарады. Бүл кезде олардың жүмыс уақыты да аяқталып, оның жүмыс бөлмесіндегІ басқа екі адам шығып кетуге дайындалып отыр еді. Далаға бірге шықтық, Жаңағы екеудің біреуі біздермен қоштасты да, бүрыльш алып үйіне кетті. Екіншісі бізден қалмай еріп келеді. Жолшыбай менің де аты-жөнімді сүрап алды. Ол БүркітгІ қошаметтеп, оның айтқанының бөрін мақүлдап келеді. Біз әңгімеміздің соңыңда Е. Бекмахановты қорғап, Кенесары қозғалысын патша үкіметінін отаршылдық озбырлықтарына қарсы шыққан бүқаралық қозғалыс екенін дәлелдеп, республикалық га-зеттерге, тіпті «Правданыц» әзіне мақала жазуға келісіп
тарастық. Сонда қасымызда жүрген үшінші адамның КГБ-ның тыңшысы екенін сотталған уақытта ғана білдік қой. Ол Бүркіттің соңынан адейі андытып қойған КГБ адамы екен.
1951 жылдың 18 қаңтары. Түс мезгілі, сағат 2-3-тер шамасы. Мен инсғитуттағы лекциялар біткеннен кейін жатақхананың өзіміз түратын бөлмесінде дем алып жатыр едім. Түстері суық мен танымайтын бәтен екі адамның қатты жүлқылағанынан оянып кеттім. Олар ызбарлы үнмен: «Түр, жылдам киін» — дейді. Мен киініп болғанша кітап, дәптерлерімді ақтарып қарап жатыр. Төсек орнымды да тегіс қопарып, қарап шықты. Менің өлең жазып жүрген қойын дәптерім бар-тын. Оны тауып алып, ішіндегі өлеңдерін жылдамдатып шолып қарап шыққан да көздері күлімдеп, қуанып кетті. Өйткені оның ІшІнде махаббат жастық сезімдерін білдіретін әлеңдерден басқа мынандай жолдар да бар еді.
Қазакпыз жауға тиген «Абылайлап»,
Ел едік кең өлкеде өскен Ойнап.
Жеңісті жорыктардың күйін шертіп,
Салғанбыз ауыр қолды жауға да ойнак.
Өткірлеп алмас қылыш алған қайрап.
Ат-түрман, бес каруды тегіс сайлап.
Қашса озар, куса жетер сан санлакты,
Кермеге керілдіріп қойган байлап Атаның мекен жерін улан-байтак,
ЖургенбІз көшіп-қонып, жылдап, айлап Кең шалғын, көкорайға уй тіктіріп,
Қымызбен жал, жаяны көрдік шайнап.
Еркіңмен ен далада жүрсең сайрап,
Огырсың міне, бүгін сорың кайнап.
Теңдесіп тереземіз, есепке еніп,
Бізге де күы болар ма шыгар жайнап?!
Бүл алең өзіме өз қолыммен қазылатын көрдің баста-масы екен. Мен бүл сүмдықты сезгендей: «СІздер кімсіздер, менІ қайда апармақсыздар» — деймін денем дірілдей түсіп. Олардың біреуі мені түтқындауға рүқсат берген прокурор-дың санкциясын кврсетті. Бүкіл денем тітіркеніп кетті. Жүруге шамам келмей, екі аяғымды шалыс басып, сүріне беремін. Мен өдейі Істеп келе жатқандай шомбал денелІ біреуі: «Сүрінбей жылдам жүр» —деп бүйірімнен нүқып қояды. Оларда бүдан басқа үн жоқ.
Алматының дәл ортасында орналасқан сүрғылт түсті үлкен үйге келіп кірдік. Көмескілеу дәлЬдің бойымен жүріп отырып, бір темір есіктің алдына тоқтадық. Үзын дөліздің
өн бойында осындай есіктер. Менің бір байқап калғаным осы болды. Есік ашылды. Мен ішке кірмей бөгеліңкіреп кдлыппын. Сол кезде есік ашқан еңгезердей үшінші біреуі көмескі сөулелі тар бөлмеге итеріп жіберді. Мен екпініммен еденге қүлай жаздап, сығырайвіп түрған терезе жақтағы қабырғаға бірақ тірелдім. Тынысым тарылыл, мандайымнан шып-шып етіп тер шығып кетті. Иө, еркіңнен айырылып, тар қапасқа қамалу осы екен ғой деймін ішімнен,
Қапасқа тусі суық ызғар тартқан,
Кіргізді итермелеп теуіп арттан
Қайғының қара булты басқа түсіп,	\
Басталды азап жолы жанға батқан Лезде кетіп қалды бастан ерік,
Қысымды, таршылықты калдым көріп Еркіндік елес болып казден үшты Қадірік біле алмаппын бага беріп.
Адамға қандай қиын жалғыз жатқан,
Иыкка жүк түскендей ауыр батпан Түншығып қайғылы оймен үйкы кашып,
Білмеймін күнді батқан, таңды да атқан Тастады күш-жігердің бөрін каміп,
Қалғандай жас емірдің оты сөніп Қан қашып, тәнім солып бара жатыр Қауіп бар аждаһадай түрған төніп Тоңдырып суық ызғар денеме өтіп,
Жай қонмай жанымды да жаралы етіп Төбеме күндіз-түні жай түсіріп,
Отыр ғой қаталдыкпен зар еңіретіп.
Мүны істеткен катыгез тағдыр ма екен,
Шындыққа қуалап қашан жетем?
Қыршыныкнак қиылу өкінішті-ак Мүнан артық қиянат болар ма екен?!
Ойламаған жерден қамауға түстім де қалдым. Сол қамалған күннің өзінде-ақ жан қинаған тергеу жүмысы басталды да кетті. Тергеуші Қылдыбаев жай өңгімелескен сияқтанып отырып: «Кенесарының жаужүрек сарбазы, кдльщ қалай?» — дейді маған кекесінмен жымия қарап. Мен барлық пөленің басы Кенесары мен Е. Бекмахановты мадақтағанымызда екенін сездім де енді жалтаруға тыры-стым. Бүрынғы лепірген көңіл су сепкендей басылған. Мен енді ештеңені де мойындамайын, сонда ғана босанып шы-ғармын деген ой келді. Алғашқыда маған әрі биязы, әрі сыпайы көрінген тергеуші ендІ сүр жыландай түсін суы-тып алған. Содан күндіз-түні үйқы бермей тергеп, өбден қалжыратудың барлық түрлерін қолданып бақты. Тергеуші бір күні қанын Ішіне тартып алып, қасыма төніп келіп түрып: «Сен, көп далбасаламай айтқанымызға көне бер» — деді де есікті шалқасынан ашып қойып, шығып кетті. Мен жалғыз қозғалмай отырмын. Көп кешікпей полковник ба-сгаған бір топ кгбистер кіріп келді. Сәкенов деген полков-ник Қазақстан хауіпсіздік комитеті төрағасының орынба-сары екен. Бірден менің қасыма таянып келді де: «Сен ит, неге қасарысып отырсың? Жаныңды текке қинамай, тірі қаламын десең, біздің айтқанымызды істей бер, бөрібір біз сені мойындатамыз да, қүрдай жорғалатамыз. Сен түгіл арыстандаймыз дегендерді де мысықтай мияулатқанбыз. Сен олармен салыстырғанда боқ мүрынсың» — деді де жүріп кетті. Оның қасыңдағы майор, капитандарда үн жоқ. Тағы айналып қасыма келді де: «Сен Бүркіт Ысқақовты білесің бе?» — деді. Мен сасқалақтап, не айтарымды білмей ба-сымды шайқаппын. Мен оның түтқындалғанын әлі білмейтін едім. Ол түтқындалмаса, оған зиянымды тигізбейін деген далбаса ойым еді.— Сен, не деп түрсың? — деп ақырды. Мен күмілжіп: — Білмеймін — дедім. Мүныма ыза болып кетті де: «Әкеңнің басы білмейсің...» деді де қүлақ шекем-нен үрып жіберді. Өзім де өлсіреп зорға түр екенмін. Еден-ге үшып түсіппін. Тақыр еденге сарт етіп басымның қатты тигені сондай, есімнен танып, түра алмай қалыппын.
Шала естІ боп камерада темір көйкенің үстінде жа-тырмын, Полковниктің түрін көз алдыма елестетіп, айтқан сөздерін есіме түсіре бастадым. «Сен түгіл арыстандайлар-ды да мысыктай мияулатқанбыз» —дейді. «Олары кім екен» — деп ойлаймын. Есіме Сәкен, БейІмбет, Ілиястар түсе қалды. «Иө, бүлардың қолынан қазақтың талай қасқа мен жайсаңдары мерт болды ғой. Ол осыларды меңзеп отыр екен ғой. Қазақтың ол абзал үлдарымен салыстырғанда менің қолымнан ештеңе келмейтін мүрынбоқ екенім рас. Мынау полковник дәрежесіне соларды қүртуға белсене қатысқан жендеттігімен жеткен ғой — деп ойлаймын ішімнен.
МенІң соққы жеуім Бүркітті бірден білемін деп айта қоймауым гой. Мен оның да түтқындалып отырганын анық білмейтін едім. Сондықтан ол түтқындалмаса, оны білемін деп кесірімді тигізбейін деген ой үшқыны жылт ете қалып еді. Сайтсем ол қысымды тіпті қатты көрген екен. Жен-деттер менен бүрын бар «күшін» оны жентектеп «жібітіп» алуға жүмсапты.
Оң жақ шекем есік жақтағы қабырғаның қырына со-ғылған ғой деймін, көлемі жүмыртқадай болып ісіп кетіпті. Басым зеңіп, сол іскен жері ауыра береді. Сол жақ қүла-ғым ештеке естімей, ауырып күңгірлей береді.
Мені ертеңінде бурынғыдай жауапқа шақырмады. Жа-уапка шакыруды күтіп отырғанымда кенеттен кілттері сал-дырап темір есік ашылып, бір адамды менің қасыма кіргізді. Жасы қырықтан асып, елуге таянған. Менің студент екенімді бірден өзі жобалап білді, «Студенттер қоғамның ең белсенді тобы ғой, Сен қоғамға жақпайтын бірДеңе Істегенсің ғой» — деді. Мен оған «Правда» газетінде жари-яланған мақала туралы және ол туралы айтқан пікірімді айтып бердім.
—	Иө, сенІ қамауға алу үшін сол пікірің де жеткілікті. «Правда» компартияның органы. Ондағы басылған сөздің бәрі — партияның сөзІ. Ендеше сен партияға-қарсы шық-қансын — деп күлді. Мен аты-жөнімді айтып бергеннен кейін өзін Абдуллин Михаилмын деп таныстырды, Фами-лиясьіна қарап мен оған қазақша:
—	Сіз татарсыз ба? — дедім. Ол жай күлді де:
—	Жоқ, мен орыспын. Бірақ арғы атамыз татар екен. Бүгінде біздер орыстанып кеттік,
—	ЕндІ Сізді не үшін отырғызды?
—	Сот сайлауы өтетін күн еді. Қасымда екі жолдасым бар. Сайлау үйіне қарай келе жатырмыз. Сағат 9-дың кезі. Меч қасымдагы жолдастарыма:
—	Қылмыс Істесек, соттар бәрібір соттайды. Оларға дауыс беріп қайтеміз. Одан да ресторанға барып дем алайық — деппін. Осы сөзді маған мойындатқысы келедІ. Сөйтсек кдсымдағы екі жолдасымның бірі тыңшы екен. Мен Ғылым академиясыныц бас бухгалтерімін. Анау менің көмекшім. Ол мені күртып, басбух өзі болғысы келеді екен. Мені бастығымыз Қаныш Сөтбаев жақсы көреді. Ол дүние жүзіне белгілі данышпан адам ғой — деп аяқтады сөзін. Мен оның сөзін бар ықыласыммен тыңдап отырмын.
Таңертең күндегідей тамақ берді. 450 грамм қара нақ үш шакла қант. Мен нанды шикілігіне қарамай қант қосып жеп қойыппын. Ол маған қарап отырып басын шайқады.
—	Сен өз тағдырыңның өлі не боларын білмейсің. Мүмкін әлі талай қиыншылық көрерсің. Сонда сен аштан өліп қалатын түрің бар ғой. Жаңаш өзің жеп койған нан-нан басқа нанды ертең осы уақытқа дейін бермейді. Яғни бір төулік бойына аш отырасың. Ертең жаңағыдай нанды үшке бөл. Оның жанына бір-бір канттан қалдыр. Сөйтіп аз болса да үш мезгіл нан жейсің. Және нанды дәмін алып, шайнап же. Сонда ғана ол бойға тарайды. Қазірдің өзінде сен бүралып, қалжырап қалыпсың — деп ақылын айтты.
Онын қасыма келгені маган өте жақсы болды. Келесі күні оның айтканын орындадым. Ол менің мүныма риза болды.
—	Сен шахмат ойнай аласың ба? — деп сүрады.
—	Мен шахмат ойнап көрген жоқпын — дедім.
—	Ендеше шахмат сүрап аламыз — деді.
Ақыры оның тілегі бойынша шахмат жоқ болған соң, дойбы тақтасын алып келді.
—	Енді біз шахмат фигураларын қолдан жасап ала-мыз — дейді. Мен аң-таңмын. Ертеңінде менің нанымды сүрап алып, оған өзінің нанын қосып илеп, одан шахмат фигураларын жасай бастады. Маған үйінен келген басқа нан берді. Кдтқан сыртын алып тастап, ішін илегенде қан-дай мүсін жасаймын десең де келетін болды.
Шахмат жүрістерін үйрете бастады. Шахмат ойының түрмеде жатып, наннан жасаған мүсіндермен ойнап үйрен-ген едім. Бүдан бізге беретін нанның сапасы қандай екені белгілі ғой.
Көп үзатпай Абдуллинді қасымнан алып кетті. Оның кеткенІ маған қатты батты. Оның айтқан ақылынан мен көп пайда тапқан едім. Ең кереті — аз тамақты қалай дүрыс пайдалануды білдім. Екінші шахматгың да адамға керек өнер екенін білдім.
Бір күні мені басқа бір кабинетке әкеліп кіргізді. Есікті ашып жібергенде байқағаным жарқыраған кең бөлме. Сол бөлменің қақ төрінде өзім бір-ақ рет көрсем де үмытпас-тай болып қалған полковник Сәкенов отыр. Одан төмен сондағы көрген капитан, майорлар. Менің екі көзім солар-да. ТіптІ қасымда отырган адамға да қарамаппын. Сәкенов дауыстап:
—	Ысқақов, сен, мынаны танисын ба? — дегенде ғана мен сол жағыма қараппын. Бүркіт түрып:
—	Иә, танимын — деді. Мен оған сонда ғана назар са-лып қараппын. Кісі тани алмастай өзгерген. Ол каісқа ғана мені қалай білетіндігін айтып берді. Одан кейін маған қарап:
—	Теміров, сен, Ысқақовты танисын ба? —деді. Мен де қысқаша оны калай білетіндігімді айтып бердім. Мен болғаннан кейін полковник орнынан атып түрып, маған ызбарлана қарап, сүқ саусағын шошаңдатып:
—	ИттІн баласы, бірден танимын, білемін деп неге айт-падың? — деп ақырып жіберді. Осы беттесуден кейін біз қарсыласуды койып, болған жағдайды барынша баяндай бердік, мойындай бердік...
Кенесары меН Бекмаханов туралы айтқан пікіріміз, «қүланнык қасынуына мергеннін басуы» дөл келгендей
жағдай екен. Бізді онсыз да нысанадг.н гчьігармай, тек қана басып түсіретін уақытты күткен. Сөйтсек, не Істеп, не айткднымыздың уақыты мен орнына дейін жазылып, олар-дың алдында жатыр. Тергеушілер алдарындағы қағазға қарап отырып: — Оқуға үлықсат етілмеген алаш ақында-рынын кітаптарын оқып, «леңдерін жаттапсындар. Осы рас па? десе, оны жасырмай мойындадық. Әлгі кітаптарды қайдан алып оқығанымызды да мойындатты. Оларды кебінесе Қарағандыдагы оқытушылар институтында қазақ әдебиетінен сабақ берген Айтбай Нарешевтің үйіндегі кітапханасынан оның інісі Рамазан Нарешев арқылы алып оқитын едік. Онда сирек кездесетін; қолға түсе бермейтін бағалы кітап көп болушы еді, Сәкеннің, Ілиястың, БейімбеттІң және ШәкәрімнІң де шығармалары бар-тын. ТіптІ Ахмет Байтүрсыновтың -«Қырық мысал», «Маса» Міржақып Дулатовтың «Оян казақ» сияқты кітаптарын да табуға болатын.
Айтбайдың лекциясын студенттер қызыға тындайтын. Ақындардың өлеңдерінен мысал келтіргенде кітапқа, дөптерге қарамай бөрін де жатқз мөнерлеп айтып беретін. Оның сөйлеген сөзінен басқа аудитория ішінде басқа ды-быс естілмейтін. Лекциясын аяқтап, студенттер сүрақ бер-генде оған шабыттана жауап беретін.
БІр күні қазақтың үлтшыл алаш ақындары оның ішінде Магжанға тоқтала келіп, оның жаңа кеңестік дәуірді үнат-пағаңдығын мына өлеңмен дәлелдеді:
Айрылдық балпац басқан батырлардан,
Аузынан уызы тегілген маңгаз байдан.
Қүдай-ау албастының ойнағындай Мынау сүм заманға кез қылдың қайдан?!
Бүл өлең бізге үнай кетті. Шіркін сабаз-ай көр заман-мен келіспей-ақ кеткен екен ғой деп сүйсінеміз ішімізден оның айтқан пікіріне.
Шындығында Айтбайдық біздің өмір шындығын біле түсуімізге әсері аз болған жоқ. Алаш ақындарын жол сілтейтін жарық жүлдыздай санап, қүмарта оқуымызға себепкер болды. Катты қысымға түскеннен кейін осының бөрін мойыңдадык, Бүлай істеу өзімізге де, озгеге де қатерлі кауІп екенін ойлап жатуға мүршамыз келмей калды, Кдт-ты есаланданып қалғандықтан кейде не айтып, не қойға-нымызды еске түсіре де алмайтын едік. Ақыры қайырым-сыз қатал жау өзінің дегеніне жетті.
6-269	81
1951 жылдың 14-15 маусымында Қазақ республикасы-ның Жоғарғы соты РСФСР қылмысты істер кодексінің 58-бабының 10-11 тармақтары бойынша мені, Бүркіт Ысқаков-ты, Айтбай Нарешевті 25 жылға соттап, қосымша 5 жыл адамдық қүқымыздан айыру туралы үкім шығарды. Соны-мен бірге Жекен Қалиевті, Мүстахым Азанбаевты, Рама-зан Нарешевті 10 жылға, Адырбек Аманқүловты 8 жылға соттады. Сот процесі тек қана ҚГБ қызметкерлерінің ықпа-лымен жүріп отырды. Тергеушілердің қысым жасағаны туралы шағым-арызымыздың бірде-бірІ ескерілген жоқ. Сөйтіп бізді «халық жауы» деген қара тізімге тіркеп, Ке-ңес өкіметіне қарсы үлтшылдық үйым қүрған, үйымның мақсаты Орта Азия республикалары мен Қазақстанды Кеңес мемлекетІ қүрамынан бөліп алып, Түркиянын, қолдауымен буржуазиялық үлттық мемлекет қүру болған, кеңестік қүрылысқа қарсы үгіт-насихат жүргізген, тыйым салынған өдебиеттерді копшілікке таратып отырған деп айыптады. Сот үкімі түжырымды, ешқандай шағыммен бүзылмайды деп жариялады. Ол бүзылады-ау деп өзіміз де үміт еткеніміз жоқ. Бүл айыптау қорытындысы Бүркіт екеуміз үшін жа-былған жала емес, нағыз шындық. Қолымыздан ештеңе келмесе де солай болса-ау деп армандағанымыз айдан анық. Шамамыз келсе, Кеңес өкіметін аяп қалайық деген жоқ едік.
Айтбай Нарешев тергеу кезінде де, сот процесінде де өзіне тағылып отырған қылмысты мойындамай, Кеңес өкіметІ алдында ешқандай қылмысы жоқ екенін дөлелдеп отырды. Өзіне көрсеткен қатты қысымға да зор шыдамды-лық көрсетіп, қайыспай шықты. Ал жастарымыздын ішінде Жекен Қалиев өте үстамдылық көрсетіп, өзінің не бәрі 19 жаста ғана екендігін айтып, Кеңес өкіметіне қас болу өңі түгіл, түсіне де кірмегендігін дәлелдеп берді. Бірақ бүлар-дың шағымдарының бірде-бірі ескерілген жоқ. Өйткені комитеттегі жендеттердің мықтап үстаған жолы — қолға түскендерді қүтқармау екен. Енді келешектен үміт жоқ. Басқа түскен қайғы қара бүлттай қалың. Алдағы уақытта Кеңес өкіметі біздерге аяушылық көрсетіп, кешірім жасар деп ойлаудың өзі қиын. Чекистердің қылышынан қан та-мып түр. Ендігі бар өміріміз түтқында, азапта өтетінін ойлағанда ішіміз удай ашиды.
Соттың кескен жазасы 30 жыл. Бүл тек қана азаппен, корлықпен өлсін деп шығарған үкім. Сотган камераға қай-тадан әкеп камағанда Ішіне зорға сыйғаңдай болдым. Демім бітіп, тынысым тарыла берді. 30 жыл. Буған кім шыдамақ?!
Шыдағанда да одан кейін қандай омір қалады?! Осыны ойлағанда маңдайымнан шьіп-шып тер шыгып, қол, аяғым дірілдеп, бүкіл денем былқылдап, бос қалғандай болды. Өз денеме взім ие бола алмай қалдым. Иә, жастық дөуренмен де, өмірмен де біржолата қоштасу. Ойыма үйде қалған жалғыз қарындасым Зөкіш пен ауру әке-шешем де түсе береді. Бейшаралар біржолата сорлап қалды-ау!
Бүрын берғен тамағына жарымантын менің нәр татпа-ғаныма екінші тәулік. КүнделіктІ беретін тамағын есіктің алдына тастайды да кетеді. Ыдыстарды босамаған соң қай-тып жинап алған жоқ.
Түнде түшіркеніп үйықтай да алмаймын. Шошып ояна берем. Көз алдыма жылап түрғандай болып, қарындасым мен өке-шешем елестей береді. Үшінші тәулікте өзімді өзім оймен ширатуға кірістім. Маған ең алдымен Абайдың ару-ағы көмекке келгендей болды. «Кайғы келсе қарсы түр, қүлай берме». Шіркін данышпан-ай, менің бүл қиын жағ-дайымды көзімен коріп, қүлағыма сыбырлағандай болды. БІрнеше рет қайталап, айтып шықтым. Айтқан сайын шнрай түсемін. Иә, басына қандай қиын іс түссе де адам өзіне-өзі берік болып, шыдай білуі керек. Мен енді шыдамды-лықты серік етіп, жасып, қажымайын деп белді бекем будым. Қүрдан қүр қайғырып, өзіңді-өзің жей бергенмен не түседі? Өмірдің мүндай түрін де байқап көрейін. Осын-дай тоқтаммен шалқамнан түсіп, көзімді жүмып жата қалып едім, енді бәрімізді лагерьге жөнелтеді, осылар менІ енді неге жалғыз қамап отыр, көпшілікке неге қоспайды деген ой келдІ. Осы оймен орнымнен атып түрып, темір есікті сартылдатып үра бастадым. Лезде надзиратель жетіп келді. Мен оған тергеушіге жолыкқым келетінін айтгым.
Көп кешікпей тергеушіге алып келді. Күлімдей қарап, өзінше мені жүбатып жатыр.
—	Көп уайымдап, ойлай бермеңіз. Кеңес өкіметінің кеңшілігі көп. Кейінірек сендерге кешірім (амнистия) жа-сауы да мүмкін —деп бетіме сынай қарады. Мен оның өз мақсаттарына жеткеннен кейін көңілдене сөйлеп отырға-нын сездім де, оның алдында үнжырғамды енді түсірмейін деп, бетіне тіке қарап:
—	Мен ойды да, уайымды да біржолата қойғанмын. Істің болары болды, бояуы сіңді. Ол енді қайтып өзгермейді. Оны мен оймен өзгерте алмаймын. Одан да мені жалғыз үстай бермей көпшілікке қосыңыз. Түбінде бөріміз де бірге бола-мыз ғой — дедім. Ол маған таңдана ожырая қарады. Бурың оның алдында айкын сөз айта алмай күмілжіп отыратын едім.
—	Жарайды, орындайьік айтқаныңды —деп шығарып жіберді.
Ертеңінде көпшілікке әкеп косты. Үлкен камера. Ішінде 20-30 адам бар. Орталарына кіріп келгенімде Нарешев Рамазан бас салып қүшактай алды. Қалгандарын мен та-нымаймын. Жалғыз-ақ байқағаным әр үлтгың екілдері бар сияқты.
Бірден меніқ көзіме түскені — екі адам шахмат ойнап отыр. Енді біреулері бүрышқа жиналып алып, әңгімелесіп отыр. БіреулерінІң қолында кітап бар. Шеттеу жақта бір-екі адам көйкесінде қозғалмай жатыр. Не ауру, не уайым-мен жатқан адам. Көптің ортасына келгеніме көңілденіп қалдым.
Рамазан екеуміз әңгімелесіп отырмыз. Оның көңіл күйі төмендеу екен. Үнжырғасы тусіп кеткен.— Жазықсыз жапа шегіп, ендІ қүрыдық-ау — дейді, мүңлы дауыспен. Оның жагдайын білдім де «мүны ширатып алу керек екен» — деп ойладым.
—	Сен ренжіме де, мүңайма. Бүркіт, Айтекең, мен үшеумізге қарағанда сен әлдеқайда жақсысың. Ертең кешірім бола қалса, ең алдымен сендер ілігесіңдер. Сеңдерді ең алдымен босатады. Сен түгіл мына мен де келешек омірден күдер үзгемін жоқ. Кеше біздер еркіндікте жүрген-де мүндай күйге түсіп қаламыз деп ойладық па? Әрине, жоқ. Ойламадық. Ендеше қазіргі басымызға түсіп түрған түнек аспанды торлаған қара бүлт сияқты ғой. Сол қара бүлт моңгілік аспанды торлап калып қоймайды ғой. Қара бүлт тарап кеткенде, әлемге нүрын шашып, күміс күн де жарқырап шыға келмей ме? Сол сияқты біздерге де күн сияқты жарқырап бостандық біржолата келмейді деп айта аласың ба? — деп бетіне жауап күтіп тесіле қарадым.
—	Жоқ, олай деп кесіп айта алмаймын.
—	Ендеше келешектен күдер үзбейік. Ерте ме, сәл кеш пе әйтеуір бостандыққа шығамыз деп оның жасып жүрген көңілін көтергендей болдым. Шындыгында маған ризашы-лыгын білдіріп:
—	Махмет, сенің келгенің дүрыс болды-ау деп айтатын болды. Рамазан ете ақ көңіл, аңқылдаған адам. Жастайы-нан ағасы Айтбайдан үлгі алып, әдебиетке, әдеби кітаптзрды оқуға өте қүмар болды. Түтқындалар алдында асниранту-рада оқып жүр еді. Оның сотталып кетуі — гылыми жүмы-стан біржолата қол үздірді. Онымен бірге окығандардың көбі атақты ғылым докторлары болып шыққан. Дегенмен де ол жазу, өлең шығарудан қол үзген жоқ. Соның нәтижесінде кейін «Омір өткелдері» деген кітабын шығарды.
Камерадағы адамдармен әңгімелесіп таныссам, іште-рінде 1937-38 жылдары сотталып, он жыл мезгілін лагерь мен түрмеде өтеп келіп, екінші рет сотталып отырғандар да бар екен.
Қазақтың «адам тозақ отына да үйреніп кетеді» дегенІ рас екен ғой деп ойладым. Олар тіпті ештеңені уайымдап ойына алмайды.
—	Бүгінгі күнің дүрыс өтіп жатса, ертеңгіні ойлама, оны бастықтар-ақ ойлап бастарын қатыра берсін — деп Оскар деген неміс азаматы маған қарап кдркылдап күледі. Ол 1937 жылы Волга бойында түрганда сотталған екен. 1947 жылы он жылын өтегенмен де екі жылдай еркімен жібермегггі. Тек қана 1949 жылы Қазақстанға жер аудар-ған үй Ішімен зорға қосылған екен. Енді міне тағы ай-далып кетіп барады. Сонда да оның жүзінен қалжыраған, қажыған белгі білінбейді. ЕркІндІкте жүрген адам сияқ-ты. Айтып отырса, лагерьде болған жылдардың ішінде оның басынан талай сүрапыл күндер өткен. Қысы — сары аяз, жазы — мазасыз маса, шіркейлерге толы Тайганың қалың тоғайының ішінде ағаш кескен. Колыманың жан шыдамас суығында жүріп жер қазып, алтын іздеген.
—	Япырай, осыншама қиыншылыққа қалай шыдап шыққансыз — деппін тандана карап.
—	Амалсыз бэріне де шыдайсың, Шыдай алмағандары қырылып өліп жатты.
Сібірдің қалың тоғайының іші. Қаз-қатар тігілген ша-тыр. Сол шатырларға зорға сыйып жатқан адамдар. Негізгі жүмысымыз — ағаштан барақ, үй салу. БІткендеріне шатырдан шығарып, адамдарды лықа толты-ра кіргізіп жатады. Бүл жерде үлкен комбинат та салы-нып жатыр. Адам көп. Қүж-қуж етеді. Қыс түсе жағ-дайымыз нашарлай бастады. Сақылдаған сары аяз күндерінде де жүмыс істейміз. Арамызда өмір бойы қол-дарына ара мен балта, күрек пен айыр үстап көрмеген-дер көп. Олар ауыр жүмысқа шыдай алмай, көтерем болып зорға жүр. Киген кніміміздің суықка панасы жоқ. Күш-қуат беретіндей ішетін тамагымыз жоқ. Бүл қиын-дықка шыдай алмай адамдар шыбынша қырылды. Қазып көміп тастауға жер қатып қалған. Апарып қүлата сала-тын дайын ор жоқ. Өлгендерді лагерьдің сыртындагы қалын ағаштың арасына апарып, шамасы келіп көтерген-ше бірінің үстіне бірін қалап үйе беріпті. Тіпті жотала-нып тау боп кеткен. Жазғытүрым күн жылынып, иістеніп саси бастаған да ғана лагерьдің начальнигі олардың көзін^ 6а-269 қүртып, бензин қүйып өртеп жіберуге бүйрық берген. Ол не күл болып жанып кетпей, не түтінІ сөніп өшіп қал-май күлімсі сасық иіс шығарған да түрған. Сол күлімсі иіс өлі күнге дейін мүрнымнан кетпегендей болады да түрады — деп өнгімесін бітірді Оскар.
ТАЙГАДАҒЫ ТАРШЫЛЫҚ
1951 жылы тамыз айының бірі күнІ бізді, сотгалған-дарды «кара қүзғын» (Черный ворон) деп аталатын қара темірден мықты етіп жасаған машинаға сығылыстыра отырғызып, лагерьге жонелту үшін вокзалға алып келді. Күн қайнаған ыстық. «Қара күзғынның» іші оттай жа-нып барады. Таңертеңгі сағат сегіздер шамасында әкел-ген түтқындарды түстең кейінгі сағат төрт-беске дейін жанды жеген жалынның ішінде үстайды. Қатты қапы-рықтан қысылған денеміз шылқылдаған тер болды. Таңдайымыз күрғап, кеуіп қалды. Бір жүтым су сүрап темір қүрсаудың ішінен талмаусырап жалынамыз. ЕшкІм елең қылмайды. Бөшкеге түздаған балықтай тығыздап қамаған «қара қүзғыннан» көп адамдар өз бетімен қоз-ғалып, вагонзакқа (түтқындар вагонына) көтеріліп міне алмады. Оларды біртіндеп итше сүйретіп жүр. Байғү-старды әдейі істеп жүргендей желкелеп те, тепкілеп те жатыр. Бірақ олар өлтірсе де ештеңе сезер емес. Вагон-заққа ширақтау кіріп бара жатқан Бүркіт артына бүрыла қарап, еш қаймықпастан ызалы үнмен: — Кеңес гуманизмінің масқара түрін көріңдер, кдталдығы неміс фашистерінен де асып түсіп жатқан жоқ па? — деп ай-қай салды, Сотталғаннан кейінгі азап жолымыз осылай басталды.
Сол тамыз айының ішінде біздерді Новосибңрск қала-сындағы түтқындарды жан-жаққа бөліп, таратып түратын орынға алып келді. Аз уақыт болса да жетеуміз бірге болдық. Енді лагерьде де бірге болсақ-ау деп армандай-мыз. Бәрімізде чекистердің езімізге көрсеткен қысымын, алдап-арбағанын, олардың ешкімге мейірімІнІң жоқтығын сөз кыламыз. Беттестіру кездерінде бір-бірімізге кастық ойламағанымызды, тек қана тергеушілердің қысымына қарысып карсы түра алмаганымызды сөз қылдық. Сөзімізді
тыңдап отырған Айтекең (Айтбай Нарешев) Бүркіт екеумізге риза еместігін білдірді.
—	Сен екеуің бүйдасынан жетектеген тайлақтай тергеушілердің ыңгайымен жорта бергендерің не? ӨлІп кетсеңдер де неге мойындадындар? — деп бізге ренжи қара-ды. Мен үндемедім. Жауапты Бүркіт берді.
—	Айтеке, біз олардың айт дегенін емес, өзіміз істеген шындықты айттық. Болған істен мойын бүра алмадық. Ақыры сол шындықтың қүрбаны болып бара жатырмыз. Бізге жабылған жала жоқ. Бәрі шындық.
—	Ей, Бүркіт, сен сол шындықты айтамын деп енді қайтып шыға алмайтын шыңырауга түсіп кеткеніңді біле-сің бе?
—	Иө, енді ғана біліп отырмын. Мен кеңес заңынан ештеңе білмейді екенмін. Осы лагерьде нағыз заңгер бо-лып шығармын — деді сөзін күле аяқтап.
—	Сен енді заңгер болғанда кімдерді қорғай аласың, өзінді ме, өлде бү дүниеде жоқ СөкендердІ ме?
—	Айтеке, екі дүниеде де заңды білген жақсы көрінеді той. Мен о дүниеге бара қалсам, онда да Мүңкір, НөңкІр сияқты тергеушілер бар екен. Мен олардың заңын білмесем, тағы да шатасып, олар менІ тағы да жазалайды ғой. Енді езімді де, өзгені де шатастырмас үшін екі дүниенің де заңын біліп алуға тырысамын — деді сөзін күле аяқтап. «Тозақта жүргендер де от шашып ойнайды»- дегендей, бәріміз де күліп жатырмыз.
Бүл қалпында біздерге қайтып квретін жарық дүние, бостандық жок, ТІрі адамның көңілінен өліп кеткенше үміт үзілмейді ёкен. Ажал алқымдап жатқан ауру адамның жазылып, түрып кетермін деп үміттенетіні сияқты біздер де өйтеуір жоқтан үміттіміз. Әйтпесе адам баласы шыға алмайтын шыңырауға түстік. БІз түгіл Кеңес өкіметін қан төгіп, қолымен орнатқандар да чекистердің тырнағына бір іліккеннен кейін босанып шыққан емес. Ендеше біздерге кешірім болады-ау деп үміттену қисынға келе ме? Бүркіт екеуміз осындай ойдың қүшағында отырмыз. Ол артында қдлған жан жары мен екі жас баласын ойлап уһлегенде кеудесінен жалын шығады.
—	Бейшаралар қам коңілді болып, әкесіз жетім өсетін болды-ау дейді қамыға сөйлеп. Кішкене бөбектерінің жүріс-түрысын, папалаған сөздерін көз алдына елестетіп, үнсіз отырып қалды. Мен оның бүл қиналып отырған жағдайын сездім де оған қарап:
—	Маган қарағанда сенің жағдайың әлдеқайда жақсы. Сенің артында қалған балаларың ержетіп, ертен-ақ жігіт болып шығады. Оларга көз қырын салып, көмектесетін інілерің бар. Ал, менде, озің білесің не аға, не іні жоқ. Әлі күнге дейін үйленбеген адамда бала бола ма? Сен өліп кетсең де фамилияң сақталады. Бәрібір өмірің жалғаса береді. Мен өліп кетсем, артымда өмірімді жалғастырар ешқандай үрпағым жок. Дүниеге тіпті келмеген адамдай боламын ғой,— деп мүңая сөйледім. Ол кенеттен басын көтеріп алды да:
—	Иө, біздің тектен текке қажып, өзімізді өзіміз бүлай жей бергеніміз дүрыс емес екен. Біздер асқақ арманды арқалап туған адамдармыз. Дүниеге төтті арманмен келіп, ащы азап шегіп, күңіреніп отерміз. Бізден де бүрынгы азат-тық үшін алысқандар да аңсаған армандарына жете алмай күңіреніп, күрсініп өтіпті. Біздер де солармен армандас, пікірлес екенбіз. Ендеше осының озі біздер үшін үлкен абырой. Осы абыройды өміріміздің соңғы деміне дейін сақ-тай білейік — деп, өз бойына күш-қайратты жинап алған-дай болды.
Көп кешіктірмей біздерді бөліп жіберді. Айтбай Наре-шев екеумізді Сиблагқа — Иркутск облысына жөнелтті. Қалған бесеуін: Бүркіт Ысқақов, Рамазан Нарешев, Мүста-хым Азанбаев, Жекен Қалиев жоне Адырбек Аманқүлов-тарды Қазақстанға — Степлагка жіберген. Степлагтын жағдайын Бүркіт өзінің «Карлагтан — Степлагқа» деген естелігінде толық суреттейді.
«Саяси» түтқындар дегендерді вагонзақка лықа толты-рып, кіргізіп жатыр. Вагонның ішіне әбден тығындап болған кезде бір жас солдат кіріп келіп, шетімізден үрып, тепкілеп, боқтап жүр. Одан сескеніп, бірімізге біріміз тығыламыз. Екі-үш кәрі және жүдеу адамдар жаракаттанып, таяқ жеп қал-ды. Айтар сөзі: — Бүл фашистерді аямай, бәрін де атып тастау керек —дейді, өршелене түсіп. Мастау сияқты.— Егер мынаған ерік берсе, ешбір шіміркенбестен бәрімізді атып-ақ тастар еді деймін — ішімнен. Бүларда не жазық бар? Мүндағы сотталғандардын бөрін Кеңес өкіметінің қас жауы деп үғындырған оларга. Тәрбиенің күші міне осыдан көрініп түр. Тәрбиенің түріне карай жастарды түзу жолға салып, нагыз адам етіп шығаруға да, қисық жолға салып, тағы жыртқыш аң мінезді етуге де болады екен.
Ішінде адам лық толы бірнеше вагондар шығыска қарай зулап келеді. Темір торлы терезеден сыртқа көз салмасын
деп оның әйнегін сырлап тастаған. Шынының сынған не сыры кеткен жерлерінен сығалап, калай қарай келе жат-қанымызды муғдарлап қоямыз.
Жолда біздерге берген тамағы бірыңғай түздалған ба-лық. Аш келе жатқан адамдар оның ащылығына қарамай, таласа-тармаса жеп алдық. Біраздан кейін бөріміздІ қата-латып шөлдетіп, жеген балық өзіміздІ жедІ. Красноярск қаласында тағы балық пен су өкелді. Жүрттың көбі тала-сып, төгіп-шашып ішіп жатыр. Бір кезде айғай-шу көтеріліп, төбелес боп кетті. КімдІ кім үрып жатқаны белгісіз. Мен су ішіп үлгердім де Айтекең Іше алмай қал-ды. Ол кісІ тамсанып жай отырды да:
—	Е... мынау да бір адамды қинап жазалаудың «тама-ша» әдісі екен. Жемейін десең, қарның аш, молырақ жеп қойсаң, артынан өзінді жейді. Кісі мүны ешкім зорламай-ақ өзі жасайды екен. Неткен ғажап...— деп, басын шайқ-ап қойды. Мен ол кісінің шөлдеп қиналып отырған мына жағдайын көргеңде өзім су емес, у ішкендей болып қинал-дым. Айтекең де менің бүл жагдайымды сезіп қалды да:
—	Қаншасына су жетпей қалды? — дедІ.
—	Жартысынан көбіне. ЖетІп қалатын еді. Таласпай, төкпей ішкенде — дедім.
—	Яғни жеңгендері ғана Ішті гой. Мүндай таласты не деуге болады?
—	Мүндайды тірлік үшін таласу дейді.
—	Яғни адам да хайуан мінезді болғаны ма?
—	Адамның жаманы хайуаннан да жаман — дедім. Осыны айтқанда Айтекең күліп жіберді де сөзінің артын өзілмен аяқтап:
—	Ендеше маған тиісті үлесті ішіп қойған озінді не дейміз?
—	Мені тірлік үшін, жанын сақтап қалу үшін дүрыс күресе білетін хайуан десеңіз қателеспейсіз — дегенде тіпті жадырай күлді. Сотталғаннан кейінгі бірге болған уақыт-тың ішінде ол кісінің күлгенін көргенім осы ғана. Үнемі терең ойға шомып, ешкіммен сойлеспей, томаға түйық отыратын. Сол шөліркеген қалпымызда Иркутск облысы-ның Тайшет каласына келіп жеттік. Біз келе жатқан ва-гоннан ғана адамдарды түсіріп болғаннан кейің, көп кешікпей қалған вагондар алға жылжып кетті. Айдауыл-дар (конвой) жан-жағымыздан иттеріи ертіп қоршап оты-рып, үзын-үзын салынған көп барактардың біріне өкеп кіргізді. Бір жақсысы Айтекең екеуміз бөлінген жоқпыз. Бірге жатамыз. Мүнда бір айдай болдык. Бізге төсек орын бермеді. Түнде күндізгі жүмыс киімімен ағаш көйкенің үстіне қисая кетеміз. Айтекеңнің үсынысы бойынша үстіміздегі киімнің бірін астымызға төсеп, бірін үстімізге жамылып, бірге жатып жүрдік. Бүдан бойымыз жылынға-нымен агаш көйкенің кандалалары маза бермейтін.
Күнде барақтан айдап шығарып, сапқа түргызып санай-ды да екі-үш шақырым жерге әкеліп жүмыс істеткізеді. Істейтініміз екі метрден артық етіп жер қазу. Біздің брига-дада 30-35 адам бар. Бүлардың ішінде бүрын қолына күрек үстап көрмегендері де бар екен. Жасы елуден аскан, орта бойлы, денесі нәзіктеу келген бір адамга бригадир үрысып, боқтап жатыр. Бригаданың адамдары қаз-қатар түрып, жер қазып жатқан едік. Мен бүл кім екен деп тындап түрмын. Бригадир өршелене түсіп, боқтап үрсуын көбейтіп кетті.
—	Маған сенің профессорлығыңның бір тиынға да керегі жоқ. Дүрыстап жүмыс істе, әйтесе кет аулак,— дейді, оны үра жаздап. Ол бриагадирден сескеніп ығыстап, маган қарай таянды. Анау әлі айғайын койған жоқ.
—	Мүндай еврейлерді баяғы да қүрту керек еді,— дейді. Мүкда үн жоқ. Қүр жаутаңдап қарай береді. Бүған жаным ашыды да:
—	МенІң қасымда істей берсін,— дедім қасымызда ай-ғайлап жүрген бригадирге. Осы күннен бастап екеуміз жүмысты бірге істейтін болдық. Ол аздап жер қазуды да үйрене басгады. Сөйтіп боқтаудан қүтылды. Аты Александр болу керек. Бүл шындыгында Мәскеудегі шет тілдер ин-ститутының профессоры екен. Батыс жақтан: ағылшын, француз, неміс, испан тілдерін, шығыстан жапон, қытай тілдерІн жақсы біледі екен. Осындай білімді адамның мы-нандай қорлыкқа түскеніне ішім удай ашыды. Оның Мәске-уде қалған әйелі де профессор, қызы ғылым кандидаты, доцент екен. Бүрын мүндай ауыр жүмыс істеп көрмеген ол қажи бастады. Күндіз күлмейді, түнде үйықтамайды. Жүрттың кобі берген тамаққа жарымай жүрсе, бүл тамақ-ты да аз ішеді. Уайым, қайғыға әбден түсіп алған. Мүның бәрі денсаулыққа зиян екенін түсіндіріп, оған көп жүмыс істеттірмей дем алдырамын.
—	Осы қазақтардың бөрі сендей ме? — деп сүрақ қой-ды бір күні маған.
—	Иә, бәрі мендей,— дедім онын не айткысы келіп түрғанын толык аңғара алмай,
— Онда қазак, халкы кандай мейірімді. Анау жүрген-дер маған каскырша караса, сен туған баламдай жәрдем етіп жүрсің. ШІркІн, осыдан босанып шыға кдлсақ мен сенІ Мәскеуге алып кетіп окытар едім. Менің қызым өзі білімді, өзі сүлу. Әлі ешкімді менсінбей жүр. Сені көріп, өңгімелессе бірден үнатар еді — деп тәттІ қиялға түсіп кеттІ. Ақыры ол қиындыққа төзе алмай, қатты қайгымен бүзылып, ауруханаға түсті. Ес-түсінен айрылып қалды.
Тайшеттен басталған темір жол қалың ағаштың ара-сымен созылып Братск қаласына дейін барады екен, Осы екі ара толған лагпункттер. Бірнеше вагондарға тиелген адамдарды жолшыбай әр лагпунктке таратып түсіріп келеді. Түн ішінде біздерді де түсіріп кетті. Ешқайда қозғалмай, түЬірген орнымызда таң атканша отырдық. Түн салқын. Денеміз мүздай бастады. Оның үстіне маса, шіркейлер де шағып, маза бермеді. Таң атқаннан кейін біздерді айдап әкеп, бараққа кіргізді. Кешке жақын даладағы жүмыс істейтінд^р келгеннен кейін басқа барақтарда түратын қазақтар «жаңа этаппен кімдер келді екен» —деп маған жолығып амандасты. Мүнда бүрын келген үш қазақ бар екен.
Мен жаңадан келгендердің ішінде жалғызбын. Айтекең (Айтбай Нарешев) екеумізді бөліп жіберген. Мыңға жуық лагпунктте түратындардың ішінде үш-ақ қазақ бар екен. Олар енді төртеу болдық деп қуанып қалды, Ол үшеуінін бірі Бөгенбай Оңтүстік Қазакстанның Түркістан қаласы-чан. Соғысқа катысып, немістерде түткын болған. Үсен Ақмола маңынан, байларды тәркілеу, шаруаларды үжым-дастыру жүмыстарына белсене қатысқан әрі коммунист болған адам, үшіншісі Байпатша Ақтөбе қаласынан. Ол қызмет етіп жүрген әскери бөлімі соғысқа барудан бас тартып, көтеріліс жасамак болған кезде бүкіл дивизияны қоршап алып, (оның айтуы бойынша) карусыздандырып, жоғары шенді командирлерін тегіс атып, ең жазықсыз дегендерін он жылға соттаған. Бүл әскерге алынғанымен де, қолына қару үстамапты. Оның бала жастан Істеген көсібі тігіншілік болыпты. Әскери киімдердІ де, жай аза-маттар киетін киімдерді де еркек, әйелдердікі демей өте шебер тігеді екен. Осы мамандығы бойынша әскерде де тігінші болған. Мүны да әйтеуір сол әскери бөлімде бол-дың деп 10 жылга соттап жіберген. Мен келгенде осы лагпунктте тігінші екен. Біздерге ақырып, айғайлап ыстық-та да, суықта да аяусыз жүмыс Істетіп жүргенде, ол мүнда ерікті адам сияқты. Нөмір тағылган лагерь киімін кимей.
еркіндіктегідей киініп жүр. Бірақ зонадан (қоршаудан) ты-сқары шықпайды. Бүкіл басқарушы офицерлер оны қүрмет-теп, сыйлайды екен, өйткені ол керек етсе, олардың бәріне де киім тігіп береді.
, Лагерьге түскен бүрыты тәуір қызмет атқарғандардың көбі ауыр жүмыс пен аштықты көтере алмай өліп жатса, Байпатша лагеръде шалқып жүр. Өнер өлтірмейді деген осы екен. Оның пайдасы маған да тиіп, өзі 1952 жылы босанып кеткенше менің қарнымды аш қылмады.
Бәріміз де агаш кесіп, вагондарға тиеп жөнелтіп жа-тырмыз. Жаз айларында оқтай болып биік өскен қарағай, қызылағаш, қайың, терек, шыршаларға кісінің көзі сүйсініп түрады. Дертке шипа боларлықтай ауасы да сондай тама-ша. Әгкң, басы байлауда жүрген түтқыңцарға мүның азап-тан басқа рахаты болмайды. Қаптаған үсақ қара шіркейлер күн ыстықта терлеп-тепшіп жүмыс істеп жүргендердің қанын сорып, жандарын шығара түседі. Маса, шіркейлер шақпасын деп бастарына тор көз кимешекше киіп алады. Кимесең маса, шіркейге жем боласың, кисең түншығып өле жаздайсың. Олардың шаққан уытынан бет-аузың, қүлақ-мүрның, қас-қабағың күп больіп ісіп кетедІ де түк көрмей жүріп-түра алмай, домалат>іп қаласың. Бүл — азап-тың азабы.
Тор көзді масадан қорғайтын кимешекшені қарамай-мен майлап алып та киіп жүреді. Бүл адамның сүрқын алып, демін тарылтып жібереді. Кісінің демІн тарылтып, терлетіп жіберетік болғандықтан мен оны кимей, тек терімді сүртіп отыратын орамал есебінде қолданып жүрдім. Менің жас күнімде масаның шаққанына қарамай қармақ-пен балық аулайтыным, және көл ішіндегі күркеде де масаның шаққанына үйреніп қалуым — Сібір Тайгасының маса-шіркейлерінің шағуына да шыдамдылық туғызды. «Мүны көргендер маған қатты таңқалатын. «Сенің бір қүпияң бар, соны бізге де айтшы» —деп жалынатын. Әсіресе литвалық Кульветис деген менімен көңілдес, оыр-лас болды.— СенІ маса-шіркей шақпайтын қүпияңды ма-ған айтшы» — дегі мазамды алатын, бүл жай ғана төзе білушілік дегеніме нанбай, қатты ренжіп, тіпті маңыма жоламай, сөйлеспей кетті.
Лагерьде айдауда жүргендердің ішінде дүние жүзіндегі халықтардың көбісінің өкілдерін кездестіруге болатын. Бір күні өзіміздік енсеміз түсіп, жүмыстан әбден қалжырап, айдауылдар ақырып айдап келе жатыр еді, атылган мыл-тық даусынан үйқыдан шошып оянғандай селк ете қал-
П дык.. Карасақ, бір адамды атып тастапты. Кейін білсек, жаңағы атылып қалған латыш екен. Ол байғүстын маса шаққаннан квзі, басы ісіп кетіп түк кармей қалған. Басы айналып, жүріп келе жатқан саптан шығып кетіпті. Айда-уыддардың бүйрығын түсінбей дыбыс ціыкқан жақка карай жүре берген. Осы кезде оны атып влтірудің себебі табыла кеткен. Осындай түтқын адамды атқан айдауыл «кырағы-лық» көрсетті деп мадақталып, үйіне демалыска жіберіледі екен. Жүмыс істеп жүргенде мүндай жағдай жиі кездесіп түрды. Түтқындарды жас солдаттарға: «Бүлар Кеңес өкіметінін барып түрған қас жауы, нағыз фашистер. Олар-ды адам деп ешбір аяуға болмайды. Тәртіп бүзса, табан астында квздерін қүртып отыру керек. Бүлар жыртқыш аңдардан да жаман. Адамдық қасиеттерден жүрдай бол-ғандар» — деп миларына әбден сіңіріп, уландырып жіберген. Аздап сылтау табылса, ататын да тастайтын. Қыс күндерінде хал-жағдайымыз адам төзгісіз болады. КиІміміз жүқа, қарнымыз аш. Түнде үйықтаганда кісінің түсіне тек тамақ қана кІредІ. Мол тамаққа кездесіп жүресің, бірақ қанша жесен де тоймайсың. Ояна келсен, көріп жатқаның түс. Жамандай өкінесіқ жыларман боп бүрісіп жата бересің. Жүмыстың ауырлығынан, тамақтың тапшылыгынан арып-ашып квтерем болып жүргендер көп. Олардың ісіп-кеуіп оліп қалғандарын көргенде ішің ашиды. Қылар айла жоқ. Адамды адамдық калыптан шығарып жіберу оңай екен. Біздерге көбінесе түздалған ащьт балық береді. Ісіп-кеуІп жүріп влетіндер взіне берілген нанын шылымга айырбас-тайды да оның орнына ащы балықтың қалған сүйектерін теріп алып, шайнап ашылайды. Ол аш адамды жылдам шөлдетеді. Олар шөлдегенде суды қарнын қампита ішіп, қолына түскен шылымын таргып «рақаттанады». Ол «ра-қаты» акыры өздерін влтіріп тынады.
Қыстың сақылдаған аязды күндерінде де белуардан карға малтығып жүріп ағаш кесеміа ТүскІ тамақть; жүмыс басына әкеліп бередІ. Тамақ Ішер алдында бір адамды шығарып, қуағаштарды жикатып от жаққызамыз. ішетін аз ғана сүйық тамағымыз жартылай қатып жатады. Кейде бір үзім шикі нанньщ өзі де мүз болып шыгады. Тамақ ішіп жылыңғаннын орнына қалтырай түсеміз, үстіміздегі киіміміз жануға айналып, бүрқырап күлімсІ исі шықканша отқа қүлардай қақтала береміз. Ептеп бет жағымыз жы-лына бастағанда арқамыз тоңады.
Еиді арқамызды отқа қақтап жылытқан боламыз. Жүмыс басталатын уақыт болып қалса да орнымыздан
козғалып түрғымыз келмейді. Біздің бригадамызда 30-35 адам бар. Бригадир Головацкий деген украин жігіті. Львов облысынан. Өзі сотталып жүрседе чекистерге қызмет етіп, соларға арка сүйеген әрі сатқын, әрі өте қатал. Жүмыс істей алмайтын көтеремдерді де жүмыс істе деп таяқтап жүреді. Ешкімге жаны ашымайтын нағыз каныпезер.
Бір күні түскі тамақ ішкеннен кейін бірнеше адам от басынан кеткісі келмей, жүмыска мезгілінде бара койма-ды. Бригадир айғайлап біоқтап келді де жаңағыларды «Неге түрмайсыңдар» деп теуіп-теуіп жіберді. Біреуі түра беремін дегенде оттың жалындаған ортасына жалп етіп етпетінен қүлап түсті. Өз бетімен түра алмай, касындағылар көтеріп алғанша күйді де қалды. Онсыз да титыктап жүрген адам біраз ыңырсып жатып, жан тапсырған. Сөйтіп бірімізді бірімізге айдап салып, түбімізге жететін. Осы сияқты қаты-гез сатқындар арқылы біздерге жүмыс та істеткізеді, жа-нымызды да кинайды. Сол қиын күндерді еске алғанда денемді тітіреткен мынандай олең жолдары орала береді:
Сары аяз өтіп сықырлап,
Бетімді қарып барады.
Зорға басып кыбырлап,
Жүмысқа борі тарады.
Қолыида ара, балтасы,
Екеулеп ағаш кеседі.
Келгенінше шамасы,
Қозғала берсек деседі.
Отыра калса бүрісіп,
Қатып калар түрі бар.
Жүргізбейді сіресіп,
Аяқты түсап калың кар.
Бір кезде от маздады,
Сытырлап жанып қу ағаш.
Тоңып, жүдеп, азғаны,
Ішіне түсе жаздады.
«Өшіріңдер отты» — деп Тепсініп келді бір «бастык».
Біразымыз таяқ жеп,
Амалсыз түрып тарастық.
Квтеремнің нешеуі Орнынаи түрмай күлады.
Кетіп калған екеуі,
Ыршып қалай түрады?
Қалың орман тоғайда,
Боска вліп кімдер калмадьі?!
Аштық пен суық оңай ма?
Талайды жұтып жалмады.
Жүмыстан келгеннен кейін қалжырап жатамыз. Орта-да үзын стол түрады. Онда бірен-саран адамдар домино ойнап, шылым тартып отырады. Шылымға қүмарлардың бәрі бірдей шылым тауып ала бермейдІ.
БІр күні ортадағы столда біздің бригаданың бір украин жігіті шылым шегіп отырды. Оның қасына тартылған шы-лымның түтініне аузы, мүрнын тосып күр иісіне елтіп жапон жігіті отырды. Бір-екі рет сүрап еді, анау бере қой-мады. Шылым шегіп отырган Иван деген жігіт екеуміз жүмысты бірге Істейміз. Бірімізді біріміз сыйлайтын едік. Мен жаңағы жапонның өте қүмартып отырғанын көрдім де: «Ей, Иван бәрін тартып қоймай, анау жапонға берші дедім. Ол шылымын қимай маган бір қарап, шылымга бір қарап, ақыры кішкене түқылын үстата салды. Жапон қат-ты қуанып, қүштарлана сора бастады. Алғашқы сорған түтінді сыртқа шығармады. ЕкІ-үш осылай қүштарлана сорғақда әбден елтіп, есі кетіп, басы столға сарт етіп, өзіне-өзІ ие бола алмай, аузынан сілекейі шүбыра ағып қисая кетті. Оның қасында шылымга қүмартып отырған басқа біреу ананың аузындағы сілекейленген шылымның түқы-лын жүлып алып, аузына салып жатыр.
1952 жылы маусым айында біздерге этаппен тағы бір кдзақ келіп қосылды. Оның жасы бәрімізден де үлкен екен. Сондықтан оның атын атамай «отағасы» дейтін болдық. Огағасы Кеңес өкіметі орнаған күндерден бастап кедейден шыққан белсенді адам болыпты. Кеңес жүмыстарын жан-тәнін салып Істепті. Ақыры Жезқазған облысының (ол кезде Қарағанды облысы) Үлытау ауданында аудандық партия комитетінің бірінші хатшылығына дейін жоғарылайды. 1937-38 жылдары осы қызметтІ атқарып жүреді. Аудандық НКВД * начальнигінің (бастыгының) нүсқауы бойынша көп адам-ның партбилеттерін алып отырады. Бір күні өзі жақсы көретін бір колхоз басқармасының билетін алуға нүсқау береді. Бүл баскарманы қорғайды. Начальникпен екеуі үлкен жанжалға дейін барып, ақыры мүның өзі «халык жауы» болып шыға келеді. Бүл 1938 жылдан бері лагерьде екен.— Ол кезде сотталып, лагерьге келгендердің көбІсІ қырылып калды. Кеңес өкіметі олардын пайдалы тегін жүмыскер екенін кейін ғана білді. Енді сотталгандарды үзақ
уакыт жүмыска пайдаланып, бойындағы күш-қуатын со-рып алуға тырысады. Осыған шыдасаң, өлмей тірі болып жүре бересің. Шыдай алмасаң, өзіннен өзің өлесің де кала-сың. Бүған ешкімнің басы ауырмайды. Біздерді адам сана-тына алып отырған ешкім жоқ — деп аяқтады әңгімесін.
ҮМІТ СӨУЛЕСІ
Біздер үшін елеулІ оқиға 1953 жылы бастадды, Халық-ты қан қақсатып келген, аңдамай айтылған бір ауыз сөз үшін елді тітіретіп, абактыға қамап, не атқызып, не айда-уға жіберіп отырған қара жүрек катыгез Сталин өлдІ. Көзге көрінбеген күдайдан да артық санап келген адамды өле қояды деп кім ойлаған?
Әбден еңсесі түсіп кеткен жарық дүниеден, бостандық-тан күдерін үзіп жүрген түтқындардың басым көпшілігі дүр сілкінді. ТіптІ олардың қуанғаны сонша, бір-бірінен сүйінші сүрап жатты.— Оның орньіна жаңа адам келіп, барлық билікті қолына алғаннан кейін біздерге амнистия (кешірім) жасап, бостандыққа шыгарады —деп қуанып жүр. Осын-дай ой туғызып, онын өлімі көбіміздің кеудемізге үміт сөулесін үялатқандай болды.
Күнделікті көрІп жүрген қорлығымыз, ауыр азабымыз бәріміз үшін бірдей болса да, ойлайтын ойларымыз бөлек екен. Мені тандандырганы — әбден титықтап өлуге қолы тимей жүрсе де кейбіреулердің Сталинніқ өліміне қатты қайғырып, жылағаны болды.
Біздің жатқан барақта беңдеровшылар коп еді. Бүлар коммунистік қүрылысты, Кеңес өкіметін өте жек көретіндер. Олар батыс Украинадан шыгып, бүкіл Украи-наның дербестігі, тәуелсіздігі үшін күрескендер. Бүлардың қуанышында тіпті шек болған жоқ. Мен осылардың ара-сында жалғыз қазақ едім. Мыналардың бәрі де қуанып жатыр. Ал біздің қазақтар қандай жағдайда екен деген ой келді маган.
Басқа барақта түратын Үсен ақсақалға жетіп бардым. Оған қарасам, басын түқитып алып төмен қарап, мүңайып отыр. Мен таянып қасына барғанымда басын көтеріп алып:
— Махмет-ай, күн көсемнен айрылып қалдық қой — деп еңіреп жылап жіберді. Алғашқыда оған не айтарымды білмей, аңырып қалыппын. Сәлден кейін есімді жиғандай болып және кеудемді ыза кернеп:
—	Әкеіцз жаңа гана олгендей егіле жылайтын ол сізге не жаксылық жасап еді? — деймін кекесінді үнмен сөзімді жалғастырып. Сіздің күйзеліп жылайтын себебіңіз бар. Жасыңыз егде тартқанда борбай етіңізді борша қылып, екі көзіңізден Ірің ағыздырып әдейі лагерьде «шынығып» қай-тсын деген ғой,
—	БіздердІ мүндай қайғылы күйге түсіріп отырған көсемнің өзі емес, жергілікті жерлердегі жандайшап иттер гой—дейді ол әлі де озінің жақсы керемет күн кәсемі Сталинді қимайтын ниетін білдіріп. Бүл кай адамның бол-са да кокейінде мықтап калыптаскан пікірінің қандай жағ-дайда жүрсе де тез өзгеріп кете қоймайтынының айгагы еді. Бір бүл ғана емес, Сталиннің қазасына күйзелгендер басқа үлт өкілдерінің арасында да кездесті. Көп үзамай Сталиннің қолшоқпары қанішер жендет Бериянын да көзі қүрыды. Осыдан кейін арқамыз тіпті кеңи бастады. Бүрын ләм дегізбей, өз айтқандарын гана орындатып жүретін лагпунктгегі ішкі істер қызметкері де қыр кәрсетіп ақырып, үрсуды қойып, жым-жырт болды. КөңілІміз көтеріліп, еркіндІктің желі ескендей сезіндік. «Біреуге ор қазба, ор казсаң терең қазба, азің түссең қайтесің» — деген нағыз өмір шындығы екен гой дейміз.
1953 жылдың аяқ кезінде Сиблагтен бірнеше вагондар-ға адамдарды толтырып, шығыстан батысқа карай жөнелтті. Вагон ішінде бірнеше кун болсақта біздерге тиісті тамақтарын мезгілімен беріп түрады. Біздер мІнген вагон зактың ішінде Үсен ақсақал да бар екен. Өте жүдеу. Қал-жыраган. Мен оның көзІ Іріңдеп, сөйлеуге шамасы келмей түрган түрІн көріп:
—	Огағасы косемді көп ойлаймын деп, қалжырап қал-ғансыз ба? — деппін кекеткен адамдай болып еш ойланба-стан.
—	Махмет-ай, несіне кекетесің олуге өзінің де колы тимей түрган адамды — деп кемсеңдегендей болды. Мен қатты үялып, кешірім сүрадым.
Поезд тоқтап, бІздердІ вагоннан түсіре бастады. Бәріміз де өз бетімізбен вагоннан түскенде тек кана Үсен ақса-қалдын орнынан түруға шамасы келмей қалды. БІздердІ бүл әкелген жерІ Омбы қаласы екен. Мүнда коршалған зона-ның көлемі үлкен. Іші толған үзын-үзын барақтар. Әр барақта бірнеше жүз адам. Осындагы зоналардың өзі бірнешеу. Жалпы кәлемін алғанда Омбы каласының солтүстік-батыс жағында орналасқан серіктес қала сияқ-ты. Осындағы мындаған адамдарды жаңа салынып жатқан мүнай айыру зауытын бітіру үшін жинаган екен.
Тайгада сықырлаған аязда да қалың қарды омбылап жүріп ағаш кессек, мүнда күбыр жүргізетін терең ор қаза-мыз. Бригадиріміз Горяев Николай деген қалмақ жігіті едІ. Бригададагы шыгыс халқының екілі екеуміз гана едік. Өте сыйласып түрдық.— Кдлмақтар қазақтың нагыз қас жауы емес пе? — деймін мен оган ойнап.— Иө, қазақ пен қалм-актың үзак жылдар жауласқаны рас. Бүл түбі бір бауыр-лас және саны аз үлттар үшін үлкен трагедия болды. Қалмақтар қырғын соғыстың нәтижесінде таза қүрып ке-туге айналса, қазақтар көп шығынға үшырады. Бүдан екеуіне де келген пайда жоқ. Мүнан Ресей мен Қытай сияқты отаршыл мемлекеттер ғана пайда таптьі. Әбден әлсіреген екі халық: қазақтар мен қалмақтар жеп-жеңіл отар елдерге айналды да қалды. Енді бугін бүрынғы жау-ынгер екі ел де ездерінің бүрынғы тамаша дөстүрлерін де, тілдерін де жоғалтып барады...— деп өкінішті үн мен сөзін аяқтады. Ол менен жасы үлкен де жөне окыған, тоқығаны да көп адам. Негізгі мамандығы —мүғалім, тарих факультетін бітірген. Неміс түтқынында болған. Әңгімені көбінесе сол бастап отырады.
Бір күні менен толық білгісі келіп:
—	Жалпы қазактың қонакжайлылығы қандай? Осыны айтып берші. Қүрметті қонақтарына қандай сый көрсетеді?
—	Иө, қазақ өте қонақжай халық. Келген қонақтарды таныса да, танымаса да малын сойып, дастарқанын жайып, барын беріп, қүрметтеп жібереді.
—	Сагынып көріскен дос адамдарына қандай ерекше қүрмет көрсетеді?
—	Оларға да малын сойып, барын беріп күрметтейді.
—	Ендеше біздің қалмақтардан жомарт халық жоқ екен. Ертеректе сағынып Іздеп келген достарына қойнындағы әйеліне дейін береді екен — дегенде мен жымиып күліппін.
—	Сен күлме. Бүл шындық. Қазақтар сиякты қалмақ-тар да бүрын бірнеше әйел алған. Сол әйелдерінің ең жақ-сысын келген досын ерекше күтуге шыгарады. Ол айлап жатса да сонымен бірге болады. Қонақты қайтсе де риза етіп жіберу керек. Үзақ бірге болган жағдайда ол досынан бала да болып калады. Оған бүл ренжімейді, қайта қуан-ады. Оған үқсап туған баланы «Менің сондай досымнан туған бала» деп мақтанышпен айтып отырады. Сендерде қонақты осындай дәрежеге дейін күту бар ма? — деп өзінің айтып отырған әңгімесіне сүйсіне маган карады. Акыры ол қатты ауырып, ауруханаға түстІ. Ол-кеткенде мен жал-ғызсырап қалдым.
Осы зонанын Ішінде біраз қазақтар бар. Олар өз алды-на бір бригада болып жүмыс істейді. Олардың тілегі бой-ынша мен оларға келіп қосылдым. Отыз бес қазақтың ішінде әр түрлі мінезді адамдар бар. Тағдырлары да әр түрлі. БіреулерІ капылыста айтылып қалған бір ауыз сөз үшін отырса, кейбіреулері ешбір қылмыссыз жаламен де отыр. Енді басқа біреулері соғыста тутқынға түсіп, Түркістан легионында болып, Кеңес өкіметіне опасыздық жасаған деген айыппен отырғандар. Маған, әсіресе, осылардың әңгімесі қатты үнады.
Олардың айтуына қарағанда, немістердің қолына түскен түтқындардың жағдайы өте ауыр болған. Бәріне де жеткілікті тамақ та, тіпті, су да бермей аштан аш үста-ган. Бүган шыдамай,— олар шетінен қырылып жатқан, Қалған тірілері де көтерем болып, өмірден кудер үзген. Осындай көріне келген ажалдан, азаптан қүтылармыз деп кім ойлаған?!
Бір күні лагервдегі мүсылман халықтарына, әсіресе Орта Азия мен Қазақстаннан шыққандарга ерекше комиссия келеді деп жағдайларын жақсарта бастайды. Осы күннен бастап олардың кеудесіне жан кіреді. Сөнген үміттерІ қай-та түтанғандай болады.
Ақыры лагерьге комиссия келеді. Түтқындарды таң кдлдырган нәрсе — оның бастығының қазақ болып шығуы. Ол лагерьдегі мүсылмандарды, түркі тілдестерді көріп, олармен әңгімелесіп, келешекте жағдайларын түзеп, ша-масы келгенше аман-есен елдеріне қайтуға мүмкіндік жасайтынын айтады. Сөйтіп мыңдаған адамдар тікелей ажалдан аман қалган. «Солардың ішінде болып, барлығын көзбен көріп, бастан кешкен біздерміз» — дейді. Олар Аждар деген жігіт Қарқаралыдан, Мүқаш, Рәтілдә деген жігіттер Жамбыл облысынан тағы басқалар болатын. Бүлар-ды жан-тәнімен бар күшін салып, қызғыштай корғап жүрген Мүстафа Шоқайүлы екен. «Біз ол кісі болмағанда баяғыда қүрып кететін едік. Әттең, қайран сабаздың ерте өліп кеткені ғой, әйтпесе біздер бүл күйге түспейтін едік»—деп бөрі де бірауыздан Мүстафаны мадақтай жөнеледі.
Мен бүған дейін Мүстафа туралы аз білетінмін. Ол туралы сараң жазылған мағлүматтар гана қолыма тиетін. Сонда оны Кеңес окіметінің қас жауы етіп көрсететін.
Бүдан баск.а мардымды ештеңе жазбайтын. Шындығына келгенде дүниеге сирек келетін үлы түлғалардың бірі екен. Туған елі, туған жері үінін жарғак қүлағы жастыққа ти-мей, бүкіл Түркістан көлемінде түратын халықтардың тәуелсіз мемлекет болуын армандаған. Қол астындагы бар-ша үсақ үлттарды қүлдықка айналдырып, үлы империяға тәуелді етіп отырган Кеңес өкіметі мен коммунистік парти-яның түп максатын айқын біліп, олардың билік күра бас-таған алғашқы күндерінен-ақ қарсы шығып, қас .жауы болғаны рас. Оның шет елге кетуі амалсыздықтан туған. Егер ол мүнда қалып койса, не атылып, не айдалып кетуі анық еді. Өзінің негізгі мақсаты туралы ештеңе істей ал-мас та еді, ештеңе айта алмас та еді.
Шет елдерде жүріп НКВД жендеттерінің тіміскілеп, қыр соңынан қалмауына қарамай «Жаңа Түркістан», «Жас Түркістан» сиякты журналдар шыгарып, Түркістан халық-тарының бастарынан кешіріп отырған адам тозбес ауыр халдеріи айқын керсетіп жазуының өзі ерлік. Болыпевиктердің бүрынгы патша үкіметі түсындағы езілген халықтарды азат етеміз, тендікке жеткіземіз деген үраны-нын күр жалган саясат екендігін ошкерелеп, әлемге паш етіп отырған.
Меніңше Мүстафаны кнзімен көргендердің айтуынша және кейіннен білген деректеріме қарағанда ол Түркістан халықтарының азаттығы үшін жан аямай күрескен арыс-тандай азамат.
Кейбір саясаткерсымақтар оны елін сатқан опасыз, әуелі агылшындармен кейіннен неміс фашистерімен ынгымақтас болып, Отанына қарсы, ягни Кеңестер Одағына карсы шықты деп айып тағады. Мүстафаның нақты осылай істеуі занды әрекег. Оның негізгі мақсаты — Қызыл империяның тепкісінде жатқан бас бостандыгы жоқ, өз байлығына озі ие бола алмаган, тек Москеудің жүмса — жүдырығында, ашса — алақанында отырған түркістандықтарды азат ету болды. Осы үлы арманға жету үшін оның негізгі қас жа-уының дүшпандарымен ынтымақтасуы — бірден-бір дүрыс жол. Коммунистік партйя, Қызыл империя Түркістан ха-лықтарының ғана қас жауы емес, бүкіл дүние жүзі халық-тарының қас жауы болды. Мүны болған тарихи оқиғалар дәлелдеп берді. Ендеше бар өлемге зүлмат бүлтын тәндірііі түрған мемлекет кімнің күшімен болса да талкаидалуы керек еді. Онсыз басы бүғауға түскен халықтар еркіндік ала алмайтындығын жақсы білетін. Оның Отаны — Түркістан. Мүстекең опы жан-тонімен сүйіп, оның азат-тығы үшін өмір бойы күресіп, оның өз алдына тәуелсіз ел болуын, оны мекендеген халықтардың достыгын, бірлесіп өмір сүруін армандап кеткен адам,
Мен Мүстафа Шоқайүлы туралы әңгімені лагерьдегі Түркістан легионында болганы үшін сотталғандарды үлты-на қарамай, өзбек, қырғыз, түркімен демей іздеп жүріп тауып алып, қумарта тыңдайтынмын, Өйткені бәріміз бір барақта емеспіз. Барақ та коп, адам да көп. Маған керекті адамдар солардың арасында бір-екіден бөлініп, тарап кет-кен. Тауып алғаннан кейін де олардың ауыр жүмыстан кейінгі көңіл күйіне қараймын. Жаксы отырса ғана біртіндеп әңгімеге тартамын, Сонда сөйлесіп, әңгімелескен адамдар-дың бөрі де бірауыздан Мүстафаны мақтай ала жонеледі.
Әттең, ол мезгілсіз, өлу себебі де жүмбақ болып дүни-еден көшкен. «ШіркІн осындай білімді, данышпан азамат-тың арманына жете алмай кетуі қандай өкінішті!» — деп өкінетін едім мен сонда. Ел ішінен кездейсоқ сотталып келгендермен салыстырғанда мыналар өмірдің жақсы, жа-манын толық айыра білетін, ой-өрістері кең, біздер алда-нып жүрген коммунистік ақпарлардың көбісінің жалған екенін оз козімен көргендер. Бүлардың ішінде дүниенің біраз жерін аралағандар да кездесетін еді. Олар оздерІ көрген елдермен Кеңес өкіметін салыстыра келіп, біздің елдің мәдениет саласынан да, түрмыс жагдайынан да әлдеқайда төменгі сатыда түрганын айтатын. Сойтіп олар мен үшін көп жаңалық ашып берді. Біртіндеп лагерьдегі жағдайы-мыз да түзеле бастады. Бүрын біздерге сыртпен ешкандай қатынас жасатбайтын болса, енді туған-туысқандармен, әйелдерімізбен жолығуға мүмкіндік жасады. Жамбыл об-лысы, Мерке ауданынан Рәтілдә Мәтейүлы деген жігіттің әйелі Сымбат ең алдымен күйеуін Іздеп келді. Алыстан келген адамдарға барып, амандасып шығуга да үлықсат беретін. Осыны пайдаланып, ешбір қиыншылыкқа қарамай алыстан арып-ашып келген Сымбат аруға оте риза болып, рахмет айтып шыктық. Мүны көргенде менің ойыма казақ қыздарының откен өмірде жасаған ерлік ІстерІ орала берді. Олар елін, жерін ерлермен қатар жүріп басқыншы жау-лардан қорғай білген Гауһар қыз (Майсара), қолына желектІ найза алып қол бастаған Бопайлар еді. Қан май-данда қолына кару алып, асқан ерлік көрсеткен Әлия мен Мәншүктер өз алдына болек түлғалар. Бүлардың есімдері бүкіл елге әйгілі болып, аттары аңызға айналған.
Сонау қия шеттен қазақ әйелдеріне тән озінің сүйген жарына деген кіршіксіз махаббатын корсетіп, жүрттың 7а-2М көбісінен бүрын Іздеп келуін Сымбаттың асқан ерлігі деп есептедім, Өві үжымшарада (колхозда) ауыр жүмыс атқа-рады екен. Оның үстіне күйеуінің шешесі — ауру, кәрі енесі мен жас балаларын да асырап, бағатын көрінеді. Бір үйлі жанды асырайтын бір өзі. Жол шығынын тауып алу да оңай емес. Ол кезде Омбы қаласына келетін төте темір жол жоқ. Жамбыл — Меркеден шыгатын арнайы жолау-шылар поезы да жоқ. Мойынты — Шу темір жолы әлі са-лынып бітпеген. Мүнда келу үшін Семей, Новосибирск арқылы бүкіл Сібірді аралап, зорға жеткен. Ол ауыр бей-нет көріп келсе де күйеуін аман көргеніне разы. Тіпті қүлпырып гул жайнайды, Басына қандай қиыншылық кез-дессе де қайыспай кдрсы түра алатын адам. Мен ол кезде бойдақ болатынмын. Мына әйелдің істеген ісіне сүйсінгенім сондай, келешекте менің де өйелім осындай болса ғой деп армандаган едім. Бүл қуғын-сүргінге үшырағандарға қол-данылып жүрген қаталдық мүзы жібіген 1955 жыл еді.
Кейін білсем, кейбір қазақ әйелдері 1937-38 жылдарда-ғы сүргінге үшырап қайтып келмес жерлерге (Колыма, Сібір тайгасының түкпірлері, Воркута т. б.) кеткен күйеулерінің соңынан іздеп барып, жолықтырмаса да сол манайда болған. Жүмысқа да орналасқан. Жүмыс табыл-маса, біреулердің шаруасына көмектесіп малай да болған. Сөйтіп өз бастарынан адам төзбес ауырлықты кеше жүріп, түтқында күйзеліп жүрген күйеулеріне рухани да, азық-тай да көмек көрсеткен. Олардың түтқындалу мерзімі біткенге дейін сол маңайда болып, ақыры оларды өлімнен аман алып қалган. Осы жолда тапқырлық та көрсете білген. Қазақ әйелдерінің осындай жанқиярлық ерлік істерін, қосылған жан жарларына шексіз адалдығын естігенде жа-ным сүйсінетін еді. Огтең солар туралы жазылған бірде-бір шығарма кездестірмегеніме өкінемін. Білгендер жазса, қандай тамаша.
Менен бөлініп кеткен Бүркіт өз басынан өткерген ла-герь жағдайын былайша баяндайды:
«БІзді вагонзакқа тиеп алып, этаппен бір жерге алып келді. БІрнеше күн бойы жол үстінде болғанбыз. БІрак, біз қай жерден шығып, қай жақа бара жатқанымызды білмейтін едік. Бізге оны ешкім де айтпайды. Айтатындары: «Не положено!». Тек қана станцня басына алып келе жатқанда күннің жаз екенін байқағанбыз. Бір күні бір жерге келген-де, поезд тоқтай қалды.
— Шығыңдар!—деді конвой солдат вагонзактың (түтқындар отырған вагонның) есігін ашып тастап. Бір вагонда отырған елу-алпыс адам вагоннан ептеп, сүйретіліп түсе бастадық. Шапшаң қимылга шама жоқ. Бәріміз де әбден шаршап-шалдығып, арып-қалжыраған адамдармыз. Бір кезде:
—	Вагон-вагон бонынша сапқа түрыңдар! — деді конвой бастығы. БІз берілген әмір бойынша сапка түрдық. Кон-войдың басшысы түтқындарды санап шықты. Бір этаппен (айдаумен) келген түтқындардың саны алты жүзден асты.
—	Кеттік! — деді бастық алға карай қолын сілтеп. Біз қозгала бастадық. Түтқындар кошінің (колоннасының) ба-сында автоматтарын айқара асынған үш солдат, екі бүйірімізден бес-бестен он солдат, ал соңымыздан пулемет сүйреткен бес солдат келедІ. Иттерін жетектеген үш-төрт солдат тағы бар. Қара қүрымдай қаптап, ілбіп, жылжып келеміз.
Бүл таң алды еді. БІздІң колоннамыз вокзалдың алды-нан өте бергенде, оның маңдайшасындағы «Жезқазған» деген жазуды көзім шалып қалды. Буйрегім бүлк ете түсті. «Бүл қай Жезқазған?!». Мен білетін Жезқазган біреу-ақ еді ғой. Ол Қарағанды облысының батыс бөлегіне орнала-сқан, Қарсақбай, Үлытаудың маңыңдағы қала. БІздің түсінігімізше: ол — мыс қаласы, бақыт ордасы. Бүған дейін бүл қала жөнінде басқа түсінігім болмайтын. Қайдан бол-сын! Сол, Жезқазганда қаншама партия, совет қызметкерлері, даңқты ғалымдар, атақты ақын-жазушылар болып қайтты. Бірак солардың бірде-бірі Жезқазғанның тек кен ордасы, мыс қаласы ғана емес, сонымен бірге оның азап ордасы, тозақ оты екенін айтқан да, жазған да жоқ. Өзіме-өзім сенбедім. Бірақ жер бетінде одан басқа «Жез-қазған» аталатын қала жоқ. Демек, менІ өз жеріме, әз еліме қарай алып келе жатыр. Менің туған ауылым, ауда-ным осы жерден алыс емес, «Әлде мені ауылымның түсы-на алып келіп, босатып жіберейін деді ме?» деген орынсыз арман, күрғақ қиял, ойыма орала кеткені... «Үміт оты өлгенде ғана сөнеді» деген осы екен-ау! Осы кезде кон-войдың:
—	Шапшаң жүріңдер! Созылмаңдар! — деген өктем үні менің төтті қиялымды қиып жіберді.
Қаптаған қалың түтқынды бір үлкен қақпаның алдына әкеп тіреді. Бүл еңбекпен түзеу лагерінің зонасы екен. Ол айналасы атшаптырым, терт бүрышты биік, сүрғылт дуал-дан (кабыргадан) түрады. Қабырғалардың биіктігі екі-үш метрдей, кісінің бойы да, қолы да жетпейді. Оның төрт бүрышында иықтарына винтовка ілген төрт қарауыл-
юз
күзетші солдат түр. Дуалдың үстінен темір сымдары тар-тылған. Жүртгың айтуынша ол сымдардын бойымен электр токтары жіберілген. Оған жанасқан адам жанып кетеді.
Конвой бастығы аға лейтенант бізді касапқа өткізген мал төрізді хаттап, шоттап, лагерь басшыларына өткІздІ. Ол бір кағазға кол қойып жатып, «Бүгін 1951 жылдың 22 сентябрі» деген сөзді, өзі де байқамай қалды ма, кайдам, әйтеуір каттырақ айтып қалды. Мүны күлағым шалып калған мен: түрған жеріміз — Жезқазған, ал уақыттың — 1951 жылдың 22 сентябрі екенін көңілге түйіп калдым. Адам қандай жағдайда болмасын кеңістік пен уакытты білгісі келеді ғой. Оның хайуаннан басты айырмасының бірі — осы.
Кақпадан санап өткізіп, зонаның ішіне кіргізгеннен кейін бізді барак-баракқа бөліп орналастырды. Колхоздың сиыр корасындай қатар-катар үзынша салынған барақтар-да екі секция (бөлме) болады. Әр секцияға екі жүз-екІ жүз елудей адам сняды. Сонда бір бараққа бес жүздей кісі орналасуы керек. Лагерь надзирателъдері бізді бір баракқа әкеп кіргізді де, есікті тарс жауып, өздері кетіп қалды. Маған екі қабат нардың жоғары қатарынан бір орын тиді. Лагеръде нардың төменгі қабатынан орын алудың взі бір бакытқа саналады. Жоғары шығып, төмен түсіп жүрмейсің. Әйтеуір аяғың жерге жақын жатады. БІрақ нардың, бірінші кабатын көбінесе бойшаң, денелі, күшті адамдар алып қояды да, біз сияқты әлсіз, аласа адамдарга вағоннын да, барак-тың да ең колайсыз жері — екінші кабаты тиеді.
БІз жатқан барақтың атын «Карантин» дейдІ екен. Онда жиьірма шақты кун болып, «ауру-сырқауымыздан» айыгып кейін жалпы баракка ауысады екенбіз. Ешқайда шықпай-сың. ЕсІгіміз күндіз-түні қүлыптаулы. Төулігіне надзира-телъ екі рет келіп, есікті ашып, тамақтандырып кетеді. Айтпакшы, дәретханамыз да (туалет) соның ішінде. Ол «параша» деп аталатын үлкен күбі (бвшке). Күндіз-түні соған дөретке отырамыз да, иісі шығып кетпес үшін қақпакпен бетін жауып қоямыз. Тек надзиратель келіп, есікті ашқанда ғана оны сыртка (зонаның ішіндегі жалпы дәретханаға) апарып төгіп келеміз.
БІрде барақтың есігі ашылып, надзиратель кірді. «Ас-ханага барып, тамақ алып келуте бес адам шығыңдар!» деді. Бес жүз адамның ішінен ширақтау бесеуі бвлініп шықты. Олардың ішінде жөн білетін, тіл білетін орыстар, украин-дар, татарлар бар. Ал Орта Азия, Кавказ, асіресе Балтық бойы елдерінің өкілдері үндемей отыра бердік. Өйткені, біз
ГО4 баскалардай жөнге де, тілге де жетік емеспіз. Бір кезде капқа салған, шүберекке ораған тамактарын алып, олар да келді. Үлкен кастрюльге қүйып алган көже мен боткала-ры тағы бар. Әкелінген тамақты сол кісілер мискаға күйып, тарелкеге салып, нандарды кесіп, әркімдерге бөліп беріп жатыр. Түтқындар қаужаңдап, тамақтана бастады. Осы кезде асханаға барып, тамақты алысып келген татар жігіті Мүқамал Әшіркаев:
—	Жігіттер, біздердІ кайда алып келгенін білесіздер ме? — деді. Көпшілігі «Жоқ» деп жауап берді. Сол кез-де ол:
—	Біз Казакстанның Жезқазған деген қаласына келіппіз. Осында «Степлаг» деген спецлаг бар екен. БіздІ сонда алып келіпті. Мүны маған асханада істейтін түткын-аспаздар айтты,— деді. Бүл көптеген түткындар үшін үлкен жаңалық болды. Өйткені бүған дейін «Магадан», «Колы-ма», «Соловка», «Амурлаг», «Сиблаг», «Ураллаг», «Ворку-та», «Қиыр Шығыс», «Океанлаг» тіптІ «Карлаг» дегендерді естігені бар еді, ал «Степлаг» дегенді бірінші рет естіп отыр.
—	Бірте-бірте бүкіл Совет елі түтас бір үлкен лагерьге айналатын шығар. Сонда оны не деп атар екен? — деді бірі. Сонда бүрышта отырған біреу: — «Совлаг!» дегені. Бүған жүрт ду күлді. Түрмеде отырып та күлуге болады екен. Біреулер айтушы еді: «Адамдар тозақга отырса да, бір-біріне от шашып ойнайды» деп. Сол рас екен.
Иә, сонымен біз Жезқазған жеріндегі «Степлаг» («Да-лалық лагерь») деп аталатын саяси түтқындарға арналып өдейі (арнайы) жасалган лагерьге келіппіз. Жезқазган жерінде кен байлыгы көп. Соларды тезірек казып алып кету керек. Сондықтан бүл жерде 1930 жылдардың басынан бастап-ақ кен орындары ашылып, оған жүмыска жергілікті халықтың өкілдерін тарта бастаған болатын. Бірақ 1930 жылдардың бртасынан бастап, жергілікті түрғындардың жүмыс күшін азырқанып, Қарағанды лагеріне «зінің жаза мерзімін өтеп жүрген түтқындарды да әкеп орналастырған еді. Олар кәбінесе «Байкоңыр, Қарсакбай, Жезказған ма-ңындағы кен орындарында істейтін. Ол кезде Жезказган жеріндегі лагпункттер «Карлагқа» қарайтын.
Ал Үлы Оган согысы аяқталысымен Қарағанды лагеріне әкелінген түтындар саны бүрынғысынан әлдекайда квбейіп кетеді. Мүның взі лагерьді баскару ісіне үлкен қиындық туғызады. Сондыктан СССР Ішкі істер министрлігі (НКВД) 1948 жылдан бастап, Жезқазған жеріндегі лагпункттерден өз алдына жеке бір басқарма жасап, оны «Степлаг» деп
атайды. Лагерь басқармасы қазіргі Жезқазған қаласының жанындағы белгісіздеу елді-мекен йКеңгір» деген жерге орналасқан (басқарма бастығы — полковник Чечев, орын-басары — Беляев). Ал бүл баскарманың Байқоңыр, Қарсак-бай, Жезді, Қорғасын, Новорудный, Марганец, Жезқазған (қаласы), Жезқазған (руднигІ), Никольскіде, көптеген лагбөлімдері мен лагпункттері болған. Тіпті «Степлагтың» бір шеті сонау Екібастүз бен Балқашқа дейін созылған. Сөйтіп, мүның өзі территориясы мен түрғындарының саны жағынан «Карлагтан» да асып түскен. Толық емес мәліметтерге қарағанда, 1950 жылдардың басында «Степ-лагтағы» түтқындар саны 80 мың болған, оның 20 мыңы — өйелдер. Сонда бүл лагерьде 80 мың әйелдің әкесі, жары, баласы немесе бауыры, ал 20 мың еркектің анасы, әйелі, кызы немесе қарыңдасы отыр деген сез. Ал осылардың бәрін қоссаң, қайғы-қасірет шеккен адамдардың саны какша болар еді?
Егер «Карлаг» патшалық Россия түсындағы еңбек ко-лониялары жобасымен жасалса «Степлаг» фашистік Гер-манияның концлагерьлері үлгісінде салынган. Сондай-ақ «Карлаг» негізінен ауыл шаруашылыгы лагері болып, оның түтқындары бау-бақша өсіру, егін салу, шөп шабу, мал бағу сияқты ауыл шаруашылығы жүмыстарымен айналыс-қан. Мүндай жагдайда «Карлаг» түтқындарының ашык аспанды көруіне, кең даланы басуына, таза ауаны жүтуы-на, бір-бірімен кездесіп, сейлесуіне, тіпті сол маңайдағы жергілікті халықпен араласып, кездесіп жүрулеріне мүмкіндіктері болған. Өйткені, ауыл шаруашылығында, өр жерде тарап-тарап жүмыс істеп жүрген түтқындарды бір жерге иіріп қойып, конвоймен айдап жүріп жүмыс істету мүмкін емес еді. Және өр түтқыннын соңына бір-бір сол-даттан салып қою да қиын. Сондықтан «Карлаг» түтқын-дары көбінесе конвойсыз, еркінірек жүрді.
Ал «Степлагтағы» жағдай мүлде бөлек болды. Өйткені ол ауыл шаруашылыгы лагері емес, ауыр өнеркөсіп (ауыр индусгрия) лагері. Демек, оның түтқындары тек шахталар мен рудниктерде, өрі кетсе ашық карьерлер мен қүрылы-старда ғана жүмыс істеді. Мүндай жағдайда түтқындарды Коывоймен топ-тобымен айдап апарып, шахтаның астына немесе қүрылысқа салып жіберуден оңай ңөрсе жоқ. Онда олар Күнді де көрмейді, таза ауа да жүтпайды, далаға да шықпайды. Ешкіммен араласпайды. Демек, нағыз тозақ отының өзі. Оның үстіне «Степлаг» саяси түтқындарға арнап жасалған арнайы (спец.) лагерь. Лагерь басшыла-
106
і *
рынык өздері бүл лагерді квбінесе «Особлағерь» немесе «Спецлаг» деп атанды. Бүған квбінесе 58-статьялармен сотталған адамдарды алып келеді. Олардың статьялары да ауыр, жаза мерзімі де үзақ: 10 жылдан 25 жылға дейін. Ал онда отырған адамдар кімдер десеңізші! 1931, 1935, 1937, 1938 жылдары жауапқа тартылған көрнекті партия, совет қьізметкерлері, ғылым, мәдениет, өдебиет қайраткерлері, тіпті МенжинскийдІ өлтірді. Кировқа қастандық жасады, Горькийді улады, троцкийшіл-бухариншіл, үлтшыл, бай-шыл, буржуазияшыл, космополит болды деп айыпталған-дар да жүр. Олардың кепшілігі бір жаза мерзімін өтеп келіп, 1947-48 жылдарға екінші рет сотталғандар.
Бірақ түтқындардың басым көпшілігі Үлы Оган соғысы жылдары түрліше себептермен жау қолына түсіп, жатқа қызмет еткендер немесе нақақган-нақақ, жазықсыз жапа шеккендер. Бәрі де өзіміздің және немістердің тозақ отта-рын бастарынан кешіріп, өмір өткелдерінен өткендер. Бүлардың ішіндегі ең жасы„ ең жасығы мен шығармын. Өйткені, олардың көпшІлІгІ өмір университетінен өткендер, ал мен болсам, тек Қазақ мемлекеттік университетін ғана бітіріп келіп отырмын. Ал бүл университет берген білімнің бүл жерде керегі болмай қалды. Тіпті әскерде, майданда жүріп алған аздаған өмір төжірибем де іске аспады. Өйткені, түтқындардың өз тілімен айтқанда, бүл жердің «заңы — Тайга, прокуроры — Аю».
Демек, жоғарыда айтылған «ығай мен сығайларды», екінші сөзбен айтқанда «аса хауіпті халық жауларын», «опасыз-саткындарды» ең катал тәртіппен (строгий режим-де) үстау керек. Фашистік Германияның концлагерьлері си-яқты мүнда да әр түткынға арнайы шифр (әріп), номер (сан) қолданылады. Мүнда да түтқындар өз аты-жөнімен атал-май, шифрмен, цифрмен аталады. Мүның өзі лагерьде кімдердің жүрғенін сыртқы адам білмесің деген ойдан туса керек. Бастықтарға байқамай аты-жөніңді атай қалсаң, қатты жазаға үшырайсың. БІр кезде патша өкіметі де көне қазақ ауылдарының аттарын тізімнен, картадан мүлде өшіртіп тастатып, № 1, № 3, № 5, № 10 ауыл деп ататып едІ. Мөселен, 1870 — 1920 жылдарда туылған қазақтардың қай ауылда туғанын қазір біле бермейміз. Өйткені олардың докуменггерінде ауылдарының аты жазылмай, нөмірі ғана жазылган ғой. Бүрын туған ауылыңның атын шгертіп, үмыт-тырғысы келсе, енді өз аты-жөніңді үмыттырмақ ойы бар.
«Степлагтың» бүрынғы түтқыньі, белгілі совет ақыны Руфь Тамарина ол жөнінде былай деп жазады: «Степлаг» біз келгенде <1948 жылы) өте карапайым, көдімгі лагерь еді, кейін «дамытылды», тіпті пулеметтер қойылды, жүмыс-шы бригадаларын күзететін арнайы иттер әкелінді. Арқаңа үлкен етіп өз нөмірінді жазып қоятын болды, сол жақ тізеңе де нөмір, жеңіңе де нөмір, ерлердің бас киіміне де нөмір қадалды. Ол алыстан айқын көрінетіндей болып, ақ матаға қара сырмен жазылады. Мүндайда түтқынның қашуына ешқандай мүмкіндік жоқ екені айдан анық. ЕндігІ жерде өз аты-жөнімізді өзіміз де үмыта бастадық. Күзетшілер де, басшылар да тек нөміріңмен шақырады. Еркің түгіл, есімін де жоқ, нөмірлі адам болып шыға келдік» (ҚӘ, 1989, № 4).
Мен нардың екінші қабатында жатып, зонаның ішіне (аулаға) көз тігемін. Жан-жағымыз толған барақ, анадай жерде асхана түр. Оның асхана екенін жазда төбесінен шығып жатқан түтіннен, маңайындағы төгілген үйіндіден (күресінен) білдім. Онда уйілген күл, төгілген жуынды (сорпа суын), томпиып-томпиып жатқан шіріген картоп, балықтың бастары көрінеді. Әр жерде шылымның түқыл-дары шашылып жатыр. Бір кезде сол уйіндінің жанына бір-екі адам келді. Өздері өте арық, бойлары сырықтай, кдтты жел соқса, үшып кетейін деп түр. Олардың біреуі күресінде шашылып жатқан өлгі шіріген картоп пен балықтың бас-тарын теріп алып, аузына салып шайнайды, ал екіншісі шылымның қалдықтарын жиып алып, ерніне тигізіп, сора-ды. Кейін білсем, бүл арык-түрақтарды лагерь тілінде «до-ходяга» («көтерем») деп атайды екен. Ал шылымның қал-дықтарын «окурок» («бычок») дейді. Бүл — түткындардың жаргоны.
Мына «доходягаларды» көргенде денем тітіркеп кетті. «Бір-екі жылдан кейін біз де осы халге жетеміз ғой» деген ой келді. Кейін білсем, бүлар жан түршігерлік азапты вмір мен ауыр еңбектің салдарынан осыңдай халге жеткен екен. «Ат арыса — тулак, ер арыса — әруақ болады» деген міне осы. Бір кезде еркіндікте гүл-гүл жайнап, күліп-ойнап, еркін еңбек етіп жүрген қайран азаматтар-ай! Қатал зан мен қатыгез тәртіп сендерді кандай халге жеткізген! Лағ-нет саған, қатал заң мен оны жазған қатал адам!
Карантин мерзімі біткеннен кейін бізді жалпы бараққа шығарды. Карантиннің қамауынан босанып, жалпы бараққа ауысуымыздың өзі біз үшін бір қуаныш болды. Өйткені, алда не күтіп түрғаның білмейсің ғой. Ылғи темір тордың ішінде отыра-отыра* әбден жалықтык, Енді қандай болса да жарық дүниені бір көргіміз келеді. Барақтарда бүрыннан жатқан түтқындарға кездестік. Олар да біздерді «қуаныш-пен» карсы алып жатыр. Әркайсысы «Қай жерденсін.?», «Не үшін сотталдың?», «Қанша берді?» деген сүрактарды бірінен соң бірі кардай боратады. Бірақ, олар ешнәрсеге тандан-байды. Олардың ойынша бәрі де заңды, бәрі де солай болу-ға тиіс. Өйткені, заңсыздық, бассыздық және қатыгездік жайлаған жерде жағдай осылай болмақ.
Ендігі сүрайтындары «сендер еркіндіктен енді ғана келдіндер ғой. Кәне, сыртта не болып, не койып жатыр? Енді соны айтындаршы!» дейді. Біз корген-білгендеріміздің бірін қалдырмай айтып жатырмыз. Олар да өз бастарынан кешірген аянышты ауыр халдерін айтумен болды. Менің сондагы жаңа таныстарымның ішінде өзбек жазушылары Саид Ахмед, Махмуд Мүрадов, Әбдірахман Рахимов, қыр-гыз галымы Тазабек Саманшин, партия қызметкерлері Түрумов, Жора Әлиев, қазақтардан бүрын екі рет нарком, екі рет обком секретары болган Шеген Қүдаманов, инже-нер-металлург Халық Жүмабаев, мүғалімдер Үсен Қоша-лақов, Хамза Үдербаев, Талғат Ниязов, Сейітқасым Елшібеков, Қайпен Бейсов, Қапан Рақышев, Мәжит Жақ-сылықов, Қали Ниязбаев, Ихсан Кошкінов (белгілі рево-люционер Ыдырыс Көшкіновтың інісі) Жақын Жүмаділов, Қызылбай Оспанов, Серік Төлепбеков, Қарақалпақстаннан Үсен Бегімов (атақты жазушы Асан Бегімовтың інісі), Жүмабек Есімов, Қадыр Жүманиязов, Мәулен Мүратов, түркмендер Қүлнияз Тагангелдиев, Ална Аннакулиев, тәжік Атаханов, үйғыр Сауыт Палтушев, Мүхаммед Әли, татар-лардан Мүкамал Әшіркаев, Жәмил, Нүрлы, башкүртгар-дан Байтуллин, Янчурин т. б. болды. Бүлардын. Совет окіметі алдында қаншалыкты кінәлі екенін бшмеймін, бірақ адам ретінде, азамат ретінде оте жақсы кісілер еді. Бүлар-дың копшілігі еркіндікте жүргенде едәуір жауапты жүмы-стар аткарған, одан герман фашизмінің, кейін өзіміздің концлагерьлерімізден иілмей, бүгілмей, оттан-судан аман-есен өткендер еді. Егер еркіндікте жүрген әрқайсысы бір ауылды, тіпті бір ауданды басқарып кететін адамдар еді.
Біз бараққа келгеннен кейін бізді ондірістік бригада-ларга болді. Үйден киіп келген киімдерімізді сыпырып алып, лагерь киімдерін берді. Олардыц арқасында, кеудесінде, тізесінде, жеңінде түрліше цифрлар мен нөмірлер жазыл-ган. Маған «СЕЕ-660» деген номір жазылған киім тиді. Бүл цифрлар мен номірлердің кандай мәні мен магынасы бар екенін білмеймін. Бірак озім жүртқа әзілден: «Бүл — № 660 — Социалистік Енбек Ері» деген соз деп түсіндіріп қоямын. Олар бүган мәз болып, күлісіп алады. Ал тілі қыршаңқылау біреуі: «Көрерміз өлі, қандай Еңбек Ері бол-ғанынды!» деп те қояды.
Журттың айтуына қарағанда, мүнда жүмыс күнінің үзақтығы — 10 сағат, жазғы күндерде 12 сағатқа дейін созылады. Төулігіне екі-ақ рет тамақтандырады. Таңғы сағат алтыда жөне күндізгі сағат төртте. Тамағының түрлері — шіріген картоп пен капустадан дайындалған сүйық суп (көже), түтқындардың өзі бүл тамақты «балан-да» деп атайды екен. Сонсоң арпа мен сүлыдан жасалған каша (ботқа), 400 грамм карабидай наны. Оны қолыңмен қыссаң, жартысы су болып шығады. Тойып Ішуге де бол-майды, өлуге де мүмкіндік бермейді. Қалт-қүлт етіп жүруге ғана жарайды. Сондай-ақ жылына екі-ақ рет хат жазуға рүқсат етеді. Ал кейбіреулердің сыртқы дүниемен хат жа-зып, хабарласып түруға правосы жоқ. Оларға сот үкімі бойынша хат алысып, түруға тыйым салынған. Бір жаксы жері — лагпунктте кітапхана бар екен. Тамақтан не жүмыстан келе жатқанда, жолшыбай кіріп шығып, окуға кітап алып кетуге болатын төрізді. Әрине, жүмыстан кейінгі ендігі ермегің — кітап оқу болмағанда, не болмақ. Оған да шүкіршілік, өйтеуір бір алданыш бар. Ал сол кітаптар бол-маса, уайым мен қайғыдан әбден миым ашып, басым ай-налып, өліп қалар ма едім?
Лагерьдегі алғашқы күнім түнгі сменаға тап келді. Таңғы сағат төртте надзиратель келіп, барақтың есігін ашып, шырт үйқыда жатқан түтқындарды «Подъем» деп, айқай салып оятады, орнынан уақытында түра қоймаған-дарды қолындағы резинка шоқпармен салып-салып жібе-реді. Орныңнан, ара шаққандай, атып түрасың. Сонсоң төсегіңді жинап, беті-қолыңды шайып, тамақтанғанша екі сағат өтеді. Өйткені, дөрет алатын, жуынатын, тамақтана-тын жерлердің барлығында да кісі көп, кезек күтіп, квп түрып қаласың. Осындайда кезек күтпей-ақ, еркін жуы-нып, тамақтанып, тіпті еркін барып дәретке отырғаныңның өзі алыстағы асыл армандай көрінеді.
Таңғы сағат алтыда бригада-бригада болып, қақпа ал-дына келеміз. Онда бізді қайта-қайта тінтіп, қайта-қайта санап, лагпункт басшылары конвой қызметінің бастықта-рына өткізеді, Баяғы солдаттар, баяғы пулемет, баяғы иттердің қоршауымен жүмыс басына қарай айдайды. Бір сағат немесе екі сағат жүріп, жүмыс басына келеміз. Мүнда бізді бір конвой екінші конвойға тағы да санап өткізеді. Мүнда да тінту, бақылаудан өтеміз. Бүл да біраз уақыт алады. Объектіге (жүмьіс орнына) барған соң, бри-
110
гада-бригада болып, жұмысқа кірісеміз. Әр 25-30 адамға бір бригадир болады. Түтқындар бүл бригадирлерді иттің етінен жек көреді, Тіпті лагерьдің әр жерінен: «Бригадир-лер мен сексоттар (салпаң қүлақтар) — түткындардың ең қас жауы» деген жазуларды оқисың. Кейде оларды түткын-дардың өздері де өлтіріп жатады. Бірақ соған қарамастан, бригадир болғысы, тіпті сексот болғысы келетіндер ол жактан да табылып жатады. Осыған қарағанда, мансап, атақ, бақкүмарлық жалпы жақсылық пен жамандық, ізгілік пен зүлымдық деғендер жүмақ пен тозаққа барсаң да, артыңнан қалмай, бірге ілесіп бара ма деп қорқамын.
Менің алғашқы жүмыс күнім «ашық карьерден» бас-талды. Мезгіл түн болатын. Каръердің ішіне (түбіне) түстік. Карьерге электр шамдары қойылған. Айналанды қоршаған күзетші-солдаттар. Карл деген кісімен. екеумізге бір ваго-нетка тиді. Вағонетканың сыйымдылығы — жарты тонна. Соны аяғымыздың астында шашылып жатқан рудаға тол-тырып, люктің басына итеріп алып барамыз. Онда руданы люкке тогіп, оны қайта өз жүмыс орнымызға алып келеміз. Сонсоң оны тағы да рудаға толтыра бастаймыз.
Карлдың үлты неміс екен. 1945 жылға дейін Берлинде түрыпты. Ғылыми орталықта қызмет етіпті. ӨзІ — профес-сор, мамандығы атомшы-физик. Атом қаруын жасау жүмы-сымен айналысыпты. ӨзінІң айтуынша 1945 жылы, соғыс біткеннің ертеңғі күні үйіне екі-үш орыс солдаты келіп, оны айдап әкетіпті. Содан Москваға, одан Дубноға өкел-ген. Мүнда советтің атомшы-физиктерімен бірге қызмет істеген. Бес жыл бойы оның бойындағы қуатын, қабілеті мен білімін «сығып» алыгі, өзін 58-10 статьяның («Совет окіметіне қарсы үгіт және насихат») 1-тармағымен айып-тап, он жылға соттап жіберген, содан осы Жезқазғанға әкеп, қара жүмысқа салып қойыпты.
— Біз — ғалымдармыз, ал ғалымдар — әлем азаматы. Біз неміске де, орысқа да қызмет еттік. Тек біз өз еңбегіміздің бейбітшілік пен халық игілігіне жүмсалуын тілейміз... Бірақ, үкімет басшылары оны соғыс мақсатына пайдаланып кетеді, Осы жағы өкінішті,— дейді ол. Оның осы сөзінен кейін менің ойыма екінші бір Карлдың (Карл Маркстыңі: «Мен — әлем азаматымын. Қайда барғым келсе, сонда түрамын» деген сөзі есіме түсті.
Карлдың жасы қырық екіде. Берлинде әйелі мен екі баласы қалыпты. Олармен коптен бері қатынасы жоқ. Ал қара жумысқа келгенде ғажап, оның қимылын көргенде, бүрынғы ой қызметінің адамы, профессор деп ойламайсын.
Ш
көдімгі кара жүмысшы тәрізді. Жүмысты опырып істейді. Шаршап, шалдығу дегенді білмейді.
—	Мына айлы, тымық түнде, ашық аспан астында жүмыс істегеннің өзі қандай рахат! Мүның өзі жатқан бір романтика ғой! —дейді ол маған қарап қойып.— Мен бес жыл бойы Дубноның тас қараңғы лабораториясында жүмыс істеп, әбден жалығып кеттім. Онда күндіз Күнді, түнде Айды көрмейсің... Кең дала, ашық аспан, айлы түн. Рахат!
Маган оның бүл сөзі әрі қызық, әрі түсініксіз естіледі. Бәрі — дүрыс, бірақ қара жүмысты сағынып қалдым дегені несі?! Алты вагонды толтырганнан кейін мен шаршап қал-дым. Саусақтарым жара болып, алақандарым тесіліп қал-ды. Бүрын кара жүмыс істеп көрмеген басым, шыдай ал-мадым. Он сегіз жыл не үшін оқыдым! Осы қара жүмыс Істемес үшін оқыған төріздімін. «Хауіп қайдан болса, қатер содан» деген міне осы. Қара жүмыстан қанша қашсам да, ол бөрібір мені қуып жетіп отыр. Осы ойымды профессор-ға айттым.
—	Жалғыз сіз емес, қара жүмысты сүймейтін, одан қашатын, ал қанша тырысса да, ол қолынан келмейтін көптеген совет адамдарын көрдім. Бүл —дүрыс емес Ол дүрыс тәрбие бермеуден туган нәрсе. Адамды сонау бала күнінен бастап, ең алдымен еңбекке, оның ішінде қара жүмысқа тәрбиелеу керек. Барлық өнімнің, байлықтың көзі — қара жүмыста. Ал оқу, білім, техника, ғылым — бөрі де сол қолмен жасалатын қара жүмысты жеңілдету үшін ғана қажет,— деді ол.
НемІс профессорының бүл сөзінен кейін Ф, Энгельстің «Адамды адам еткен — еңбек» деген атақты сөзі есіме түсті. Ал соны қанша оқыдық, жатқа да білеміз, бірақ өмірде қолданбаймыз. Сонан кейін Ф. Энгельстің ол сезіне «Адамды адам ететін де еңбек» деген сөзді қосып жазып қойғым келді.
Бір қалт еткенде Карлге: «Карл Фридрихович, Сіз Карл Маркстың іліміне қалай қарайсыз?» —деп қалдым. Ол менің бетіме күдіктене қарадьі да, иығын бір қиқаң еткізіп:
—	Қалай қараушы едім? Карл Маркс ез кезіндегІ қогам-ның бойындағы дертті дүрыс көрсеткен, бірақ оның емін дәл таппаған. Қоғамды жаңарту, жақсарту үшін тап тар-тысы, тап күресі, жалпы майдан ашып, қан төгісудён ба-ска да жолдар болуға тиіс кой. Адамзаттың бір жартысын қырып салып, екінші жартысын бақытты етем деу — аб-сурд. Оның үстіне Маркстың айтқан қағидаларының көпшілігі қазір ескіріп қалды ғой. Маркс суреттеген коғам
112
мен ол айтқан пролетариат қазір жоқ. Олар мүлде өзгер-ген. Қазір мүлде жаңа қоғам, жаңа адам. Сондықтан Мар-кстың іліміне жана түрғыдан, жаңа көзқараспен, тіпті сын көзімен қарау керек. Мүны кезінде Маркстың өзі де айтып кеткен ғой. «Барлық нәрсеге күдікпен қарау керек» деп. Ендеше, Маркстың ғылымының өзіне де неге сын квзімен, күдікпен қарауға болмайды,— деді.
Осы кезде менің ойыма «Ахмет Байтүрсынов айтты» деген бір сөз түсті. Бірде Ахаң қоғам, халық, ағарту тура-лы сөз сөйлеп түрса, бір «марксист»: «Маркс олай деген», «Маркс былай деген» деп, оның алдын кес-кестей береді. Сонда Ахмет түрып: «Е, немене, Маркс айтты деп, біз ауыз ашпауымыз керек пе? Онда Адам — Ата мен Хауа — Ана заңымен өмір сүру керек деушілер де табылар» деген екен. Бүдан отыз жыл бүрын айтқан Ахаңның сөзі мен неміс профессорының бүгінгі мына сезі бір жерден шығып отыр. Ойланарлық жай.
Карл екеуміз жүмыс Істей жүріп, анда-санда осылай сөйлесіп қоямыз. Бір кезде менің халімнің мүшкіл екенін сезген ол:
—	СІз аздап демалыңыз, қалған норманы озім-ақ орын-даймын,— деді. Мен бір тастың үстіне отырып, дем алмақ болдым. Карл вагонетканы тиеп алып, люкке қарай итеріп барады. Осы кезде арқамнан бір нөрсе сарт ете қалды. Арқам удай ашып, орнымнан атып түрдым. Артыма жалт қарасам, надзиратель екен. Қолында резинка шоқпар.
—	Неге отырсың? Жүмыс қайда? — деді зіркілдеп. Мен шаршап қалғанымды, вагонетка келгенше аздап демала түрғым келгенін айттым. Бірақ түсінетін жөне оған қарай-тын надзиратель бар ма?
—	Сені мүнда демалуға жіберген жоқ, жүмыс істеуге жіберді. ЕндІ отырғанынды көрсем, үстіңнен докладная жазып, лагпункттің бастығына берем. БУР-ға (бригада усиленного режима) жІбередІ. Жүмыстың көкесін сонда көресің! — деді. Бір мезгілде ватонеткасын итеріп, Карл да келді. Надзирательмен арада болған оқиғаны айттым.
—	Онда жүмыс істеген болып, ептеп қимылдай бер,— деді де, озі вагонетканы тиеуге кірісті. Қолыма скребок пен сабокты алып, мен де қимылдай бастадым. Вагонетка толған кезде Карлге:
—	Мүны мен айдап апарайын,— дедім. Ол оған көнді,
Осылай түнгі сменаны да аяқтадық. Жүмыс аяғы біткен
соң конвой бізді ашық карьерден айдап шығып, оның жиегіне иіріп қойып, койдай санап шығып, «түгел» деді де, зонаға айдап өкелді. Бүл таңгы сагат алтының кезі. Қақпа-ның алдында тағы да тінтіп (лагерь тілімен айтқанда «шмондап»), бүкіл қойын-қоныш, қалта-тесіктеріңді ақта-рып шығып, он-оннан қайта-қайта санап, бір кезде әйтеуір әзер дегенде зонаға кіргізді. Екі сағат бойы жуынып-шай-ынып, дәрет алып, тамақтанып, таңғы сағат сегіз дегенде шөп пен сабаннан жасалған матрац пен жастыққа әрең дегенде жамбасымыз бен басымыз тиіп, үйықтап кеттік. Сонда бір тәуліктің он екІ сағатын жүмыс уакыты алады екен. Күндізгі сағат бір шамасында оянып кеттік. Күндіз қанша үйықтасаң да, түнгі үйқыға жетпейді екен. Үйқы-мыз қанбай, басымыз зеңгіп, орнымыздан әзер түрдық. Біз түрған кезде келесі сменага баратындар жүмысқа әзірленіп жатады. Бір кезде менің қасыма Шеген ақсақал келді.
—	ЖігітІм, халің қалай? Алғашқы жүмыс күнің қалай өтті? — деп, менің хал-жағдайымды сүрады. Мен болған оқиғаның бәрін айтып бердім. Бар күшімді салып, адал еңбек етіп, жазамды өтегім келгенін айттым. Ол ойланып түрды да:
—	Адал еңбекпен еркіндіктің өзінде де аман жүре ал-мағанда, азап еңбекпен лағерьде қалай өмір сүрем деп ойлайсың? Сенің мүндағы қүлдық еңбегің бір күні сені қолыңнан айырса, екінші күні белІңдІ бүктіреді, ал үшінші күні аяғыңнан айырады. Сонсоң ауруға шалдығып, қозғала алмай, қатардан шыгып қаласың. Ал қозғала алмайтын, еңбекке жарамайтын, адам кімге керек? Жағдайың бүлай болған соң, бір күні сені «расходка» жібереді,— деді.
—	«Расход» деген не? — дедім мен бүл сөздің түпкі мағынасын түсінбей.
—	Ол «атып тастайды» деген сөз. Еңбекке жарамаған адамды қоғам да, адам да, тіпті өз үйің де керек қылмай-ды. Сондықтан, ең алдьімен, денсаулығыңцы, бойыңдағы күш-қуатыңды сақтап қалу үшін тырысуың керек. Оның үстіне жаза мерзімің өте үзақ, 25 жыл! Ал мына қалпың-мен екі-үш жылға шыдайтын түрің жоқ. Ал мен болсам, екінші онжылдықты орталап калдым. Бірақ, әзір тыңмын,— 'деді.
—	Ол үшін не істеуім керек?
—	Жан салып жүмыс істеме. Қүлдык еңбекті қайтесің? КүшІнді кейінге сақта. Денсаулық пен күш-қуат өрқашан керек болады. Дагерьде: «Жан салып еңбек етсең — әлесің, қашқақтап, кантовать етсең — жүресіқ» деген жазылма-ған заң бар. Соны есіңнен шығарма! — деді. Сонсоң ол маған «кантовать» етудің мәнін түсіндірді.
Сонымен, мен де «кантовать» ете бастадым. Ауырдың үстімен, жеңілдің астымен жүремін. БІр бригададан екінші бригадаға, одан үшіншісіне ауысамын. Бір шахтадан екінші шахтага, одан үшіншісіне өтемін. Бір объектіден екінші объектіге қуыламын. Бір жарым жылдың ішінде карцерде де отырдым. БУР-да да болдым. ЛагерьдІң шпаналарынан таяк та жедім. Әйтеуір көрмеген корлыгым болмады. Ауру мен ажалдан басқаның бөрін басымнан өткердім. Абайдың сөзімен айтқанда: «Өлмей, тІрІ жүрмін әрең...»
Сөйтіп жүріп кезекті бір карцерге түстім. Дәл сол кезде «Степлаггың» өскери проклюрының көмекшісі ішкІ түрмені аралап жүріп, карцерде отырған маған тап болды. Мен оған еркіндікте қара жүмыс істеп кормегенімдІ, мүндағы ауыр жүмысқа көндіге алмай жүргенімді айтып, карцерде босқа «асырағанша» өз қолымнан келетін бір іске орналасуға көмектесуін отіндім. Ол мені табан астында карцерден босаттырып жіберді, өрі менің өтінішімді лагпункт басшы-ларына жеткізіпті. Жөне менің бүл өтінішімнің орынды әрі заңды да екенін қоса ескертіпті. Сонымен лагпункт басты-ғы ертеңінде мені № 45 шахтаға жіберді. Онда мені Әбдіраман Бөпеев деген кісі »з қарамағына алып, қойм-ашы етіп қойды. Әрине, насытцик, бурилъщик, скреперист деген жүмыстарға қарағанда, бүл әлдеқайда жеңіл еді. Сөйтіп, ізгі жанды, жақсы адамдардың арқасында заңды түрде өз қолымнан келетін жүмысқа орналастым. Енді менде бригадирдің де, надзирательдің де жүмысы жоқ. К.ысылып( қииалып жүрген сол .бір қиын күндерде қол үшын берген помпрокурор Зада Қажыбеков пен учаске бастығы Әбдіраман Бөпеевтің есімдерін осы күнге дейін жылы сезіммен еске аламын.
Сойтіп жүргенде 1953 жылдың марты туды. Бір күні жүмысқа келсек, шахта басшыларының қабақтары түсіп, көздері ісіп кеткен, ал кейбіреулері (учаске бастығы Ә. Бөпеев, смена бастығы Ш. Мырзатов) кемсеңдеп, жы-лайын деп жүр. «Не болды?» дейміз. Бірақ бізге ешқайсы-сы ештеңе айтпайды. Тек жылай береді. Жасыра-жасыра шыдамы таусылған болу керек, бір кезде Әбекең менің жаныма келіп:
—	Бүркітжан-ау, көсемімізден айрылып қалдык қой! — деп еңіреп қоя бергені. Мен:
—	Қай көсем! — деймін түсінбей, Ол одан сайын еңіреп:
—	Сталин ше? Сталин жолдас қайтыс болды ғой! — дейді тағы да солқылдап жылап. Мен не дерімді білмедім. Оны жүбату да, мүқату да қолымнан келмеді. Үнсіз түрып қалдым. Сонсоң біраздан соң есімді жиып алып:
—	Ленин өлгенде де елгеніміз жоқ қой. Оның орнына одан бірде-бір кем емес Сталин келді. Енді мүның орнына да дөл сондай бір данышпан келер,— дедім. Әбекең менің жауабыма қанағаттанбай:
—	Әй, өзің бір безбүйрек екенсің. Көсем өліп жатқан-да, қабырғаң қайыспай, көзіңе бір тамшы жас та алмай түрсың,— дегені.
Мен ойланып қалдым. Сталиннің өлгеніне менің жыла-уым керек пе, өлде қуаьгуым керек пе? Жыласам, не үшін жылаймын, 25 жылга бас еркімнен айырып, тірідей тозақ отына тығып қойғаны үшін жылайын ба? Менің мүнымды көрген түтқын жолдастарым не дейді? Қуансам — не үшін қуанамын? «Алақай, Сталин өлді, енді азаттық аламын!» деп қуанамын ба? Және азаттық аламыз ба, жоқ па — ол жағы өлі белгісіз гой. Сонсоң кісі өліміне қуанудың өзі де ыңғайсыз ғой.
Осы оймен өзімнен-өзім әуре болып түрғанда, шахта-ның, іші шу ете қалсын: «Ура, Сталин өліпті!», «Жаса, Сталин кайтыс болыпты!», «Жасасын босгандық!», «Жаса-сын азаттық!» деген түтқындардың даусы шахта ішін жаң-ғыртып жіберді. Бүлардың көпшілігі Батыс Украина, При-балтика адамдары едІ. Ал біз ортаазиялықтар мен кавказдықтар аң-таңбыз. СталиннІң өлгені бізге пайдалы ма, өлде зиян ба — мөселенің сол арасын есептеп шығара алмай отырмыз. Мүны көрген Әбекең тағы да қарап отыр-май:
—	Әй, сендер шын жау екенсіңдер. ҮкІмет сендерді бекерге соттамаған екен. Сталин өліп жатса, сендер қуана-сыңдар. Мүны кешіруте болмайды. Бүрын менің сендерге аздап жаным ашып, ептеп Іш тартып жүруші едім, енді оны қоятын шығармын,— деді.
—	Әбеке-ау, ол сіздің екі туып, бір қалғаныкыз емес. Оған сонша неге таусыласыз. Бүл — тағдырдың ісі. Ажал келсе, ертең сіз де өлесіз,— дедім. Әбекең «ажал» деген сөзден қорқып кетті білем, жүлып алғандай:
—	Тәйт өрі, мынау не дейді, ей! Тілің кесілсін! —деді де, теріс айналып жүре берді. Осы кезде қасымызға бір украин жІгіті келіп:
—	Бір патша елсе, оның орнына жаңа патша келеді. Ал ол халықты өз аузына қаратып жүртшылықты өз жа-
И6,
гына шығару үшін түрліше жеңілдіктер жасайды, аздап болса да еркіндік береді, түткында отырған адамдарға амнистия жариялайды. Сондыктан Сталиннің қазасына қайғырмаңдар, қайта қуаныңдар,— деді. Арамыздан біреу:
—	Сонда қалай болғаны? — деді.
—Бүкіл тарих осыны айтады. Маған сенбесеңцер, А. С. ПушкиннІң «Борис Годунов» трагедиясын оқыныздар. Сонда бөрі айтылған.
Украин жігітінің айтқаны рас болды. Көп кешікпей ба-рақтарымыздың есіктеріндегі қүлыптар алынды, зонаның Ішінде еркін жүретін болдық. Кітапханаға барып, газет-журнал ақтарып, кітап оқитын болдық. Зонаға радионүкте орнатты, кинофилъмдер әкеп көрсете бастады. ТіптІ үйлерімізге хат жазуға рүқсат епі Әрине, мүның бәрІ шын бостандык болмаса да, аздап болса да жеңілдік едІ.
Бір күні «Известия» газетін оқып отырсам, «Кремль дөрігерлерінің ісі» қайта қаралып, «террор жасады» деп ай-ыпталған Бопси, Коган, Ви»'оградов деген профессорлар-ды ақтап жіберіпті. Олардың қылмысты істерін жүргізген тергеу болімінің бастығы Рюмин деген біреу ату жазасына кесіліпті. Ал дөрігерлерге жала жауып, жалған көрсетінді берген медсестра Лидия Тимощуктен Ленин орденін қайта алып қойыпты. Соны таныс түтқындарыма айтып келіп едім:
—	Әй, олар үлкен адамдар ғой. Ондайлардың соңында жоқтаушылары, ІздеушілерІ көп болады. Сондықтан олар-ды босатып жібереді. Ал біз болсақ, кішкентай адамдар-мыз. Олардыкіндей үлкен туыс, тамыр-таныстарымыз да жоқ. Біз кімге керекпіз,— деді. Сөйтіп менің судай тасып келген көңілімді таудай таспен басып тастады. Дегенмен, мүның өзі кейбір түтқындардың көңілін бір көтеріп таста-ды, олардың кеудесінде келешекке деген үміт отын жақты.
Бізге енді газе,т-журналдарға жазылып, «Кітап почта-сы» арқылы кітап алып түруға да рүқсат еттІ. Мен «Кітап почтасына» хат жазып, «Советское утоловное право», «Со-ветский уголовный процесс», «Уголовный кодекс РСФСР», «Настольная книга следователя», «Юридический словарь» деген кітаптарын жаздырып алып, соларды оқып-үйреніп, жаттаумен болдым. «Осы заңдарды білмеғендіктен, осын-дай қылмысқа үшырап, осындай ауыр жазаға кесілдім ғой» деген ой келді. Ал кейбіреулер: «Болары болып, бояуы сіңгенде, енді оларды окып кайтесің? Боска уақытыңды алып, басыңды ауыртқанша жатып, дем алсайшы!» деп те 8а-26Ч қояды. Бірақ мен заң кітатттарын оқып-үйренумен болдым. Заң қызметкерлерікің мені қалай алдап соққаның сонДа ғана білдім.
СойтІп жүргенде лагерьдің өз ішіндегі жолдастық сот-тың мәжілісі болып, онда санитарлық бөлімде (санчастіде) істейтін Фейгельсон деген профессордың «ісі» қаралды. Ол бүрын Москвадағы Тимирязев атындағы академияда Істеген екең. Мен сол сот мәжілісіне қогамдық адвокат ретінде қатысып, Фейгельсонды ақтап сөз сөйледім. Мәжіліске бақылаушы ретінде қатысып отырған лагерьдіқ саяси бас-қармасының нүсқаушысы капитан Кибенко маған: «Сіз еркіндікте юрист болып істеген жоқсыз ба?» деген сүрақ қойды. Мен еркіндікте журналист болғанымды айтгым. Ол: «Заң ғылымын жақсы білуіңізге қарап, мен сізді юрист екен деп калып едім» дедІ.
Осы сөзден кейін мен расыңда да юрист болып кеттім. Лагерьде нахақ отырған көптеген түтқындардың кассаци-ялық шағымдарын жазып беріп жүрдім. Бүл үшін, ең ал-дымен, олардың қолдарында жүрген соттың үкімімен та-нысамын. Онда көбінесе ештеңе болмай шығады. Сонсоң түтқынның өзіне: «Осы іске байланысты болған оқиганьщ барлығын түк қалдырмай айтып беріңізші» деймін. Ол өз басынан вткен жағдайын, осы «Іске» қалай тап болғанын айта бастайды. Соттың үкімі мен түтқынның айтқандарын салыстыра отырып, өзімше бір ой түйемін. Көбінесе түтқынды ақтайтын, арашалауға болатын фактілерге баса назар аударамын.
Сонда менін байқағаным: түтқындардың басым көпшілігі (60-70 процентІ деуге болады) қылмысты біле түрып, са-налы түрде жасамайды. Көбінесе білместіктен, аңгалдық-тан, аңқаулықтан, алаңғасарлықтан істейді. Екіншіден, тер-геу орындары. айыпкердің сол білместігін, аңғалдығын, аңқаулығын, алаңгасарлығын, ашық ауыздыгын, тіпті олар-дың қорқақтығын, ақымақтығын, надандығын, топастығын, ең алдымен, заңды білмегендігін пайдаланып, оларды ал-дап немесе қорқытып қолға түсіреді. Сейтіп алдап яки қорқытып соттап жібередІ. Мүны айыпкерлер, көбінесе, сотталып кеткеннен кейін ғана барып түсінеді. Ал айыпкердің бойындағы қорқыныш пен алданыш сезімдері көбінесе заңцы білмегендіктен туады. Заңды білген адам тергеушіге алдаттырмайды жөне одан қорықпайды да. Ал заңдылық бар жерде ондай адамдарды жауапқа тарту және соттау қиын болады. Сондықтан заң қызметкерлері
жүртшылыктың занды білуіне аса қүштар болмайды. Олар адамдардың заң гылымынан мүлде бейхабар болуын қалай-ды. Әрине Н. А. Некрасов жазғандай: «Закон — мое жела-ние, кулак — моя полиция» дегендей болса, онда заңның да пайдасы болмай қалады.
Мен түтқындардан тергеушіге айтқандарын да, айтпай жасырып қалғандарын да айтуын өтінемін. Өйткені олар өз бастарындағы қорқақтық, акымақтық, топастық төрізді «осал» жерлерін мойындауға жөне айтуға үялады, Ал меніқ ойымша «қылмыстың» көбі дәл осы жерден басталады. «Ерді намыс өлтіреді» деген қазақ мақалы осы жерге дөл келеді. КөпшІлік не намыстан, не ақымақтықтан, не қор-қақтықтан өледі. Ал адам бойындағы осындай осал қасиеттерді кейде оның кінөсін жеңілдететін жағдай ретіңце пайдалануға болар еді. Өрине, үнемі емес. Міне, менің осындай түжырымдарға сүйеніп жазған «шағымдарымның» көпшілігі көп кешікпей өз нәтижесін бере бастады. Мен «шағым» жазып берген түтқындардың көпшілігінің «Істері» екі-үш айдың ішінде қайта қаралып, бүзылып, өздері боса-нып, елдеріне қайтып кетіп жатты. Ал олар кетер алдында маған келіп, рахметін айтып, 25-30 сом ақша беріп кетіп жүрді, Басында түтқындардан ақша алуды ыңғайсыз көріп жүрсем де, кейін ептеп алатын болдым.
1955 жыл. Бүл саяси түтқындар үшін көптеген жеңілдіктер жылы болды. Барақтардың, зоналардың есіктері ашылды. Жүмысқа конвойсыз, бригада болып, өзіміз ба-рып, өзіміз келеміз. Асхана: кітапхана, коптерка, дөретха-на дегендерге де конвойсыз барамыз. Түтқындардың соңы-нан іздеп келген ағайын-туыстарын жолықтыратын бодцы. Тіпті әйелІ, бала-шағасы келсе, жолығып жүретін және қонақтап жататын бөлмелер де үйымдастырылды, Осы кезде көптеген түтқындардың өйелдері келдІ, күйеулерімен бірнеше күн аунап-қунап жатып кетеді. Соңынан іздеп келетін өйелі жоқ біз бүған қатгы қызығатынбыз. Міне осы шараларды түтқындардың көтеріліс жасауын күтпей-ақ, ертерек істеуге болатын еді ғой. Бірақ оны ойлаған бас-тықтар болмады.
Сөйтіп осы жылдан бастап лагерьде «есеп» («зачет») деген төртіп енгізілді, Оның мағынасы — жүмысты дүрыс, жөндеп істеген түтқынның бір күні екі немесе үш күнге есептеледі. Сонда жүмысты жөндеп істесең, үш жылдық жаза мерзімін бір жылда өтеп ціығуга болады. Түтқындар үшін мүның елеулі стимулдық, моральдық пайдасы болды.
Мен бүл кезде лагпунктте культорг (мәдени үйымдасты-рушы) болып істейтінмін. Бүл жумысқа жолдастық соттың мөжілісінде Фейгельсонды қорғал сөйлеп, бастықтын «көзіне түсіп» қалып содан кейін «жоғарылатылғанмын».
Лагерьдегі культоргтын, қызметі еркіндіктегі парторг пен профоргтің жүмысы төрізді. Түтқыңдардың арасында саяси-тәрбие, мәдени-ағарту жүмыстарын жүргіземін: қабырға газетін шығарамын, көрнекі қүралдар әзірлеймін, түрліше плакаттар, үрандар жаздырып, зонаның Ішіне ілдіремін. Мәселен, сондай үрандардың біріне: «Самоотвер-женный труд и примерное поведение — единственный и кратчайший путь к свободе!» деген сөйлем жазылған еді. Бүл сөзді мең орта мектепте оқып жүргенімде алған Мақ-тау грамотамда жазылған: «За отличную учебу и пример-ное поведение» деген сөздерден «жаңа жағдайға» қарай өзімше өзгертіп, дамытып алған түрім еді. Бүл үраным өзімнің тікелей бастығым капитан Кибенкоға өте үнады. Мүнан кейін ол мені бағалайтын болды, менен айырылғы-сы келмеді, Менің міндетіме сонымен бірге көркемөнер-паздар үйірмесін қүру, кинофильмдер көрсету, кейбір жиын (митингілер) өткізу, шахмат клубын ашу, түрліше өнер, спорт жарыстарын үйымдастыру және өткізу кірді. Кітапхананын, мектептің КВЧ-ның жүмыстарын қадағалау да маған тапсырылды. Осы жүмыстардың камымен кейде қала Ішіне барып, онда түрліше мәдени-ағарту мекемелерінің қызметкерлерімен кездесіп, танысып алдым,
Менін жаза мерзімім он жылға түскенін жоғарыда ай-ттым. Оның төрт жылын толық өтегенмін. 1955 жылдан бастап бір күнім үш күнге есептеліп, тағы да үш жылым өтелгендей болды. Сөйтіп мен 10 жылдың 7 жылын өткіздім. Осы кезде жаза мерзімінің үштен екісін өтеген , түтқынды шартты түрде мерзімінен бүрын босатып, сол елді мекеннің басына орналасуға рүқсат ететін нүсқау (заң) шықты. Осы заңға сәйкес біздің лагпунктте Жезқазған қалалық (аудандық) сотының мөжілісі болыл, түтқындар-дың «істерін» қайта қарап, көпшілігін мерзімінен бүрын шартты түрде босатып жатты. Солардың бірі болып, мен дё босанып шығып, рудник басындағы ет комбинатынын директоры Смақ Ержанов деген кісінің үйіне келіп орнала-стым. Күндіз жүмыска барып, кешке үйге келіп жатамын. Он бес күнде бір барып, көрініп қайтамын. Шахта басшы-лары: «семьяңызды көшіріп алсаңыз немесе үйлене қалс-аңыз керек болар» — деп, маған бір бөлмелі үй де берді.
Квшіріп алатын әйелім жоқ әрі ол жерде жүріп семья қүрғым келмеді. Сондықтан ол үйді пөтерден қысылып жүрген Отызбаев деген смена бастығына бердім.
Қазақта: «Ауру батпандап кіреді де, мысқалдап шыға-ды» деғен мақал бар. Соның растығына осы жолы көзім жетті. 1951 жылы басыма батпандап түскен ауыртпалық 1954 — 1955 жылдары біртіндеп жеңілдеп, мысқалдап кете бастады.
Сонымен атақты 1956 жыл да келді. Бүл жыл өзімен бірге біз үшін коптеген жаңалықтар мен жеңілдіктер ала келді. Біріншіден, ақпан айында Коммунистік партияның тарихи XX съезІ болып, ол жеке басқа табынушылык жөне оның зардаптары туралы мәселе қарап, Сталиннің және оның сыбайластарының қылмысты істерін әшкереледі. Олар жүрлзген жазалау саясатын айыптады. Осыған байланыс-ты «Степлагқа» СССР Жоғарғы СоветІнін комиссиясы (председателІ — Қазақстан КП Орталық КомитетІнің сек-ретары К. Оспанов) келіп, саяси түтқындардың «Істерін» кайта қарай бастады. Комиесия жүмысының нәтижесінде көптеген түткындар лагерьден босанып кетіп жатты. Со-лардың бірі болып мен де босанып шықтым. Келесі күні тиісті документтерімдІ қолыма алып, «Қош, Жезказған! Нөлет жаусын саған, «Степлаг!» пен «Спецлаг!» — дедім де, «Қарағанды қайдасың?!» деп, солай қарай тартып кеттІм».
ҚАМАУДАН ШЫҒЫП, БАҚЫЛАУҒА АЛЫНУ
1956 жылы көптен берІ аңсап жүрген асыл арман — түтқыннан босанып шығу мезгілі де келІп жетті. Ақпан айындагы Коммунистік партияның XX съезі жеке басқа табынушылық және оның зардаптары туралы моселе қара-ды. Сталин мен оның сыбайластарының қылмысты Істерін әшкереледі. Олардың талай жазықсыз адамдарды қырып жойғандығын, қуғын-сүргінге үшыратқандыгын айыптады. Бүл жөнінде Н. С. Хрущев батылдық көрсетіп, дүрыс ба-ғыт үстады. Осыдан кейін көп үзамай-ақ жазықсыз жапа шеккендерді әр жерде ерекше комиссия қүрып, босата бастады. Солардын бірі болып маусым айында мен де ла-герьден босанып шықтым.
Лагерь мен қаланьің арасы үш-төрт шақырымдай жер.
!2і
Екі арада машиналар да, жаяу адамдар да жүріп жатыр. Олардың ішінде лагерьден босанып шыккандарда бар. Мен ешкімге карамай тордан босанған күстай үшып келемін.— Бостандык! Еркіндік! Не деген асыл, не деген қасиетті еді! — деймін ішімнен.
Иттері абалап, жан-жағымыздан айдауылдар коршап осы жолмен осы арадан талай өткенде бетіңе самал жел тікенектей қадалып, ішіңе жүткан ауасы кермек татитын сияқты еді. Зілдей болған бірдеңе кеудені көтертпей түншықтыратын да түратын.
Міне, бүгін соның бәрі де өзгеше болып кеткен. Тыныс кенейіп, кісінің денесі жеңілдене түскен. Жай жүріс емес, үшып келе жатқан сияктымын. Мені аңсап күндіз-түні үйқы көрмей жүрген окем мен шешемді, жалғыз қарында-сым Зөкішті тезірек корсем-ау деп асығып келемін. Бүл кезде осы ойдан басқаның бәрі үмыт болған. Лүпілдеп соққан жүрек мүнан басқаны ойлаттырар емес. Осылай зымырап келе жатқанымда түтқыннан босанып, еліне қай-тып бара жатқан Тайыр деген кісі қарсы алдымнан кезде-се кетті. Маған карағанда оның жүрісі баяу. Жасы елуден асып, егде тартқан адам. Оның үй-іші Ресейдін Түмен облысында түрады екен.
—	Байларды алғашқы рет таркілей бастағанда Қазақ-станнан қашып, Ресейге өтіп кеткенбіз —дейді.— 1931-33 — аштық жылдарында көп адам шүбырып келді. Сөйтіп санымыз көбейіп калды. Қазірде ол жерлерде бірыңғай қазақ ауылдары да бар. Біз әлі күнге дейін өзіміздің қазақша өдет-ғүрпымызды сақтап келеміз. Бірақ орыстардың арасында жалғыз түратын кейбіреулер қазақ дөстүрін сақтамақ түтіл, қазақ тілін білмейді де.
—	Ендеше сіздер ездеріңіздіғі туған жерлерінізге неге кешіп келмейсіздер? Күндердің күнінде үлттык қазақы қалыптарыңызды сақтай алмай қаласыздар гой...— дедім олардың келешегіне күдіктене ой жіберіп.
—	Шырағым-ай, ел дегенде егіліп-ақ түрамыз. Бірақ біз бүл жерге де үйреніп, бауыр басып қалдық. Балалар да осында туып, осында өсіп жатыр. Елге қайтып барғанмен кім дүрыстап қарсы алады біздерді? «Қайта шапқан жау жаман, қайтып келген қыз жаман» дегендей оданда жылы орнымызды суытпағанымыздың өзі жақсы ғой — деп тоқ-тата жауап берді маған.
Мен үндей алмай қалдым. Екеуміз де үнсіз келеміз. Қасымыздан «тіп бара жатқан машиналарға бүрылып жол
береміз. Туған елінен айрылып, шет жерлерге қоныс ауда-рып, тарыдай болып шашырап кеткен сорлы қазақтың басы бір жерге қайтадан қосылмайды-ау. Осы тоз-тоз болып кеткені-кеткені-ау деген ауыр ой жанымды жей бастады.
Мен мінген поезд Қазақстанға, Қарағандыға қарай зу- ' лай жөнелдІ. Менің қазақ жерінен шығып, айдалып кеткеніме алтыншы жылдың жүзі болған екен. Алматыға оқуға барарда, келерде де осы жолмен өтуші едім. Ол кездерде туған жердің ерекше қымбат екендігін толық ба-ғалай алмаған сияқтымын. Енді елге окудан емес, абақты-дан, айдаудан оралып келе жатқандықтан ба, Ресей мен Қызылжардың шекарасынан өтісімен-ақ жүтқан ауам кеудемді кеңейтіп, жанға жайлы бола бастады. Екі кезімді вагонның әйнегінен алмай қазағымның кең даласына қүмарта қарап келемін. Желдей жүйткіген поездың өзіне жеткізбей келе жатқан не деген кең едің қазақтың үлан-байтақ сары даласы-ай деймін ішімнен. Мынау шағын ғана бөлігіне әлі жете алмай келеміз. Сонау Алтайдан — Аты-рауға дейінгі, Оралдан — Алатауға дейінгі үлан-байтақ өлкені билеп-төстеп жүргеніңе сүйсінемін. Осындай шексіз, бір-бірімен жиі қатынаса алмайтын кең өлкеде өмір сүріп жүрсе де өдет-ғүрпының, салт-санасының, сөйлейтін тілдерінің бірдей болуы да ғажап қой. Қазақстанның қай түкпіріне барсаң да бірін-бірі түсіне алмайтындай тілдерінің айырмасы жоқ. Қүлаққа жайлы естілетін, қазақтың қонақ-жайлығын білдіретін өдемі қазақ тілі.
Жүйткіген поезд жердің апшысын куырып отырып Кдра-ғанды қаласына да жеткізіп салды. Өзіме таныс шахталар- * дыц тау-тау ғып үйген тас-топырақтары. Жаңа қала мен Ескі қала да көзғе жылы үшырайды. Жаңа қалакың көлемі тіпті кеңейіп кеткен. Поездан түскенңен кейін қайда бара-рымды білмей аңырып түрып қалдым.
Ақырында Жаңа қалада мүгалімдер институтында бірге оқыған Дәулет Ибрагимов деген жолдас жігіт есіме тусті. Оның түрған үйін білетінмін. Сол үйді іздеп тауып аДцым. Бірақ есікті басқа біреулер ашты.
—	Дәулет осында түра ма? — деп сүрадым.
—	Жоқ, ол көшіп кеткен — деді. Бүл сөз маған жай-сыз естіліп, аңырып қалыппын.
Үй иесі менің бүл жағдайымды сезе қалып:
—	Сіз қысылмаңыз, біз оның мекен-жайын білеміз, осы арадан көп алыс емес — деп менің көңілімді орнықтырды.
Мен оны көп киналмай-ак тауып алдым. Әйелі екеуі
бірден тани кетіп, күшак жайып карсы алды. Мені саяси кылмыскер деп күдіктене карай ма деген каупім сейіліп кетті, Дәулеттің үлты — татар. БІрак ол казақша да, та-тарша да жақсы біледі. Алған әйелі — татар кызы. Тамақ ішіп отырғанда екеуі де маған тандана қарай берген сияқ-ты көрінді. Сөйтсем менің үстімдегі киімнен де лагерьдің цифрмен баскан таңбасынын орны кәрініп түр екен. Маған тагылган ақ түсті шүберекке қара бояумен жазылған таң-ба 919 болатын. Мүны қыскы, жазғы киімдердің бәріне бірдей алды, артымызға жапсырыл коятын. Лагерьде жүмыс Істеп жүргендерді атымен атамайды. Тек қана осы тағыл-ған пифрмен гана атал шақырады. Бүған да дагдыланып алғанымыз сондай, тіпті бір-бірімІздІ де осы цифрмен ша-қырып,— сөйлесетінбіз. Бөрімізді де миқата қылып, адам-дык аттан осылай жүрдай қылып шығаруға үмтылған еді.
Тамақ ішіп әлденіп көңілденгеннен кейін мені монша-ға түсіріп, іш киімімді тегіс ауыстырып: «Енді қайтадан мүндай кебінді кимей-ақ қой» — деп бәрін де өртетіп жіберді.
—	МІне, жаңа ғана еркіндікке шыкқаның көрініп түр — дейді Дәулет коңілдене күле сейлеп.
—	Шын солай ма? — деймін мен де көңілденіп. Мені айнанын алдына алып келіп:
—	Қане, өзіңе-өзІң қарашы, «агаш көркІ — жапырақ, адам көркі — шүберек» деп текке айтылмаған ғой. Әп-әдемі жігіт болдың да шықтың. Енді саған қандай қыз қызықпас екен—дейді мәз болып күліп. Шындығында бетіме қан жүгіріп, түрім әдеміленіп, киген киім жарасып түр екен.
—	Сен менің өзіңе істеген жақсылығымды өтеп түрсың — дедім.
—	Ей, ол қандай жақсылык еді? — деді Дәулет таңдан-ған қалпын көрсетіп.
Мен Кдрағандыға келгенде үнемі Дөулеттің уйіне келіп түратынмын. Ол дінді қүрметтейтін адам еді. Жүма нама-зын қүр өткізбейтін. Татарша да қазақша да, орысша да көркем әдебитетті көп оқыған адам. Тек көзі ауырып, көрмей қалу қаупы болғанда гана кітап бетіне қарауды қойған.
Бір күні маған екеуміз көңілденіп оңаша отырғанда:
—	Сен көптеген мүсылман халықтарының қүлдықтан қүтыла алмай жүргенін білесің бе? — деді.
—	Иө, білемін.
—	Ендеше олар Еуропаның қүлдығынан қүтылуы ке-
рек.
—	Қүлдықтан қүтылу үшін олар не істеу керек?
—	Ол үшін бүкіл дүние жүзіндегі мүсылман халықта-ры бастарын қосып бірігіп, отаршыларға қарсы, азаттық үшін күреске шығуы керек, Тек күрес қана азаттық әкеледі.
—	Сол үшін біз не істей алар едік?
—	Сол үшін мен оларға мынадай үран тастар едім:
Қолдарыңа Мүхаммедтің туын ап,
Діни ислам мүсылманға үран сап.
Оян Шыгыс, дін намысын қорғандар Бірің қалмай, жан аямай жауға шап! —
деп, бірнеше өзі шығарған өлең шумақтарын шабыттана оқып беретін. Қазақшасын айтқаинан кейін татар тілінде де айтып беретін. Маған өте үнайтын.
Мен Дәулетке өткендІ еске түсіріп, есімде қалған осы жалғыз ауыз өлеңді айтып бергенімде:
—	Сен мүны әлі үмытқан жоқ па едің? — деп, риза болғандай арқамнан алақанымен қағып-қағып жібердІ.
—	Ендеше сен тыңца — дедім мен оған саған қандай жақсылық жасағанымды айтайын. Мені түтқында отырған-да «қандай таныс адамдарын бар, олармен қандай қатына-ста, қандай пікірде болдыңдар?» деп те көп қинады. Мен ешкімнің атын атамауға тырыстым. Бүл үшін маған қысым көрсетіп бақты. КГБистерге ең керегІ — адамды көбірек соттап, жазалау. Онда олардың бағы жанып, масайрай түседі. Бірге сотталайын деп отырған жеті адам оларға аз көрінді. Сонда мен оларға: — Менің Дөулет деген досым бар еді. Оның шығарған өлеңі мынау еді деп осы өленді айтып бергенде не болатын еді? — деп бетіне күле қара-дым. Ол қарқылдап күліп алды да:
—	Мынауың барып түрған ерлік екен жөне мен үшін жасаған жақсылығыңның ең үлкені екен — деп сүйсіне күлді.
Дәулеттің көмегімен лагерь кнімінін бөрін тастап, түрмеден емес, курорттан келе жатқан адамдай болып ауылға да келіп жеттім. Үлкенді-кішілі қолы бос ауыл адамдары менің босанып келе жатканымды естіп, үйдің маңайында жиналып түр екен. Шешем де, жалғыз қары-ндасым — Зәкия да (біз оны еркелетіп Зәкіш дейтінбіз) бас салып қүшақтап, көрісіп жьілап жатыр. Басқа әйелдер де
и
өздерінің бастарындагы мұң-зарларын айтып көрісіп, жы-лап жатты, Сол кезде үлкен бір ақсақал әйелдерге таянып келіп:
—	Енді сендер қойыңдар, біз де амандасайық — деп айгай салды. Мен әйелдер арасынан шығып, ақсақалдарға келіп, сәлем бердім. БІрақ олардың арасында әкем көрінбейді. «Бүл қалай, өзі өліп калған жоқ па екен» деп ішімнен қауіптене бастадым. ӨйткенІ жөтелі де, демікпесі де бар дімкәс адам едІ. Демікпесі үстаған уақытта дем ала алмай қиқылдап-шиқылдап, екі көзі алайып өле жаздап калатын. Менің алабүртып түрғанымды сезіп қалғандай бір ақсақал: — Осы Темір қайда? Неге көрінбейді? Ауруы үстап қалған ба? — дегені.
—	Үйде, үйде,— десті біреулер. Менің қаупім сейіліп, лүпілдеген жүрегім басылып, өзіме-өзім келе бастадым. «Алақай, әкем тірі екен ғой» деп айғайлай жаздадым. ЕндІ ешкімге қарамай үйге кіріп келсем, өкем намаз оқып отыр. Ол дін окуын оқыган тақуа адам еді. Бес уақыт намазын үзбей, ораза түтатын. Әр түрлі себептермен Кеңес өкіметінің қас жауысың деп, байшылсың, діншілсің деп
■ момын халықтарды «халық жауы» атандырып, сорлатып жатқанда да жүрттан жасырып намаз оқып, ораза түта-тын. Ораза кезінде әлдеқалай біреулер үйге келіп күндіз тамақ ішетін болса, дастархан басына жақындамайтын. Олар: — Ораза түтып жүрсіз бе? — десе,— Жоқ, шырағым мен наукаспын ғой — деп сылтаурататын. Олардың көбі нанатын. Бір күні түсте мен, шешем, кішкене қарындасым Зәкіш үшеуміз шай ішіп отырғанда Нүрғали деген мүғалім бастаған екІ-үш адам кіріп келді. Мүғалім әкеме тесіле кдраіг
—	Неге шай ішпей отырсың, молдалығың үстап, ораза түтып жүрген шығарсың — деп ақырды. Әкем саскалақ-тагт
—	Мен ауыз бекітпеймін, аурумын ғой — деді.
—	Аузың ашық болса, кәне мына нанды жеші —деп, дастарканнан бір түйір нанды аузына таяп, қолына үстат-
* ты. Әкем не істерін білмей, қысыла бастады.
—	Өй, жауыз, нағыз көзін қүртатың адам сен екенсің — деп айғай салғанда әкем қолындағы нанды қорыққанынан аузына салып жіберді.
Бүл жүртты «халык жауы» деп дүрліктіріп түрған 1937 жыл еді. Сол Нүрғали мүғалім көрсетіп, бірнеше адамды үстатып жіберген. Енді әкем қалай қорықпасын?! Бірақ нанды аузына салысымен какдлып шашалды да қалды. Артынан дем ала алмай талып кдлды. Тыныс та, кыбыр да жоқ. Мен әкемді аға дейтінмін.
—	Ойбай, өліп қалды-ау — деп шешем басын көтеріп, жылап жіберді. Мен де әкемді қүшақтап «ағалап» жылай беріппін. Ауылдың уш белсендісі үйден жылдамдатып шыға жәнелді. Нүрғали мүғалім — ақсақ, балдақпен жүретін. Оның әкемді балдағының үшымен түртіп түрып:
—	Мына жауыз шын өліп қалды ма? — дегені әлі қүла-ғымнан кетпейдІ. Кейін намаз оқып, ораза түтуға еркіндік болған кезде шамасы келгенше намазын қаза қылған емес. Намаз оқып отырғанда сырттан келіп сөлем берген адамға намазын бүзған емес. Мен жетіп келгенде де маған жай ғана көзінің қырымен қарады да намазын бүзбай әрі қарай оқи берді. Менің артымнан жүрт та үйге тола кірді. Сонда да әкем намазын бүзбады. Мүны корген өзінің қатарласта-рының біреуі:
—	Ойбай-ау өлім жолынан келіп түрған балаңмен аман-дасып, бетінен сүймей намаз оқып жатқаның не сүмдық?! — деп айғай салды. ЕкіншІ біреуІ:
—	Қайғыға шыдағанда қуанышқа да шыдағаны ғой. ТемІр десе дегендей, мінезі де темір екен —деп өз ниетін бІлдІріп жатыр.
Намазын аяқтап, бетін жүртқа бүра бастағанда мен жас кунімдегідей мойнынан қүшақтап, жабыса кеттім. Әкем де қүлынымдап, иіскелеп сүйіп жатыр. Алты жылға жуык ажырасудан кейін алтын үям — от басына осылай оралған едім.
* * *
ҮйдІк ІшІ азып-тозып кеткен. Әкей де, шешей де дімкөс. Үйге келген адамға отырғанда не астына салатын төсеніш, не жатқанда үстІне жамылатын көрпе дегеннен түлдыр жоқ. Қандай жүмыс Істеп, қалайша әке-шешемді асырап-сақтап, түрмыс жағдайымды түзей аламын деген ойға қал-дым. Негізгі ойым — мүғалім болып істеу. Қарагандыдағы екі жылдық оқытушылар инсгитутын қазак тілі, қазақ әдеб-иеті мамандығы бойынша бітіргенмін. Және Алматыдағы шет тілдер институтының ағылшын тілі факультетінің III курсынан кеткенмін. БІрак маған оқытушылық жүмысты бере қояма? Бүған күмәнданамын. Менің 25 жылдық жа-зам 10 жылға қысқартылып, лагерьдегі жүмыс істеген бір күнім екі күнге есептеліп қана шыққанмын. Толық ақталу
(реабилитация) жоқ. Әлі саяси күдікті адаммын. Ал толық ақталу қағазы 1957 жылы ғана берілген.
Өзімнің бірге оқып, бірге өскен қүрбым және біздің ЕСЕП-ке бүрынғы толық тілектес болғандардың бірі Жа-найдар Әубәкіров Нүра аудандық оқу бөлімінің бастығы екен. Маған көмек көрсетер деген оймен соған келіп жо-лықтым. Ол Алматыда қалған қүжаттарды алып келуді және оқу министрлігінен жолдама алуды дүрыс деп тапты.
Алматыдағы оқу министрлігіне келсем, сол кездегі оқу министрі Аймановтың қабылдауын күтіп түрғандар көп екен. Оның орынбасары Щербаковтық қабылдауын күтушілер аз. Мен соған кірдім. Бірден жылы қабылдап, келген шаруамды сүрады. Мен лагерьден босанып шығып келе жатқанымды, қолымда оқытушылар институтын бітірген дипломым бар екендігін және осы диплом бойын-ша қазақ тілІ мен әдебиетінен бір мектепке сабақ беруге жолдама беруін сүрадым. Мен лагерьде жүргенде бастық-тардың алдында үнемі тік түрып жауап беруге дағдыланып қалған қалпымды сақтап, отырмай сөйлесіп түр едім, қасындағы жүмсақ орындыққа отырғызды. «Сіз отыра түры-ңыз, мен қай облысқа қазақ тілІ мен өдебиетінің маманы керек екен, соны біліп келейін»,— деп шығып кетті. Біраздан кейін көңілсіздеу түрде қайтып келіп, маған жаны аши қарап: — Ғафу етіңіз, ешбір жерде, ешбір мектепке қазақ тілі мен өдебиетінің мүғалімі керек емес екен. Мен сізге енді ешқандай көмек көрсете алмаймын. Осыған өзім де қиналып түрмын — деді, маған аяныш сезім білдіре. Мек созаландап орнымнан түра бере:
—	Мен шет тілдер институтындағы ағылшын тілі факультетінің III курсынан кетіп едім, бүл қалай болады? — дедім. Осы сөзді айтқанымда ол өте куанып кетті.
—	Бағанадан берІ менІ өуре қылмай, осыны айтпайсың ба? Бүл мамандық бойынша мен сізді қалаған жеріңізге жібере аламын. Ал қазақ тілінің келешегі жоқ болған сон ешкім қазақша оқымайтын болып, қазақ мектептері жа-былып жатыр. Ағылшын тілін оқығаныңыз өте дүрыс бол-ған. Мүның келешегі зор. Енді мүны толық бітіріп шық-пайсыз ба? — деді. Мен оқуға жағдайымның жоқ екенін айтып бердім.
—	Ендеше сырттай оқып бітіріп, диплом ал. Бүл сенің келешегіңе өте керек болады — деп кеңес берді. Оның айтқанын орындадым. О да менің тілегімді орындап, жол-дама қағаз берді. Лагерьден босанып келгеннен кейін ал-ғашкы жақсылықты осы кісіден көрдім.
ЛАГЕРЪДЕН КЕЙІНП КЕЗДЕСУ
Мен сырттан оқитын болып, тіпті кейбір пәндерден емтихан да тапсырып ауылға қайтуға дайындалып жүргенімде Бүркіт екеуміз кездесе кеттік. Мен оны іздеп, босанысымен Алматыға келуге тиіс қой деп алабуртып, оның келеді-ау деген жерлеріне үнемі барып түратынмын. Бүрынғы езі істеген «Лениншіл жас» газетіне бара жатыр едім, төмен түсіп келе жатқан БүркіттІ көріп қалдым. ҮйірІнен айрылып қалған қүлын-тайдай шүрқырастық та қалдық. Жарық дүниеден күдер үзіп, қаншама қиыниіы-лықтарды бастан кешірсек те кеудеміздегі мықтап оряық-қан арман-қиялымыз, ой-пікіріміз ешбір өзгерместен бүры-нғыша қаз-қалпында қалыпты. Сөйлескен сөздерімізді ешкім естімесін деп жан-жаққа жалтақтай қарап сыбыр-ласа сөйлесіп келеміз. Тіпті сыр ақтарып пікірлесерде тірі жан көрмесін деп ағаш-талды паналап оңаша кеттік.
Ол лагерьде жүргенде өйелі Мөруаға қатерлІ ауру кездесіп қайтыс болыпты. Екі жас бала жетім қалған. Алыстан аңсап келгенде алдыңнан қүшақ жайып сүйгек жарыңның шыкдауы жаныңа жаман батады екен. Мен оның қазасын алғашқы естуім осы еді, қолымды жайып:
— Жатқан жері жайлы, жаны жаинатта болсын. Енді болған іске болаттай берік бол —деп бетімді сыйпадым. Арамыздағы қапысыз сыйластығымыз еске түсіп, менің де көңілім босап кетті. Мөруа өмір ағымын байқай білетін ақылды адам еді. Бізді үнемі сақтандырып отыратын. Оны дөлелдегі айтатын.
, — Мен сен екеуіңнің адал достықтарыңа оте қуанамын. Бірақ байқап сөйлесіп, сирек кездесіндер. ЕкеулерІнді де «салпаң қүлақтар» үнемі бакылауда — дейтін марқүм. Мүны басымызға қиын іс түскенде ғана түсіндік қой.
БІр күні БүркІт екеуміз өзіміз түтқындалып, сотталып айдауда жүрген жылдардың ішінде жөне қазірде елде қан-дай әзгерістер болғанын өңгіме еттік. Қазақстанның солтүстігіндегі егіқ шөбі мол шығатын шүрайлы жерлеріне Кеңес одағының батыс жағынан ешжерде берекелі жүмыс істемей жүргендерді де, маскүнемдерді де топырлатып алып келген. Кдзақтың бүрынғы мыиғырып мал жайылып жүрегін жерлерінің шаңы аспанға шығып, қара жердің қыртысы тоңкеріліп қалған. Қазақтың ғасырлар бойы қасиеттеп сақ-гап келген ата-бабаларының зираттары да тракторлардьщ табанымен тапталып, жермен жексен болған. Миллиондап
келген тобырлардың кесірі бүрын да қалт-қүлт етіп отыр-ған қазақ мектептерініц жабылып қалуына әкеп соқтыр-ған. Мектептерде де, балабақшаларда да жас өспірімдерді бірыңғай орысша сөйлетіп, орысша тәрбиелеп, келешекте өзінің ана тілін де, қазақша өдет-гүрпын да таза білмей шығатын дөрежеге жеткізген. Соғыс жылдарында туып-өскен атамекен қоныстарынан айырып, көптеген халық-тарды зар жылатып, қан қақсатып қарулы күшпен айдап алып келсе, міне бейбіт уақытта «тың және тыңайған жерлердІ игеру» деген даурықпа үранмен қазақтарды біржолата жоюға кіріскендігін өңгіме еттік. Өзіміз тәлтіректеп түтқыннан зорға келіп отырсақ та Кеңес екіметі мен Компартияның мына жүргізіп отырған іс-өрекеті қазақ үшін қаралы оқиғалардың бірі деп есептедік.
Патша өкіметі толық орындай алмай кеткен жергілікті халықты қүрту жоспарын міне Кеңес өкіметі толық орын-дап шығуға бел буған.
1937 жылы жүз мыңға жуық көрістерді Қиыр шығыс-тан жер аударып өкелген. 1940-41 жылдардан бастап ба-тыстан поляктарды, немістерді, қалмақтарды, балкарларды, қырым татарларын, шешендерді, ингуштарды, гректерді, курдтарды, түріктерді айдап өкеп тықты.
Неміс әскерлері басып алған жерлерден бір жарым , миллион адамды да алып келген. Соғыс аяқталғаннан кейін миллионға жуық власовшыларды да әкелді.
Қазақстаңца ашылып жатқан өрбір өндіріс орындарына мамандар да, жүмыскерлер де бірыңғай кеңестік басқа республикалардан, шеттен келіп жатты. Оларға жергілікті халықты қатыстыру туралы ешкім ойламады да.
Осы келіп жатқандар аздай-ақ миллиондаған қалың тобырды кагггатып алып келіп жатқаны тағы мынау. Ақыры жергілікті қазақ халқы өз жерінде түрып-ақ келімсектердің шаңына түншығып, қалың қүмға сіңіп кететін жауынның суындай боп қүрып кетуге айналып бара жатқаны мынау. «Мүндай қорлықты көргенше, лагерьде есеңгіреп жүре бергеніміздің өзі жақсы екен ғой» — дейміз әбден ыза бол-ған соң. «Іш қазандай қайнайды, күресуге дөрмен жоқ» дегендей екеуден-екеу ғана қүр Іштей күңіреніп отырмыз.
Патша үкіметі қазақ жерін қарулы күшпен қансыра-тып басып алғанда оған қарсы Сырым батырдай, Кеңесары мен Исатайдай асыл ерлер ашына қарсылық көрсетсе, бүл кезеңде қарсылық көрсетпек түгілі ешкімнің бір ауыз сөз айтуға шамасы да, мүмкіндігі де жоқ еді. Осылай елдің еркінен айрылып, қүлдан да жаман қорлық көруі — жаны-мызды жеғідей жейтін еді. Бір кезде Бүркіт ашу-ызаға булығып, орнынан атып түрды, Біз де Омекеңе үқсап қүр арманмен өтеміз-ау деді.
—	Омекеңнің арманы қандай екен? Еске салып келістіріп бір айтып жіберші дедім мен оның қандай. өлеңці болса да нәшіне келтіріп айтатынын естігім келіп: Ол бай-салды ырғақпен мына бірауыз өлеңдІ оқып шықты:
Алаш атты орда күрып шалкығанын,
Бақ, дәулеті туып өсіп балқыганын.
Әрбір істе қазақ ісі аңқыганын,
Тірілікте көзімізбен көремізбе?!
—	Шіркін осы арман орындалса ғой — дедім мен оның мөнерлеп оқығанына балқи түсіп. Ол сабырлы, мүңлы да-уыспен:
—	«Иө, бүл арман біздің де кеудемізде өшпей сақта-лып, олгенде көрімізге бірге түседі ғой» — деді көкірегінен жылан шыгара күңіренген дауыспен. <Бүл Ғүмар Караш-тың өлеңі еді. Ертеректе Омар Қарашев деп жазылатын.) Кеудемізге мықтап үялаған үлы арманды — туған халкы-мыздың өз алдына тәуелсіз ел болуын қиялдауды бастан өткең жан төзбестей қиыңдықтар да жойып жібере алма-ған екен. Бір-бірімізді қүрметтеп сыйлай білетін достығы-мыз тіптІ өмір бойы ажырамастай болып күшейе түскен. Кейінгі кездескенімізде басымыздан өткізген істерімізге шолу жасадық. Заңды жақсы білмейтіндіктен КГБ жен-деттерінің арбауына оңай-ақ ілігіп қалған екенбіз. Мүның мөнін Бүркіт өзі түсіндіріп айтып берді.— Олар біздердің жүріс-түрысымызды, қалай қимылдап жүргенімізді тіпті дәретке қалай отырып түратынымызға дейін бақылауын күшейте түседі. Әлі де алдымызда өмір бар. Еңді олардың қарамағына оп-оңай ілігіп кете бермейік. БІр мезгіл сен заң кітаптарын окуға көңіл аударып отыр —деп маган кеңес берді.
—	Иә, бүл айтқандарыңның бәрін де есте сақтаймын — деп уөде бердім.
1958 жылы Алматыдағы шет тілдер институтының агыл-шын тілі факультетін сырттай оқып бітіріп, диплом алып шықтым. Бүл кезде Бүркіт «Лениншіл жас» газетінде қыз-мет істейтін. Мені оқуды жақсы бітірді деп мақала жазып, фотосуретімді жариялады.
Екі жыл бойы жазгы сессияға келгенде екеуміз үнемі әңгімелесіп түратынбыз. Ол екінші рет үйленген. Мен әлі
сүр бойдакпын. Жасым атыздан асып кеткен. Ол маған: — Сен енді түрмыс қүр. Еалалы-шағалы болуға тырыс. Әке-шешеңді күтетіндей ауыддың қазақы мінезді бір қызы-на үйлен. Олар да немере сүйіп, қызық көрсін — деп ке-ңес берді. Бүл кеңесі менің көңілімнен шықты. «Түрмыс-хаддың жүдеулігіне қарамай не де болса үйленейін» деген ойда болатынмын.
—	Бүл кеңесіңді мақүлдаймын. Жүрт қатарлы түрмыс қүрып, жүріс-түрысты азайтып, шаруа қутан қарапайым адам боламын да шыгамын. Оқу бітті. ЕндІ Алматыға да жиі келе бермеспін.
—	Мүның дүрыс. Бір ерекше жағдайда болмаса екеуміздің жиі кездесе беруіміздің өзі «салпаң қүлақгар» үшін пайдалы іс қой. Олар бізді бақылауды бүрынғыдан да күшейте түскен си5пс,ты. Осы күні әрбір екі адамның бірі — олардың тыңшысы. Аяғынды андап басып, айтар сөзінді байқап сөйлемесең, арандайсың да қаласың. Енді олардың қолына түсіп, тектен текке қор болғаннан не шығады? Ішіміз түтін болғанмен сыртымызды жылтыратып, лагерь тәргібінен кейін қайта «төрбиеленіп», түзеліп шыққан адам-ға үқсайық. Біздер де «заңның ыңғайына амал етіп, зырла-ған желмаяға мінейік»,— деп, сөзін нығарлай аяқтады.
Осы күннен бастап мен үшін жан-жағыма екІ қарап, бір шоқитын «бейбіт» өмір басталды да кетті.
Қолымда мен айдауда, қамауда жүргенде әбден қажы-ған, ауру болған әке-шешем бар. Мені үнатқанмен оларды көрген қыздар шошып шыға келеді. Ал менің мақсатым — әке-шешемді мәпелеп күту. Оларды жүрегі айнымай күте қоятын лайыкты адам кездесе қоймай, біраз уақыт үйлен-бей жүріп қалдым.
Шет тілдер институтын бітіріп, қолыма диплом мен жол-дама алу үшін оқу министрлігіне барып, Щербаковқа жо-лыкқанымда ол Ақмола қаласындағы жаңа ашылып жатқ-ан педагогикалық институттың ағылшын тілі факультетіне оқытушы болып баруға үсыныс жасады. Мен бірден жауап бере алмай, ойланып қалыппын.
—	Ауылды тастап, қалаға кетсем, өке-шешемді кім бағып-кутеді? Ол байгүстардың осы көрген азабы да же-тер. Енді өле-олгенше күтейін. Қалаға барып жоғарылап өспей-ак қояйын деген ойға келіп, Щербаковтың үсыны-сына келісім бермедім.
—	Мен мүндай жүмысты саған басына түскен бүрынғы қиыншылыктарын үмытсың, алдағы уақытта бірыңғай ой еңбегіне беріліп, ғылым жолына түссін деп үсынып отыр-мын. КүндердІң күнінде қатты әкінесің,— дедІ маған жаны ашыған ниет білдіріп. Ол айтқандай кейін өкініште болды...
Мен ауылға келіп Бүркіт айтқандай қазақы мінезді, кемпір мен шалдан жеркенбейтін Мараш атты қызға үйлендім. Бүған дейің үйдің отын өзім жағып, күлін өзім шығаратынмын. Жағуга тезек жинап, үйге су әкелетінмін. Ауру әке-шешеме осылай жөрдемдесетін едім.
Мараш мені үй жүмыстарыңың бәрінен босатты. Әке-шешемнің күтімі жақсарып, менің киім-кешегімнің де жағасы кірден тазарды. Біздер тату-тәтті өмір сүріп, бала-лы-шағалы болдық. Алты қыз бала, төрт ер бала өсіріп, төрбиеледік. Мүнымыз баланың туып-өсуін тежеп жүрген-дерге көрсеткен насихатымыз сияқты болды.
Дүркін-дүркін КГБ біз сияқтыларды бақылап, қол қой-ғыздырып алып жүрсе де өмір бір сарынды тиыш өтіп жатты.
ЖЕЛТОҚСАН ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАН ТӘУЕЛСІЗДШ
1986 жылдың 17-18 желтоқсанындағы қазақ жастары-ның Қызыл империяның деспотизміне қарсы көрсеткен Алматыдағы ерлік ереуілі мені бірден толқытып, мазасыз-дандырып жіберді. Күндіз-түні үйықтамай телевизордың алдында отырып, радиоқабылдағыштан қүлагымды айырмай-мын. Ешкіммен пікірлесіп сөйлеспеймін. Өзіммен өзім. Жастардың дүлей күшке тайсалмай қарсы шыққанына сүйсінемін. Бірақ олардың соққы жеп, аяусыз 'жазаланға-нын білгенде ішім удай ашыды. Өзім солармен бірге бол-ғандай-ақ көзімді жүмып үйықтар алдында еркіндікке ер-лермен қолтықтаса бірге үмтылғаны үшін таяқ жеп, шаштарынан сүйретіп шырылдатқан қазақ қыздары, бет аузын қан басып, соққы жеп жүрсе де тайсалмаған ер көңіл қазақ жігіттері елестейтін болды. Шошып оянамын. Енді қайтып көз жүмылмайды. Терең ойдың қүшағына сүңгимін де кетемін. Үзақ таңды үйқысыз аттырамын.
Өмір бойы жауларына бас имей, алысқанмен алысып, шабысқанмен шабысып, ар-намысын ешкімге таптатпай келген қазақ халқын тек қана кеңес өкіметі бүқтырып тастаған еді. Қазақтың намысқой ерлік рухы қайтадан оянды-ау деп қуаңдым.
Қул мінезді болып қалған халық 1930-33 жылдардағы аштыкта да аузын аша алмай үнсіз қырылды.
1937-38 жылдары ел қамын ойлайтын зиялылардың бөрін дерлік аузын аштырмай түншықтырьпі, жойып жіберді.
1941-45 соғыс жылдарында жауқазындай өсіп келе жа-тқан жастар не үшін? кім үшін? соғысып жүргенін білмес-тен қырылды.
Кеңес өкіметі қазақпен ел деп есептеспей, ойына келгенінің бәрін істеп бақты. Туған жерінен күшпен ауда-рылған халықтарды да қазақ жеріне әкеп тықпалады. Тың және тыңайған жерлерді игереміз деп миллиондаған адам-дарды жнып өкеп, қара жердің шаңын аспанға шығарды. * Қазақтың мыңғыратып мал өсіріп отырған жерлеріне ажал мен дерттің үясы — атом мен сутегі бомбаларын сынай-тын полигондар ашты. ТіптІ қазақты халық қой, адам ғой деп санамай жарылған бомбаның тірі организмге тигізетін зиянын анықтау үшін сол маңайдағыларды топырлатып, азаппен өлетін ажалдың аузына апарып үстады. (Мүндйй зулымдықты басқа мемлекеттер істеген емес).
Енді міне қазақ жастарының басын қосып, осындай зүлымдыққа, заңсыздыққа, әдетсіздікке қарсы шығуы — на-ғыз ерлік іс қой деп есептедім ішімнен. «Мынау оқиға болып жатқанда Бүркіт қандай күйде болып жүр екен» деп те ойлаймын. «ШІркін-ай мен сол кезде Алматыда болсам, жасымның үлғайып қалғанына қарамай-ақ жастармен бірге болар едім-ау» деп те қиялдаймын.
Бірақ қазақ жастарының желтоқсандағы бүл көтерілісі коммунисгік бүғауда отырған әр халықтың жүрегінен орын тауып, бәрі бірдей бүған үн қосып, өр қайсысы өз алдына азаттық туын желбіретіп, келешекте ерікті елдер болып шыға келетінін ешкім де ол кезде болжай алмаған еді.
Өсіп келе жатқан балаларды мәпелеп күтіп, басқа ештеңеге аландамай жүре беруші едім. Арада он тоғыз жыл өткенде қайтадан Алматыға келдім. Қала адам танымас-тай әсемденіп, өзгеріп кеткен. Бүрынғы ескі үйлердің бірі де қалмаған. Олардың орнында көп қабатты әдемі, жаңа үйлер салынған.
Бүркіт екеуміз көптен хат-хабарсыз кеткен едік, Шев-ченко көшесі, 71 үй, 4 пәтер деп көрсетілген мекен-жайда олар болмай шыкты, Енді оны қайдан Іздеу керек? Басқа қандай таныстарым бар еді? Осыларды еске түсіре баста-дым. Бірак бірде-бірінің мекен-жайың білмейді екенмін.
Күнде радиодан хабар беріп түратын диктор Мөмбет
Сержанов есіме түсті. Онымен шет тілдер институтының ағылшын факультетінде бір курста бірге оқығанбыз. ЕндІ оны жүмыс орнына іздеп бардым. Кіре берісте отырған милидионер оны телефонмен шақырып берді.
Екеуміз жағдайды, өткен-кеткенді сүрастырып аздап әңгімелестік. Бірақ ол маған үрке қарайтын сияқты. ӘңгіменІң бір ретінде:
—	Бүркіт екеулерің тағы да бір пөлеге үшырап қалай-ын деп жүрген жоқсыңдар ма? — дегенІ мені тоқыратып тастады. Сонда да өзімнің іштей толқып қалғанымды сездірмей:
—	Бәле-жалаға үнемі үшырай беру ол екеуміздің маң-дайымызға сыбаға болып жазылып қоймаған шығар,— дедім жымия күлген болып. Ол менің бетіме ойлана қарады да:
—	ҚазІргі жағдай қиыкдап барады ғой. Бүркіт екеулеріңнің бірге жүргендеріңнен күдік алып жүрмесе... деп өз ойын күмілжи аяқтады. Ашылып ештеңе айта қой-мады.
Бүл 1987 жылдың маусым айының кезі еді. Желтоқсан көтерілісіне бес-алты айдың жүзі болып қалған. КГБ қызметкерлерінің қылышынан өлі де болса қан тамып түрған кез. Мөмбетпен болған кездесу ойға қалдырды. «Желтоқсанға қатысқандардың басшы дегендерін аяусыз жазалады»,— деп естігенмін. Енді олардың қалғандарын іздестіріп жүрген шығар деп ойладым. Хал-жағдайды то-лық білу үшін Бүркітпен жолығуға асықтым.
БүркІт әйелі Кдтипа екеуі жылы шыраймен қарсы алды. Ол үйде үшеумізден баска ешкім болған жоқ. Бүркітте бүрынғыдай емес, шешіле әңгіме айтпайтын сияқты. Бір сөздің кезегінде Желтоқсан көтерІлісІ туралы сүрақ қой-дым? Ол маған:
—	Желтоқсан жайында өзіңде газеттен оқып, радио мен телевизордан тындап білген шығарсын,— деп қоя салды. Әйелінің көзінше шешіле әңгіме айтпайтын сияқты көрінді. Шындығында да солай екен.
Ертеңінде ол қызметіне бармай, үйде менімен бірге бол-ды. Бүл оның шығармашылықпен айналысатын күні екен. ӘйелІ жүмысқа кетісімен-ақ әңгімесін ағыта жөнелді. Әйелі мүны ылғи ауыздықтап отырады екен. Мүнысы оны сақ-тандырғаннан гөрі, қорлағанға үқсайды.
—	Желтоқсан оқиғасы,— деп бастады ол әңгімесін — қазақ жастарының әділетсіздікке тікелей қарсы шыгуы. Казақ халқынан бірде-бір ел басқара алатын адам таба алмағандай қия шеттен Казакстан жағдайын білмейтін
біреуді республикага басшы етіп қоя салу — барып түрған басынушылық, қазақты халық деп есептемеушілік. ТІпті Казакстанда жүмыс істеп жүрген белгілі бір үлт өкілін басшы етіп қойғанда да мүндай қайғылы оқиға болмайтын еді. Қазақ жастары бірінші рет ел намысын қорғап, қазақ атын дүниеге паш етті. Қазақ халқын «үлтшыл» деп атаса атай берсін. Бүкіл халық, өрбір адам үлтшыл болып, үлт намысын қорғай білсе — ол кісі мақтанарлық іс емес пе?! Әттең не керек, өрқайсымыз үлтшыл болып, үлт намысын қорғау үшін күресе алмай жүрміз ғой. Осындай ереуіл Қазақстанның көп жерін қамтыпты. Тек қана қалаларда гана емес, ауылдық жерлердің де біразы бас көтеріпті. Бүл елдік намысымыз ояна бастады деп қуанарлық іс Бірақ қуғын-сүргінді қайтадан күшейтіп, елдің енсесін түсіріп жібере ме деп сескенемін. Өйткені КГБистер белсенділік танытып, бүрынғы ақталып келген «саяси» қылмыскерлерді кайтадан тексеріп жатқан көрінеді. Былтырғы жастардың көтерілісіне дем беріп, оларды үкіметке қарсы айдап са-лып отырған осылар деп есептейді екен.
МенІң де жүріс-түрысымды, кімдермен қатынас жасап сөйлесетінімді тексеріп жүрген көрінеді. Бүл немен аяқта-лар екен деп соның аңысын аңдап жүрмін,— деп аяқтады өзінің өңгімесін. Сәл үнсіздіктен кейін мен де өз ойымды білдіріп:
—	Мүндай жағдайда менің мүнда келуімнің керегі жоқ екен ғой.
—	Иө, солай деуге де болады. Менің ойымша, репрес-сияны кайтадан күшейтіп жіберсе, ең алдымен Алматыда түратын біздер ғана үшыраймыз ғой. Ал сен түрған ауыл-да ешқандай ереуіл болған жоқ. Ендеше сені Желтоқсанға байланысты қылмысқа тартуға талаптанудың өзі қисын-сыз. Әдейі келгеннен кейін негізгІ шаруаңның бетін біл. Менің бүл айтқандарым сені Алматыдан қуғаным емес, жалпы жағдаймен таныс болсын дегенім.
—	Ендеше сақтанып жүр дегенің ғой,— деп оның ай-тар ойын өрі қарай жалғастырып жібергендей болдым. Мен заман ағымына өзімше үн қосқан елеңдер жазып, кітап қылып шығартайын деп келген едім. Мүндағы достар БүркІт те, Жаппар да жазғандарымды қарап түзетіп беріп, өлең жинағьін баспаға үсындым. Осылайша әдейі келген негізгі жүмысымның бастамасын бітіріп, ауылға қайттым.
Ауылға келгенменде Алматыдағы желтоқсанға қатысу-шыларды, оған тілектес болғандарды, босанып келген бүрынғы саяси қылмыскерлерді тексеру немен аяқталар
136 'і *
екен деп күдіктеніп, күтумен болдым. Бүркіттің соңына қаладағы КГБ тыңшылары тіміскілеп түсіп жүрсе, ауыл-дағы мені де шырқ иіріп жүр еді. «Қашан үстап өкетер екен« — деген қауіп күндізгІ асыңцы түзу ішкізіп, түнгі үйқыңды алаңсыз үйықтатқан емес.
Осылайша уақыт зымырап өтіп жатгы. Шыкылдап соқ-қан сағаттың әрбір дыбысы дүниеге бірыңғай қаталдығы-мен ғана көрінген Кеңестер одағының алқымынан ала түскендей өсер етіп келеді. Демократияга бет бүрыс күшейе түсті.
1987 жылы Қазан төңкерісінің 70 жылдығына арналған салтанатты мәжілісте КОКП Орталық Комитетінің бас хатшысы М. С. Горбачев баяндама жасады. Ол өзінің ба-яндамасында қоғамның демократияға толық бет бүрғанын айқындай түсіп, бүрынғы жүргізілген заңсыздықтарды ай-ыптадьі. Бүл Қазақстандағы Желтоқсан желеуімен жүргізіле бастаған заңсыздықтардың тыйылуына себепкер болды. Қазақтың үлттық намысын аяққа таптай бастаған, шаш ал десе, бас алатын белсенділердің желіккен екпінін баяулатты. Осы уақыттан бастап төбемізде төніп турған қуғын-сүргінге қайта үшыраудың қаупі сейілдІ. Енді үрікпей, жасқанбай жүріп-түруға мүмкіндік алдық.
МенІ қатты қуантқан сол 1987 жылдың 25 желтоқса-нында «Қазақ өдебиеті» газетінде жарияланған екі беттік Бүркітке арнаған алғы сөз жөне оның өлеңдері болды. Мүнда 1937-38 жылдардағы қайғылы оқиғалар жөне оиың 1951-53 жылдарда екінші рет қайталануы жайында ай-тылған:
«Сол кезеңде бірсыпыра белгілі ғалымдарымыз бен ақын-жазушыларымыз, атап айтқанда, Қ Сөтбаев, М, Әу-езов, А. Жүбановтар орынсыз қудаланып, Қ. Жүмалиев, Е. Ысмайылов, Е.' Бекмаканов т. б. жазықсыз жазаға үшыра-ды. Осы екінші рет жазалау толқынына Бүркіттің де үшы-рап, ауыр күндерді басынан кешіргеңі айтылады. Ақын Б. Ысқақов өзінің «Тас еденнің ызғары» атты өлеңдер циклінде жеке басқа табыну кезеңінде қудалауға үшыра-ған кейбір қарапайым кеңес адамдарының жиынтық бейнесін жасап, олардың сол жылдарда басынан кешірген ауыр азаптары мен қайғы-қасіреттерін, күйініш-сүйініштерін білдіреді.
Әрине, абақтының аты — абақты, лагерьдің аты — ла-герь. Онда отырған адамдардың бойында тек сенім мен үміт қана болды десек қателесер едік. Ондай жерде олармен бірге кейде үрей мен қорқыныш, ашу-ыза, өкпе-наз, күдік, өкініш, сағыныш сезімдерінің де қатар жүруі табиғи нөрсе. Міне ақын өзінің лирикалық кейіпкерлерінің бойындағы осы нәзік сезімдерді де тап басып көрсете білген. Жалпы ав-тордың лирикалық кейіпкері ақиқат, шындық және өділеттік үшін күрес жолында барған сайын шыныға, шындала түседі. Бүл өлендер циклінде өмір шындығы, оның ащы ақиқаты жатыр деп толық айтуға болады.
Ел өміріндегі бүл сияқты келеңсіз оқиғаларга тек 1956 жылы болып өткен КПСС-тың XX съезінің қаулы-карар-ларына сәйкес толық тыйым салынғаны мәлім. Міне осы қаулының негізінде бүрын орынсыз куғынға үшыраған адам-дардың барлығы да туған жеріне кайта оралып, жасампаз, бейбіт еңбекке араласты. Соның бір көзі тірі, жанды куөсі — ақын Бүркіт Ысқақов СССР Жоғарғы Сотының 1956 жылғы 20 ноябріндегі қаулысы бойынша толык ақта-лып, партиядагы қалпына келтіріліп, бүрынғы жүмыс ор-нына қайта орналасқан. Содан бергі отыз жыл бойы жур-налистика, өдебиет жөне ғылым саласында жемісті енбек етіп келеді. Қазір ол СССР Жазушылар одағының мүшесі, филология . ғылымдарының кандидаты, ондаған елең кітаптары мен ғылыми-монографиялық еңбектердің авто-ры. Үлы Оган соғысына қатысқан жане жемісті еңбектері үшін ІІ-дөрежелі Отан соғысы орденімен, көптеген медалъ-дармен жөне Қазақ ССР Жоғарғы Советінің Грамотасы-мен наградталған...
Елімізде демократияның салтанат қүрып, жариялылық-тың кең өріс алган жағдайында, ақынның отыз жыл бойы жарық кере алмай келе жатқан бүл туындысын жарияла-уды жөн көрдік. Өйткені бүл олеңдер аиклі саяси жагы-нан үстамды, идеялық түрғыдан берік, оз оқырмакдарын Отан мен партияға шын берілгендік рухында төрбиелеуге көмектеседі. Оның үстіне ол еркін омірді, ақ тілеулі адам-дарды, ерікті еңбекті, бас бостандығын бағалай және қүрметтей білуге үйретеді. Демек, шыгарманың танымдық, тәлімгерлік өрі төрбиелік мәні де қүптарлық...»
Міне Бүркіт туралы сол кезде «Қазақ әдебиеті» газетінде жазылған пікір оны екінші рет ақтап, алдағы уақытта еркін өмір сүріп, кесіле жазуына мүмкіндік ту-дырғандай болды. Бүдан кейін онымен жыл сайын кездесіп түрдым. Ол шығармашылық жүмысқа бірыңғай бет бүрды. Оган қысылып-қымтырыльш, ендіріп көлемді ештеңе жаза алмай өткен күндерінің орнын тезірек толтыру керек бол-ды. Ол елеңдерді өрнектеп шығарумен қатар ғылыми жүмыстармен шүғылданды. Қазақ, татар, башқүрт халық-тарының әдеби байланысы жайында докторлык диссерта-ция қорғауға дайындалды.
1990 жылдың караша айыңда мен Алматыда болып, біраз сырласып, көңілденіп қалдык. Ол диссертациясын жазып бітіріпті. Ғылыми кеңестен өтіп, тек ресми қорғауы ғана қалған екен. Көңіл күйі көтеріңкі көрінді. Маған басымыз-дан кешкен киын күндерді естелік етіп жаза беруді үсынды.
—	Мен өзім болған Степлагтағы жагдайды суреттеген-дей, сен Сиблагтағы езің көрген қиыншылық жағдайларды суреттеп жаз,— дедІ. Менің ондай естелік жазу қолымнан келмейтінін айтып:
—	Мен сияқты қатардағы жай адамның естелігі кімге керек? — деп едім, ренжіп қалды да менің бетіме тесіле карагп
—	Бірыңгай генералдар мен маршалдарды ғана суреттейтін қандай хикая, әнгіме оқыдық? Катардағы сол-даттарсыз оларды жеке дара көрсете бермейді ғой. Болған оқиғаға бастан аяқ бәрі де араласып жатады. Ендеше біз үлы адам болмаганмен өмірдік өзі тудырған қатардағы солдатпыз. Қиыстырып жақсы жазылса, генералдың өмірінен гөрі солдат омірін, ел билеп отырған патша өмірінен гөрі жай адамның өмірін қызыға оқиды деп аяқта-ды өз сөзін. Мен оған қарсы ештеңе айтпай келіскендік ңиет білдіріп, басымды изедім. Сөлден кейін:
—	Махмет, заман ағымы біздің тілеген, көптен аңсап күткен арманымызға қарай тікелей бет бүрып келеді. Бір кездерде колға үстаған каламымызды қалай қарай бүрып жазуды өз еркімізбен істей алмай келсек, еңді ерік өзіңде. Ешкімнен қаймықпай-ақ көсілтіп жаза бер.
ӨзІң де біліп жүргендей, біз өмір сүріп отырған қогам-дағы үлкен өзгеріс-коммунистік жүйенің сөгіле бастауы. Бүрынғы Москваға ғана қарап намаз оқитың, одақтас рес-публикалар деп аталатындардың бөрі де егеменді ел, дер-бес мемлекет болуға бет түзеген. Алдағы уақытта оларды бүл бағыттан тайдырып әкететін дүлей күш жоқ сияқты. Букіл дүниенің көбін шеңгелінен шығармай келген коммунистік партия ыдырауға айналган. Айбынды беделінен айрылған. Қалтасына қызыл билет түскенде төбесі көкке тигендей болатындар бүгінде одан безе бастауда. Шаруа-шылықты социалистік жолмен жүргізу ел жағдайын ты-ғырықка өкеп тіреді. Сондықтан қайта қүру, жаңару процестерін жүргізуге мөжбүр болып отыр. Осының бәрі Қызыл империяның қүлдырау кезеңіне түскенінің айқын айғағы. Қызыл империя біржолата ыдырап кете қалса, бүрынғы ғасырлар бойы отаршылық езгіде еңіреп келген халықтардың бәрі де азаттық алып шыға келеді. Міне осы көптен күткен күніміз де босаға аттап, күлімдеп келе жатыр,— деп ол сөзін шабыттана аяқтады.
—	Сонда біз не істеуіміз керек? Өз қуанышымызды, өз тІлегІміздІ, оны қолдайтынымызды қалай білдіруіміз ке-рек? — дедім, оның шабыттана сөйлегеніне өте риза бо-лып.
—	Бүл мемлекет тек халықтың қамын ғана ойлайтын мемлекет болуға тиіс. Ендеше оны халық та толық қолда-уға тиіс. Сол үшін өрбір адам езінің қолынан келгенін істеп, аянбай еңбек етсе, ол өзіне де, Оганына да үлкен пайда тигізеді.
—	Мүндай жүмысқа бүкіл халықтың бірден жүмылып кірісіп кетуі мүмкін бе?
—	Жо-оқ, барлық халық бірден жаңа бағытты, өзгерістерді, реформаны түсініп Іске кірісіп кете қояды деп айту өте қиын. Олардың арасында бүрынғы өткен күндерін аңсайтындар да кездеседі ғой.
—	Ендеше елді жаңа жолмен жаңаша бастай алатын, елдІ соңынан ерте білетін жаңа партия қүру керек деп ойлайсың ба?
—	Әрине керек. Елді уақыт ағымына сөйкес бастай білетін жаңа партиялар қүру талабы қазірдің өзінде көріне бастады.
—	Олай болса біздерде өзіміздің «ЕСЕП» партиясын қайтадан тірілтсек қайтеді? — дедім мен ойыным да, шы-ным да аралас.
—	Уа шіркін, бүл еркіндік сонау жас кезімізде болса ғой. ЕндІ егде тартып еңқейе бастаған шағымызда үрандап шығып, атой салу емес, қолға қалам алып, еркіңдікті еркін пайдаланып, көкейіміздегі қысылып айта алмай келген қиял-ойларымызды жарық дүниеге шығару керек.
Алдағы уақытта біздің негізгі қүралымыз кдлам болуға тиіс. Сен өлеңдерім басылып, кітап болып шыға қоймады деп жасыма! Ақын-жазушылардың мүндай қиындықты ба-старынан кешкендері аз емес. Шамаң келгенше жазуынды тоқтатпа! Сәті келсе, дайын түрған жинақ басылады да шығады — деп мені ширата түсті.
Сөйтіп мен жолым болмай, 1987 жылы апарып «Жазу-
шы» баспасына тапсырған олсңдер жинағымды бастырта алмай, оны қайтадан сүмірейе колтықтап, 1990 жылдың қараша айында үйге қайттым.
Сол кітапты бастыртамын деп жыл сайын Алматыға барып жүрдім. Кітап басылып шықпаса да Бүркіт екеуміздің сүхбаттасып, іштегі ойларымызды сыртқа шығарып, әңгімелескеніміздің өзІ бір ғанибет еді. Жаныма жағатын өнгіме айта білетін дүниедегІ ең жақын досымнан кенет-тен айрылып қалармын-ау деп еш ойлағаным жоқ?!
ӨКШПІІТІ ҚАЗА
Алматыдағы Кеңсайдың бойында өмірінде адам өлімге кимайтын, қара жердің қойнына беруге жанды қинайтын қазақтың талай абзал үлдары мен қыздары мөңгілік орын теуіп жатыр. Бүркіт те барып солардың қатарына қосыл-ған. Бүл 1991 жылдың ақпан айы еді.
Адам өмірінде өкініштІ өлімдер көп кездесе береді ғой. Бүркіттің де өлімі өте өкінішті өлім болды. Ол егде тар-тып, алпыстан асып қайтыс болса да оның ойга алып орын-даймын деп қүлшына кіріскен жүмыстары өте көп еді.
Еліміз өз алдына дербес мемлекет болып, отарлық бүға-удан қүтылған кезде оның еркін көсіліп, өлең-жырларын өрнектей түсетін мүмкіндігі жаңа ғана туа бастаған еді. ӨйткенІ ол Кенестік дөуірді, оньің шексіз қатал тәртібін, әсіресе шығарма жазудағы цензураны өте жек көретін. Қысылып, қымтырылмай еркін отырып жазуды армандай-тын. «Өзің үнатпайтын тақырыпқа, заман ағымына амал-сыз бейімделіп шығарма жазу — азаптың азабы ғой. Жа-манды жақсы деп, қараны ақ деп қалай айта аларсың» — деп қынжылатын.
Ол тірі жүргенде өзінің жан-тәнімен сүйген туған ха-лқы тэуелсіз ел болып, дербес мемлекет болғанына сүйсініп талай тамаша шығармалар жазатын еді. Оның өлімінің ен үлкен өкініштісінің бірі осы болды.
Екінші жағынан алғанда ол ғылыми жүмыстармен де терең шүғылданған адам. Әдеби зерттеу саласында «Қазақ-татар өдеби байланысы», «Қазақ-башқүрт едебиет қатына-стары тарихынан» атты монографиялардын авторы. Ол жоғарыдағы кәрсетілген ғылыми жүмыстарын терендете сомдай түсіп, докторлық диссертация жазған еді. Бүл еңбегі ғылыми кеңестен өтіп, тек ресми қорғауы ғана қалған еді. Екінші бір қатты өкініш осы дайын түрған диссертация-сын қорғай алмай кетуі болды.
Оның өлімі бала жастан бірге өскен, омірдің ащы-түщысын бірге көріп, арман агынымен де бірге аққан ма-ған жаман батгы. КөңІлім қүлазып, тіпті жетімсіреп қал-дым.
Уақыт шіркін бір орында тоқтап түра алған ба? Зымы-рап өтіп жатты, Әне-міне дегенше оның 70 жылдық ме-рейтойы да жақындап қалды. Мүны өзі жүмыс істеген гылым академиясы және Жазушылар одағы қалай еске алар екен деген ой менІ мазалай бастады. Өз қолымнан келе қоятын ештеце жоқ. Ақыры шыдай алмай Ақмола қаласына келіп, сонда басылып шығатын «Сарыарқа» жур-налының бас редакторы Нүрқожа Оразовқа жолықтым. Ол Қазақстанның көрнекті ақын-жазушыларының бірі. МенІ жылы шыраймен қарсы алды. БүркіттІ білетін және оның бүкіл адамды жатсынбайтын сүйкІмдІ мінезін үнататын болып шықты. Бүл мені қатты қуантгы. Маған Бүркіт ту-ралы жорналға лайықты естелік жазып өкёлуді үсынды. «Жарайды» деп қуана келісім бергенмен де, оны қалай бастап жазуды біле алмай қатгы қиналып жүрдім, Ақыры: «Ойдан шығаратын ештеңе жоқ, болған оқиганы неге ба-жайлап жазбаймын» деген ой келді. Нүрқожаның айтқа-нын орындап, жазған «Арман мен азап» деген шағын көлемді естелігім «Сарыарқа» жорналына басылып шықты.
Бүркіттің 70 жылдық мерейтойына арналған алғы сөзін Нүрқожаның өзІ жазды. Бүл басылып шыққан алғы сөз де, естелік те оқырман көгшіілікке өте үнады. Бүл жағдай мені жігерлендіре түсіп, естелікті кеңейтіп, көлемді етіп жазуға итермеледі.
Бүркіттің 70 жылдық мерейтойы аталып өтгі. Ескерусіз қалған жоқ. Бүл менІ куандырды. Бірақ үлкен ойға қал-дырды.
«Шіркін қатыгез тағдыр-ай,— деймін ІшІмнен — біреулерді мақсатына еркін жеткізеді, Ойлаган ойларын орындап шығады. Ал кейбіреулер ойламаган жерден ома-қаса қүлап түседі. Армандаған мақсатына жете алмай қалады. БүркІттің де басында осындай жагдайдың болуы өкінішті-ақ! Егер ол 70 жылдық мерейтойын өзі тірі болып отырып өткізсе, ол үлкен ғалым, гылым докторлары қата-рында болып, үлкен қүрметке ие болар еді.
142.
Оның өмірге көзқарасы да, оны бағалай білуі де өзге-лерден өзгеше шындықпен астарласып жататын. Заман ағымына қарай бейімделіп пікір айтуды үнатпайтын. Оның негізгі мақсаты — шындықтың бетін ашу болатын.
Қазан төңкерісінің нөтижесінде бүрынғы патшалық Ресейдің қүлдығында болып, артта қалған елдер мәдениеті өскен ерікті ел болды деп лепіретін коммунистік даурық-' паны мейлінше жек көретін.
Кеңес өкіметінін қазақ халқы үшін жасаған жақсылық-тарының бәрі де халықтың қып-қызыл қанымен боялып жасалған.
Қатты жүтта қырылған малдай болған халықтың өупірімдеп зорға аман қалғандарына оқу оқытып, білім бергені рас. Олардың арасынан тамаша ғалымдар, мәдени-ет қайраткерлері өсіп шықты. Бүрынғы мыңғырап мал өскен иен далада түтіні бүрқыраған өндірістер де орнады. Жалпы сыртгай алғанда осының бәрі де кдзақ даласын өркендетіп жатқан сияқты көрінетін. Мүның келешектегі болатын қүпия астарын ешкім де аңғара алмайтын.
Кеңес өкіметінің халыққа жаппай білім берудегі мақ-саты — коммунистік идеяға шексіз берілген адамдарды төрбиелеп шығару болды.
Жалпы қай қоғамда болса да халыққа білім беру, оны оқыту ете қажет. Мүнсыз заман тілегіне Ілесе алмайды. КоммунистІк қоғам өзі күйреп қалғанына дейіи басқа үсақ үлттарды бір жолата қуртып жіберуге бағытталған негізгі бағдарламасын іске асырып келді. Мүның толық дөлелі қазіргі қазақ халқының үлттық дөстүрден де, тілінен де, дінінен де жүрдай болып қалуға айналғаны...
Біздер қазір егеменді ел болып отырғанмен де кейбір жағдайларда бүрынғы коммунистік бағытпен жүре беруіміз — е/ц бойымыздан арылмаған саяси кіріптарлықтың белгісі.
Мысалы, жыл сайын 9 май Жеңіс күні деп қуанып, даурыгап келеміз. ҚатерлІ жау фашизмді талқандадык деп кеуде соғамыз. Бірақ бүл жеңіс кімге пайдалы, кімге зиян бодды, ол жағына зерделеп ой жібермейміз. Анығында бүл жеңіс — халықтар бостандығыңың қас жауы Кызыл импе-рияны күшейте түсті, оның ғүмырын жетпіс жылдай үзартты.
Сөйтіп, бойымызга бүрынғы сіңіп қалған қүл мінезділіктен, жағымпаздыктан әлі арыла алмай келеміз. Өмірдің шындығына келсек өзімізді қырып-жойып қүртуға
айналган қас жауымыздың жеңісіне ойсыз түрде қуанға-нымыз гой!
Куні бүгінге дейін келмеске кеткен коммунистік қоғам-ды аңсайтындар да бар. Олар: «Мынандай жоқшылык, қиын-шылық тудырып отырған егемендіктен не пайда?» —деп өздерінің наразылыктарын білдіреді. Сол адамдар көксеп отырған қоғамда мүның әкесіндей қиыншылықтар болға-нын елең қылып, есіне алмайды да.
Бүгінгі қиыншылықтарды тудырып отырған тағы сол коммунистік идеяға берілгендер. Өйткені қазіргі елді бас-карып жүргендер тағы да сол бүрынғы «пысықтар»>. Олар жақа заманды «қолдап» шыға келіп, ел үшін емес, оз пайдасын көздеп, өз қалтасын толтырып алып, халықты қүртып шыға келуде. Әзірше сорлап жатқан адал еңбегімен ғана күнелтетін, ылпың-жылпыңды, қулық-сүмдықты білмейтін халықтың басым көпшілігі. Оларға жаны ашиды. Бірақ қолдан келетін тағы ештеңе жоқ.
Осындай уақытта Буркітті жоқтап, Іздей бастаймын. «Шіркін үзақ отырып сөйлесіп, өзім түсіне алмай жүрген көп мәселені анықтап алар ма едІ» — деп армандаймын. Өзім жалғызсыраймын да оны сағына түсемін.
Өйткені ол қаршадайынан халықаралық ахуалға ерек-ше көңіл аударып және заман ағымының қалай қарай бет бүрғанын бағдарлай білетін. Мүндай бейбіт жағдай түгіл, басқа қауіп төнген қатерлі кезеңде де біржолата жасып қалған емес. Келешекке тек қана үмітпен қарай білді.
Мынау өтпелі кезеңде кездесіп түрған қиыншылықтар-дың уақытша ғана болып түрған қүбылыс екендігін өзі де еркін тусініп, өзгелерге де түсіндіре білер еді. Өйткені өмір бойы ол армандаған туган елінің азаттығы мен егемендігінен қымбат ешнәрсе жоқ кой.
Кеңес өкіметінің қылышынан қан тамып түрган кезінің езінде де азаттықты аңсап «Елін сүйген ерлер партиясы» <ЕСЕП) деп үйым қүрып, туған Халқының төуелсіз, жеке мемлекет болуын армандады. Ол арман өзі қатарлы жас-тардың ой-санасын оятып, кекейлеріне мықтап орнаған еді.
Бүл жастар «ЕСЕП»-тІ өте үнатып, шын жүректерімен тілектес болып, олардын біразы қатал заманның қатал жазасына үшырады. Төтгі арман қуалап жүріп азап шекті. Бүлар қазақ даласын қансыратып жаулап алған басқыңшы жендеттерге бар күшін салып қарсы шығып, туған халқы-ның төуелсіз ел болуы үшік күрескен қазақтың абзал үлдары Сырым батыр, мен Кене ханңың онегелі үлы
істеріне тәнті болып, оларды жанындай сүйетін. Бүл жас-тардың арманы туған елінің азаттығы ушін жандарын аямай арпалыскан алашордашылардың арманымен тамаша тоғы-сқан еді.
БүркІт бастаған «ЕСЕП» жолын куушылардың жағдай-лары қияметгің қыл көпірінін үстінде жүргендей қауіпті еді. БІрақ кеудеге мықтап орнаған асыл арман қауіп-қатерді де ойлатпаған. Олар қуғын-сүргін көрсе де бір жолата мүқалып, жасып қалмаған. БүгІнде БүркіттІң де, оның «ЕСЕГ!> паргиясына тілектес болғандардың да үлы арманы орындалып отыр. Бүрын жер бетінде қазақ деген халықтын бар-жоғын шет елдер білмей келсе, қазірде солармен тереземіз тен егеменді ел болып отырмыз. Бүл бізге күдай-дың беріп отырған үлкен сыйы. БІздер үшін бүдан асыл да, қымбат та ештеңе жоқ. Бүкіл халық болып жан сала қимылдап, осы тәуелсіздігімізді қастерлеп қорғай білуіміз керек. Ертең-ақ өрқайсымыз өз борышымызды орындап, қажырлы еңбек етсек сүйікті Отанымыз — Қазақстан гүлденіп шыға келедІ.
СОҢҒЫ СӨЗ
Ғасырлар бойы отарлық бүғауда болып, қан жүтып қапаста болып келген халықтардың бағына қарай бүкіл дүниені қаталдығымен түршіктірген Қызыл империя быт-шыт болып ыдырап кетті. Мүның нәтижесінде оған бағы-нышты болып келген бүрынш «одақтас» деп аталған рес-публикалардың өрқайсысы әз алдына төуелсіз, дербес мемлекет болды. Бүлар ендІ ешкімге жалтақтамай өздерінің ішкі де, сыртқы да мәселелерін оз шамасынша өздері шешіп жатыр. Бүл тәуелсіздіктің негізгі жемісІ, Алайда, бүлардын бір-бірімен жүргізіп келген бүрынғы қатынаста-ры үзілген. БәрІн де жаңаша бастау керек болды. Шаруа-шылықты жаңаша жүргізу, нарықтық заңға бейімделу көп қиыншылықтар тудыруда. Халықтың түрмысы төмендеп кетті. Әсіресе біздің Қазақстан сияқты өз жерінде өзіне қажет өндіріс тауарларын өндіре алмайтын, тек қана шикізат шығарудың көзі болған ел үлкен қиындык көруде.
145
10-269
Империя күйрегеннен кейін республикалардың өрқайсы өз мүмкіндіктерін пайдаланып, өз бетінше күнелтетін бол-ды. Алғашкы кезде біздің Қазақстан от жағып, тамақ істеп іше алмай қалды. Өйткені өз жерімізде от түтататын сіріңке де өндіре алмайды екенбіз. ЕртелІ-кеш беті-қолымызды да тазалап жуа алмай қалдық. Сөйтсек, бүрынғы кезде кез-келген қазақ өйелі дайындап жасап ала беретін кір жуа-тын қара сабынды да шыгара алмайды екенбіз. Осы сияқ-ты жеңіл-желпілердің өзін шығара алмай жатқанда, басқа өндіріс бүйымдарын шығару атымен болмаған.
Қазақстанның жер қойнындағы қазбалы байлықтары да, жүн, тері сияқты малдан шыгатын өнімдер де өз жерімізде өңделмей, тек сыртқа ағылып тасылып кете берген. Бай-лығы мол отар елдерге жаулап алған капиталистік мемле-кеттер қандай көзқараста болса, Қызыл империя біздің Қазақстанға сондай көзқарасты үстанды.
Біздің жердегі салынған өндіріс орындары тек қана Қазақстанның қазба байлықтарын шығарып алып, тасып әкету мақсатында ғана орнаған.
Мысалы, көмірді де, темірді де, мысты да т. б. тасып әкету үшін міндетті түрде темір жол салды. Көмір өндіріліп, руда шығарып оны қорытатын жерлерде жүмысшылар түра-тын үйлер салынып, қалалар пайда болды. Сырттан қара-ғанда Қазақстаннық иен даласы игеріліп, коркейіп жатқ-анға үқсады. Муның астарындағы жайға көз жібергенде бүл бүкіл қазақ жерін темір торға салып, оны отарлаудың төте жолы болды. Өйткені бүл жаңадан ашылған өндірістің пай-дасын шеттен келгендер ғана көріп жатты. Бүл жаңа ашылган өндіріс орындарына жергіліктІ халықты тартпады, тіпті бүл туралы ойланбады да. ӨндІрІс мамандарын есеп-темегенде жай қара жүмысты атқаратын жүмыскерлердің бөрі де шеттен келгендер болды. Қазақтар бүрынғыша мал соңында салпақтап жүре берді.
Біздер тек қана «еліміз бай, жеріміз бай» деген дау-рықпа сөздерге мәз болып жүре беріппіз. Ал шын мағына-сында біздер сол байлықтан мардымды пайда көре алмап-пыз. Соның бәрі де біз бағынып отырған «қожамыздың» қалтасына түсе берген екен.
Кеңес өкіметі түсында салынған қалалардың бөрінде де қазақтар өте аз болды. Ол қалаларда қазақша мектептер ашылмады. Сондықтан қалада туьіп өскен қазақ жастары өз ана тілін білмейтін болды. Мәңгүрттердің саны өсе түсті.
Сөйтіп қалаларда республика қазақ атымен аталганы-мен де ешқандай қазақ ықпалы болмай қалды. Қала түгіл жергілікті халықтың басым көпшілігі түратын ауылдық жерлерде де қазақтың үлттық қалпын сақтап қалу мүмкіндігі азая бастады.
Батыстан да, шығыстан да зорлықпен көшіріп әкелген халықтар аздай-ақ, тың жерлерді игереміз деп қайдағы бір қалың тобырды қаптатып өкелуі — Қазакстанды біржолата отарлап алып, қазақтардың жеке үлт есебінде өмір сүруін тоқтатудың «тамаша» тәсілі болды.
Жалпы алғанда Кеңес окметі КСРО-да түратын бар--лық үсақ үлттардың үлттық қасиетін жойып, «совет ха-лқы» деген атпен орыс үлтының негізінде бірақ халық жасап шығармақ болды.
Әрине мүндай саясат өз нәтижесін бермей қалған жоқ. Мөскеуде бүлт шыға бастаса, Қазақстанда найзағай ой-найтын. Орталықтың түшкірігін «жөрөкімалла» деп қабыл-дап, қазақ мектептерін жаппай жаба бастады. Осының нәтижесінде қазақ жастары өзінің ана тілін білмейтін де, менсінбейтін де болып шықты. Олардың қазақ тілінен теріс айналганы сондай, тіпті ана тілін білетіндер де бір-бірімен орысша сөйлесуді дәстүрге айналдырып алды. Қазақ тілінің беделі жойылды.
Егемендікке ие болып, вз алдымызға жеке дербес мем-лекет болғанымызға аз уақыт втсе де кеңілге медеу бола-тын жүмыстар жүргізіле бастады. Бүрын сөйлеуге намыс-танатын қазақ тілі занды түрде мемлекеттік тіл болды. Мүны мойындамаушылардың да жолы тарыла бастады. Келешекте бүкіл іс қағаздарын 'қазақ тілінде жүргізсе, жоғары оқу орындарына түсу үшін қазак тілін білу негізгі шарттардың бірі болып, оқу қазак тілінде жүрсе, жоғары дәрежедегі можілістер қазақ тілінде жүрсе, тағы баска шаралар да мемлекеттік тілде өткізілсе, тілдің беделі өседі де шығады. Қазір де осыган бет бүрған сияқтымыз.
Өз алдымызға жеке егеменді ел болған сон ғана халқ-ымыздың тілін де, дінін де, жақсы әдет-ғүрыптарын да сақ-тап қалу мүмкіндігі туып отыр.
Бүрын ешқандай елмен өз бетімізбен қатынас жасай алмай келсек, қазір тереземіз тең дөрежеде көп елдермен сауда-саттық, дипломатиялық қатынастар жүргізіп отыр-мыз. Қазақстан халықаралық аренаға шыгып, көрнекті мемлекеттердің біріне айналып келеді. Аспан түстес көгілдір туымыз да төбемізде еліміздің бейбітшілік сүйгіш ниетін білдіргендей жай ғана желбіреп түр.
Жүзден артық үлт өкілдері жиналған Қазақстан кырық бөлініп қырқыспай бейбіт өмір сүруде. Басқа түсіп түрған қиыншылықтарды бірге көріп, тағдыр тауқыметін бірге бөлісуде. Осының бөрі Елбасымыз Назарбаев Нүрсүлтан-ның жүргізіп отырған байсалды дүрыс саясатының арқа-сы. Шет ел басшыларымен кездескенде де өз дөрежесін кемітпей, иық тірестіре сөйлесіп, Қазақстанды да, қазақ халқын да басқа елдерге паш етуде. Еірақ қиыншылық-тардың бөрін бірыңғай оның қателігі деп санап, оның беделін түсіруге тырысып, оған қарсы шығушылар да аз емес. Әрине бүл күншілдіктін көленкесі. Оан қарсы шы-ғушылар оның істеген ісіне кедергі жасап, абыройын төгем деп жүріп, бүкіл халыққа зиянын тигізуде. Тіпті біртүтас қазақ халқын ру-руға, жүзге бөле қарайтын саяз ойлылар да бар. Бірақ:
Мен үшін қазақ деген бір-ақ ел бар,
Атанған Қааақстан бір-ак жер бар.
Отырган барлық үлттың басын қосып,
Көреген Нүрсүлтандай асыл ер бар.
Мен Н. Назарбаевты бүкіл қазақстандықтардың багына қарай туған асыл азамат деп есептеймін.
Жаңа ғана жас отау болып тігіліп, жас баладай төй-төй басып келе жатқан мемлекетіміздің басқару жүйесінде аяқты шалыс басып қалу да кездесіп отыр ғой. Сондай қателіктердің бірі — Оганым, ата-бабамның туған жері деп алыстан аңсап келген қандас ағайындарымызға нөтижелі көмек көрсете алмауымызда болып отыр.
«Келешекте бала-шағамыз шет елде жүріп жат болып кетпесін» деп байырғы, негізгі отанымыз деп жүректерін қолға алып Қазақстанға келгенде толық қолдау да көмек те көре алмай баягы ыстық жүректері суып, келген жағы-на қарай кері қайтуда. Бүған мемлекет қана кінөлі емес, бауырым деп аңсап келген Қазақстанның байырғы түрғын қазақтары да кінәлі. Өйткені бүлардың көпшілігі оларға туысқандық мейірім көрсетіп, қүшақ жайып қарсы алмады.
Кеңес өкіметі түсында зорлықпен көшіріп өкелген неміс, шешен, тағы сол сияқты басқа халықтарды қүша-ғын жая кдрсы алып, қолындағы жарты таба нанды бөлісіп жеген еді. Олардың кейбіреулерінің төрге шығып алып, текемет тілгендерін де елең қылмадық. Сөйтсек, оның бөрі де халқымыздың әбден жалтақ болып, қүл мінездІ болып, қорғалап калғандығының белгісі екен. БүгІнде ерік өзіңде.
ЕшкІмнен қауіптенбейді. Сондықтан ойсыздықпен өз қан-дастарын, өз туыстарын өзекке тепкеннен үялмайды. Ха-лқымыздың осындай оғаш мінездерін көргенде амалсыздан данышпан Абайдың: «Қайнайды қаның, ашнды жаның»,— деген сөздері есіңе орала кетеді. Өкінішті жағдай.
Қазақстаннан кетіп жатқан неміс сияқты тағы басқа үлттарға кейбіреулер қимастық сезім білдіреді. Олармен бірге маман кадрлар кетіп қалды-ау деген өкініш айтады.
Түптеп келғенде біз өз байлыгымызға өзіміз ие болып, өз жүмысымызды өзіміз-ақ істеп алуға тиіспіз ғой.
ӨздерінІқ байырғы отандарына кетіп жатқан басқа ха-лықтардың орнына шет жерлерде жүрген қандастарымыз-ды топтастыра білсек, қандай ғанибет болар еді.
Кейінгі кезде халықтың түрмыс-халінің төмендеуіне байланысты баланың тууы азайып, халықтың табиғи өсімі кеміп келедІ. Бүл бүрыннан да аз қазақ сиякты халықтар үшін өте қауіпті.
БелгілІ демограф ғалымдардың айтуынша бір үйде 1-2-ақ бала болса, ол халық өспейді, біртіндеп өшеді екен, Халық өзінің байырғы қалпын сақтап өсе беруІ үшін үй басы ең кем дегенде 4-5 бала тәрбиелеп өсіруі керек. Әйтпесе мүнан да көп болуы кджет. Сондықтан көпбала-лы деген үй іштеріне ерекше көңіл аударып, керектІ көмектің бөрін көрсетіп отырса, халқымыздың санының өсуіне септігін тигізер еді.
ҚазІргі жағымсыз қүбылыстардың бірі — тастанды сәбилердің көбейіп кетуі. Бүлардың басым көпшілігі өзіміздің кара көздер. АдамгершІлік күшейіп, бүл жағдай тиылғанға дейін жазықсыз жас сөбилердің төрбиесіне мем-лекет ерекше көңіл аударса, олар келешекте Отанымыз-дың нағыз азаматы болар еді.
ТіптІ табиғи өсімді жасанды түрде тежеп отырған «аборт» деген пөле жаппай етек алып кеткен. Мүны көпба-ланы асырай алмайтын нашар түрмыстағылар ғана емес, баланың аз болғанын «мөдекиеттілік» деп есептейтін ауқат-тылар көп қолданады. Бүған заң жолымен тиым салынса ғой. Дін жолымен алғанда мүның үлкен күнә екенін әзірше ешкім аңғара қоймас.
Кейде халық арасынан мынандай жағымсыз сөздер де естіліп қалады: «БІзге егемендік жоқшылыктан баска еш-теңе жасап отырған жок. Бүдан да бүрынғы күніміз жақсы еді»,— дейдІ ештеңені бағдарлап ойланбастан. Тіпті кел-меске кеткен коммунизмнің бүлдыр елесіне еліктейтіндерін қайтерсің?
149
ІОа-269
Қазақтық бірлігімізді сактап, казақтың негізгі ордасы — Қазақсганда дуниеге тарап кеткен қазақтардың басын қосып шоғырландыру үшін, үлттык патриотизмді нығайту үшін дүниедегі екі халықтың істеген істерінен үлгі алсақ деймін.
БІрінші, дүниенің түкпір-түкпіріне жайылып тарап кеткендіктен еврей халқының бастары қосылып, өз алдына дербес мемлекет болады деп ешкім ойламаған еді.
1948 жылы дербес мемлекет болып жарияланғаннан кейін Израильге дүниенің түкпір-түкпіріндегі өздерінің арғы тектерін еврейміз деп санайтындар агылып келе бастады. Бірақ бүлардың бөрІ де ресми тіл — ивриттІ білмеген. Ре-сейден келгендер орысша, Франциядан келгендер француз^ ша, Германиядан келгендер немісше сөйлеген. Бүлардың бәріне ортақ жағдай — көздері көк, түрлері сары болган. Бүдан баска үқсастық жоқ. Марокко мен Тунистен келгендердің түрлері қоңыр, ал Эфиопия мен Аббессиния-дан келгендердің түрлері бірыңғай қара болған. Олар араб тілінде сөйлеген. Сөйтіп бүл жиналған еврейлердің бөрійе бірдей ортақ тілі де, діні де, түрі де болмаған.
Сонда осындай ала-қүла халықты Израильге дүниенің түкпір-түкпірінен қандай күш бастарын қосып, алып кел-ген? Бүлардың бәріне ортақ бір-ақ тілек, бір-ақ арман бол-ған. Ол — ежелгі Израиль жерінде еврейлердің басын қоса-тын бәріне ортақ еврей мемлекетін қүру. Бүл неткен күшті сезім десеңізші. Осы жолда олар кездескен киыншылық-тарды, аштық пен жалаңаштықты жеқуге шыдаған. Ақыры шаруашылығы дамыған мемлекет болып отыр. Олардың басым көпшілігі оз тілдерін де, діндерін де, өдет-ғүрыпта-рын да жоғалтқан жоқ. Келешекте шет елдерде түратын қазақтардың бөрі де еврейлер сияқты өздерінің ежелгІ ор-так отаны — Қазақстанда бас қосып, оны күшейтуге бөрІ бірдей ат салысса қандай тамаша болар еді.
Өзінің туып-оскен жерінде отырып өз Отаны — Қазақ-станның егеменді ел болып, басқалармен терезесі теңеліп, бүкіл әлемге танылып отырғанын жек көретін қазақтарды көргенде өз жанынды өзің жеп, амалсыз қиналады екенсің. Азаттық үшін арпалысқан қазақтыц талай асыл үлдары өздерінің шыбын жандарын еліне осындай еркіндік әперу үшін пида қылды ғой.
Егемендіктің қандай қымбат екенін шешен халқының отаршыларға қарсы ерлікпен жүргізген күресінен де айқ-ын көруге болады.
Өз алдына дербес мемлекет болу үшін Дудаев баста-ған шешен халқының Ресей федерациясының әскерлеріне қарсы жүргізген жанқиярлық күресі тіпті бүкіл дүниежүзін таңцаңдырды.
Кеңес үкіметі 1944 жылы бүкіл шешен халқын өзінің туған жерінен еріксіз аударып, Қазақстан сияқты жерлер-ге өкеліп, быт-шыт қылып таратып жіберген еді. Халық бас бостандығынан біржолата айырылды. Бірігіп отыратын елдік қалпын жойды.
Тек кдна 1957 жылдан бастап олар туган жеріне қайта оралу мүмкіндігіне ие болды. Бүл мүмкіндікті бүкіл ше-шен халқы мүлт жібермеді. Өздерінің үлтгық қалпын қай-ткен күнде де сақтап қалу ниеті, бүл жолдағы үлттық патриоттық сезімдері оларды байырғы отанында қайтадан топтастырды. Қайтадан бірігіп ел болу үшін қандай қиын-шылықты көрсе де төтеп берді.
Ержүрек шешен халқының азаттық үшін жүргізген, өткен ғасырдагы ерлік айқастары да өз Оганын сүйе білудің айқын үлпсі.
Патшалық Ресей Шешенстанға қарсы 50 жыл бойы со-ғыс жүргізіп, 300 мыңнан артық күшті қаруланған содцат-пен шешен халқын толық тізе бүктіре алмаган.
Кейінгі соғыста да қазіргі заманға сәйкес күшті қару-ланған, жарақтанған жарты миллионнан астам Ресей фе-дерациясыныц солдаттары да шешен халқын тізе бүктіре алмады.
Сонда алақандай ғана жерде түрған аз халықтың күші неде? Ол күш өз Отанын, туған жерін қалтқысыз сүйе білуінде, толық азаттық үшін айқаса білген мықты үлтгық патриоттық рухында. Төбесінен зымырап бомбалар мен снарядтар түсіп жарылып жатса да, Оган сүйгіш ерлердің рухын жасыта алмаған. Өйткені туған халқына көрсеткен қорлық пен зорлық олардын үлттық намысын өсіріп, ерлік істерге жетеледі. Ақыры бүл күрес нөтижелі аяқталып, шешендер алдарына қойған мақсаттарына жеттІ. Сөйтіп олар Отан үшін, үлттық намыс үшін күресе білудің тама-ша үлгісін көрсетті,
Біздің халқымызда да үлттық намыс, үлттық патриот-тық сана күштІ болуы үшін өсіп келе жатқан үрпағымыз-ды бүрынғы аталарымыздың отан сүйгіш рухында тәрбиелеуіміз керек. Ол үшін бүрын айтылмай келген та-рихымызды әріден бастап ашық айтып, ең кем дегенде түркіден туған Күлтегін рухында, содан бері карай жалға-сып келе жатқан ата-бабаларымыздын отаншыл ерлік ру-хында, кейінгі Абылай бастаған даңқты батырлар Кнраке-рей Қабанбай, Қанжығали Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек,
Шапырашты Наурызбай, тағы баскдлардың өз Оганын кор-ғай білетін ерлік рухында тәрбиелей білуіміз керек.
Қазактың соңғы ханы Кенесары арғы аталарымыздан мүра болып калған жерді кара ниетті баскыншы жаулар-дан қорғап қалайын деп шыбын жанын шүберекке түйді. Шамасы келсе бүкіл қазақ жерінде дүшпанның бірде-бір түяғын қалдырмай қуып, азаттык алсақ-ау деп армандады.
Мүнан кейін алаштың абзал азаматтары, Алашорданың белгілі қайраткерлері: Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтүр-сынүлы, Міржақып Дулатүлы, Мүстафа Шоқай, Жанша Досмүхамедүлы, Халел Досмүхамедүлы, Мағжан Жүмабай-үлы, Жүсіпбек Аймауытүлы тағы басқалар қазақ халқы-ның азаттығы үшін жан аямай күрестІ. Бүкіл қазақ халқы бірігіп, өз алдына төуелсіз ел болса-ау деп армандады. Бірақ Кеңес өкіметі бүлардың істеріне тежеу салды., Акңіры олардың бөрі қугын-сүргінге үшырап, біразы атылып та кетті. Қаражүрек қызыл жендеттер бүлардың өздері түгіл олардың туған-туысқандары дегендердІ де қуғын-сүргінге үшыратты.
Мүнан кейін Кеңес өкіметіне қарсы болып, жасырын үйым қүрды деген жаламен 1937-38 жылдары қазақ интел-лигенциясының бетке шығар қаймағын біржолата қүртып жіберді. Бүлардың көбі Кеңес өкіметіне, коммунистік қүры-лысқа қарсы болмаған, қайта оны жақтап еңбек еткен-дер еді.
Кеңес өкіметінің, коммунистік қоғамның өділетсіздігін, халыққа істеп отырған қиянатын зерделілігінің арқасында ерте-ақ аңғарып, оған жан-төнімен қарсы болған адам — Бүркіт Ысқақов едІ. Өзінің туған халқының азаттығын аңсап, қызылдардың қылышынан қан тамып түрған кездің өзінде ешнөрседен сескенбей «ЕлІн сүйген ерлер партия-сын» (ЕСЕП) қүрды. Мүның да арманы Алаш партиясы-ның арманымен тікелей үштасып жатты. Ол туған елінің азат болуын тіледі. Осындай тәтті арман жолында адам төзбес ауыр азапты да көрді.
Қазақтың төуелсіз дербес ел болуын армандап, қанын төгіп, жанын пида еткен ерлердің саны аз емес. Сондық-тан бүгінгі егеменді Кдзақстан ойламаған жерден пайда бола қалды деп оның қүнын ешуақытта төмендетуге болмайды. Мүнда азаттық үшін жан аямас арпалыста төгілген талай абзал ерлердің қып-қызыл қаны бар. Осы жолда қуғын-сүргінге үшырап, өмірінің көбін азаппен өткізген жандар-дың ауыр қайгысы, жан төзбес азабы, қан аралас төгілген көздің жасы бар, қан сорпа болган қара тері бар. Сондық-тан қолымызға түсіп отырған бүл егемендік Алланын беріп отырған баға жетпес үлкен сыйлығы. Бүл — үзақ уақыт бойы зарлап, қүдайға қүлшылық етіп тілеп келген тілеғіміздің орындалғаны.
Ендігі тілейтініміз — осы Төуелсіз мемлекетіміздің іргесі ^бекіп, нығайып өсе беруі. Коммунистік қаталдықтың темір қүрсауынан босанып, ерікті елдер қатарына қосылған хал-қымыз өз жеріне өзі толық ие болып, өзІ қатарлы басқа халықтардан қалыспай, ез Отанын нығайтып, көркейте берсе дейміз. Сонда ғана туған елінің азаттығын ансаған, сол жолда өлімге бас тіккен арыс азаматтардың асыл ар-маны талық орындалар еді. Олардың аруақтары да дөн риза болар еді.
МАЗМҮНЫ
Алгы сөз орнына	 3
Жайлауда	 8
Малдан айырылу	11
Аштык, алапаты	14
Иесіз уйлер, көмусіз калған майіттер	20
ЕСЕП партиясы 	28
Ақикдтты ақсау 	43
Сүрапыл согыс басталды	47
Келдегі күрке	53
Қабыштың қайырымы	62
Қайта қауышу 	68
Абактыдағы азап	73
Тайгадағы таршылык	86
Үміт сөулесі	 96
Қамаудан шығып, бакылауға алыну	121
Лагерьден кейінгі кездесу	_. , 129
Желтоқсан жане Қазакстан тәуелсіздігі	133
Өкінішті қаза	141
Соңгы сөз 	- - . 145
массово-политическое издание
ТЕМИРУЛЫ МАХМЕТ
МЕЧТА И МЫТАРСТВА
(на казахском языке)
Редакторы Бзкеш Эбдіханулы
Суретшісі Б, Ақанаев
Техііккалык, редакторы Ф. Овниникова
Теруге 29.04.91 жіберілді. Басуга ]3.07.98 қдд қдйылды. Пішімі 84 к 1081/ 32. Офсеттік басылыс. Баспакаңалық № і кагаз, Шәртты баспа табагы М-Есептік баспа табагы 9,0. Таралымы 2000 даиа. Талсырыс № 269. Бэгасы келісімді.
Каэақстан Республнкасы Акпарат жапе когамдык келісім мипнстрлігіңік мемлексттіқ «Санат# баспәсы, 480012, Алматы каласы, А, Байтурсыпүлы кешесі. 65 «А».
Казакстап Рсспублиқасыпъің Ақпарат жепе когамдык келісім милистрлігі. V Рсслубликалық мемлскеттік қазыиашылык кесіпорыл «Жедел бәсып шьі-гару баспахаиясы». 480016, Алматы қаласы> Д. Комаеа кеілесі> 15/1-үй.
«Санат» мемлекеттік баспасынан 1998 хылы мынадай кітаптар харыққа шықты:
1.	С. Досанов. «Жиьірмасыншы ғасыр», 23 б. т.
2.	«100 қүжат». Қүрастырғаң Қ. Салғараүлы, 10 б. т.
3.	А. Бекбосын. «Мың түрлі ой», 4 б. т.
4.	Т. Толқынбайүлы. «Сәмбет үрпақтары», 9 б. т.
5.	Ы. Сағынтаев, 3. Сағынтаева. «Қазақстан Республнка-
сының рәміздері», 5 б. т.	*
6.	Н. Қашағанов. «Өлеңге менің дағы бар таласым», 6 б. т.
7.	Е. Қашағанов, М. Есболатова. «Сыр сандықты ашып қара...», 13 б. т.
8.	Сиуңну. Хан кітабынан. Қүрастырған Қ. Салғараүлы, 16 б. т.
9.	А. Ахметбек. «Қожа Ахмет Иассауи», 5 б. т.
10.	Б. Қыдырбекүлы. «Қым-қиғаш жылдар», 16 б. т.
11.	М, Мырзахметүлы. «Түркістанда туған ойлар», 21 б. т.
12.	Ж. Әлмешүлы. «Қызыр қонған ТүркІстан», 11 б. т.
БИЫЛҒЫ — ХАЛЫҚ БІРЛІГІ МЕН ҮЛТТЫҚ ТАРИХ ЖЫЛЫНА ОРАЙ «САНАТ* МЕМЛЕКЕТТІК БАСПАСЫНАН «ИСТОРИЯ КАЗАХСТАНА: ЛИТЕРАТУРНАЯ ХРОНИКА» СЕРИЯСЫ БОЙЫНША МЫНАДАЙ КІТАПТАР ОРЫС ТШНДЕ ЖАРЫҚҚА ШЫҚТЫ:
Ч.	Айтматов «И дольше века длится день» Б. Дхандарбеков «Томирис»
И. Есенберлин «Хан Кене», «Золотая Орда» С. Марков «Идущие к вершинам»
М, Магауин «Смутное время» (2 тома)
А. Сергеев «Петербургский посол»
М. Симашко «Искупление дабира»
С. Сматаев «Елим-ай» (2 тома)
«САНАТ» МЕМЛЕКЕТТПС БАСПАСЫНАН МҮХТАР ӘУЕЗОВТЬЩ 100 ЖЫЛДЫҒЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ШЫҚҚАН МЫНАДАЙ КІТАПТАРДЫ САТЫП АЛА АЛАСЫЗДАР:
1.	3. Қабдол. «Әуезов», 19 б. т. Таралымы 7000 дана.
2.	3. Ахметов. «Роман-эпопея Мухтара Ауэзова», 16 п. л. Тираж 2000 экз.
3.	«Әлемнің Әуезові» Эссе-естелік, 5 б. т. Таралымы 2000 дана.
4.	Л. Ауэзова «История Казахстана в творчестве М. Ауэзо-ва», 17 п. л. Тираж 2000 экз.
5.	М. Өуезов «Абайды білмек парыз, ойлы жасқа», 22 б. т. Таралымы 2000 дана.
6.	М. Әуезов «Абайтану дөрістерінің дерек көздері», 24 б. т. Таралымы 2000 дана.
7.	М. Әуезов «Әдебиет туралы» (екі тілде), 16 б. т. Тара-лымы 2000 дана.
ь
ОҚЫРМАНДАР НАЗАРЫНА!
«САНАТ» мемлекеттік баспасы республикадағы жоғары жөне орта арнаулы оқу орындары үшін қазақша, сондай-ақ өлем халықтарының тілдерінде оқулықтар, оқу қүралдарын, одістемелік, анықтамалық жөне танымдық өдебиеттер шығарады. Оқу орындарының сүранымына сай талап-тілектеріңізді, үсыныс-пікірлеріңізді күтеміз.
Мекен-жайымыз: Алматы қаласы, 480012, Ах-мепг Байгпурсьгнулы көшесі, 65«А» (Кдбанбай ба-тыр көшесімен қшнлысы).
ТЕЛЕФОНДАРЫМЬІЗ:
Баспа директоры — 67-20-27 Бас редактор — 67-23-72 «Оқулық» дүкені — 67-64-96 Өндіріс бөлімі — 67-23-72
Р. 3. Өз қаражагымен немесе демеушілер есебінен кітагі шығарамын дейтін талагасерлерге қызметіміз өзір.
Баспаның есеп-шоты:	Алматы қаласы,
р/сч. № 700363804 МФО 190501719 Алматинский Город-ской филиал ОАО «Банк центр Кредит»