МАХМЕТ ТЕМІРҰЛЫ Қилы кезевдер
поэмалар, толғау, аңыз, дастан, жыр, мысалдар жинағы
Рецензенті: Масғут Жабасулы Халиолла,
Қазақстан Журналистер одағының мүшесі
Редакторы: әрі алғы сөзін жазған
Қадыр Имаңғалиүлы Жұмыш, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі
Техникалық —
редакторы: әрі корректоры Сапар Түрабай,
Қазақстан Журналистер одағының мүшесі
Суретшісі: Серік Тілеуғабылүлы Қуан
ІЗВЫ-б -7 667-2544-2 о т 4.09.97 2-4/856
Қазақстан Республикасының Баспасөз және бүкаралық акпарат істері жөніндегі үлттық агенттігі.
Қарағанды - 1996 ж.
Кітап автордың каражатымен шығарылды.

Бұл кітабымды жалғыз қарындасым Зәкішке, балаларым: Сәуле, Зәуре, Дәуре, Дәмет, Үміт, Дәулет, Дулат, Меруерт, Думан, Нүржандарға және осы балаларымды тәрбиелел,өсіріп, мені қызыққа бөлеген жан жарым Марашқа арнаймын.
Автор.

АҚЫН МАХМЕТ ТЕМІРҰЛЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЖЫР ӘЛЕМІ
е
0
1 I
с>
6
&
?
е
о.
Ч
а
ч
€
о;
о:
е
&
$
€
о
€
&
?
С
0
е
1
€
с-
е
л
Махмет Темірүлы - Қарағанды облысы Нүра өңірінің тумасы. 1923 жылы шаруа отбасында дүниеге келген. Қазақстанда алғаш қүрылған ЕСЕП-Елін сүйген ерлер пар-тиясының мүшесі болған. Алматыда республикалық шет тілдер институтында оқып жүргенде 1951 жылдың 18 қаңтарында оған "халық жауы" деген айып тағылып, қамауға алынған.
1950 жылдың желтоқсанында "Правда" газетінде Шой-ынбаев, Айдарова және Якуниндердің "Қазақстан тарихы мәселелерін маркстік-лениндік түрғыдан баяндайық" де-ген мақаласы жарияланды. Бүл мақалада Ермүқан Бекма-хановтың "XIX ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан" деген кітабы қатты сыналған. Онда Кенесары қозғалысы феодалдық-монархиялық үлтшылдықтың көрінісі болды, оның ешқандай бүқаралық сипаты болған жоқ деп түжы-рымдалған. Кітаптың авторын барып түрған үлтшыл, ескішіл хандық дәуірді көксеген "саяси сенімсіз адам" деп сипаттайды.
Бүл мақаланы Махмет"Қазақстанның келешегі зор жас ғалымдарының бірі Е.Бекмахановқа күйе жағу не деген сүмдық, өскенін өшіргісі келіп түратын күншілдікті бүл қазақ қашан қояды? Бүкіл қазақ даласын қызғыштай қорып, шыбын жанын шүберекке түйген, патша үкіметінің басқыншы жендеттерін туған жерден қуып еліме еркіндік әперсем деп жанталасқан Кенесарыны қаралау деген не масқара?!" деп ашына айыптады.
Міне, осындай үгіті үшін ол, ақын, ғалым жерлесіміз Бүркіт Ысқақов, Айтбай, Рамазан Нәрешевтермен бірге 1951 жылдың 14-15 маусымында Қазақ республикасының Жоғарғы сотының РСФСР қылмысты істер кодексінің 11-тармағымен 25 жылға сотталып, қосымша 5 жыл азаматтық құқығынан айырылды. Осы бір әділетсіздік жайында Мах-мет қинала отырып былай деген еді:

Қапасқа іші суық ызғар тартқан,

Кіргізді итермелеп теуіп арттан.
Қайғының қара бұлты басқа түсіп,
Басталды азап жолы жанға батқан.
Муны істеткен қатігез тағдыр ма екен,
Шындыққа қуалаумен қашан жетем? Қыршыныңнан қиылу өкінішті-ақ,
Бұдан артық қианат болар ма екен?
М.Темірүлы сонымен "халық жауының" қара тізіміне ілініп, Кеңес Өкіметіне қарсы үтшылдық үйым қүрған, үйымның мақсаты Орта Азия республикалары мен Қазақстанды Кеңес мемлекеті қүрамынан бөліп алып, Түркияның қолдауымен буржуазиялық үлттық мемлекет қүру болған, кеңестік қүрылысқа қарсы үгіт-насихат жү ргізген, тиым салынған әдебиеттерді көпшілікке таратып отырған деп айыпталды. Осы әділетсіз жазаны ол Сібірде өткерді. Онда сотталғандармен бірге қарағай орманында ауыр жүмыстар атқарды. Сықырлаған сары аяз бен адам төзгісіз ауыр жүмыстан талай азамат қүрбан болды. Бас еркінен айрылған бейбақтардың тағдырын Махаң былай суреттейді:
Қалың орман тоғайда
Босқа өліп кімдер қалмады?
Аштық пен аяз оңай ма?
Талайды жүтып жалмады.
Осындай қияметті басынан кешіріп, ит жеккен жерде алты жыл азап шегіп, 1956 жылы М.Темірүлы аман-есен елге оралады. Сібірдегі жан түршігерлік лагерь хикаясын ол өзінің "Арман мен азап" деген естелігінде баяндайды. Жалпы ақынның көп еңбегі сол азапты жылдарға арналған. Сонымен бірге халық тағдыры да Махаңның поэзиясынан берік орын алған. Әсіресе 1932 жылғы ашаршылық, халық басына түскен нәубет ақынды қатты толғандырады. Бүл қазақ еліндегі қасірет, мешін жылы болған еді. Осы бір тарихта қалған күйзеліске ол "Мешкей мешін" деген поэ-масын арнаған. Тақырыбының өзі-ақ айтып түр-ау мешін


2 Ж
р

жылының қандай болғанын. Қанша адамды жалмаса да тоймаған мешкей мешінді ақын шынайы суреттей білген.
Мундай азапты халық "Ақтабан шұбырындыда да" көрген жоқ еді деп, ол бұны қазақ халқының тарихында болған ең асқан зүлымдық деп түйіндейді:
Бұрыңғы "Ақтабаннан" мынау жаман,
Бүгінде есебі жоқ қырылған жан.
Күйзелсе онда жаудың жеткен жері,
Бүл күнде жер болмай түр қалған аман.
Айтуға бүл сүмдықты тіл жетпейді,
Тек қана уландырып жанды жейді.
Халықты үн шығармай типыл қылған,
Еш апат бүл апатқа тең келмейді, -
деп ақын осы бір ауызбен айтып жеткізгісіз зүлмат көріністі оқырманның көз алдына елестетеді.
Ақын ашаршылық дендеген адамның психологиясын да жеткізіп айта білген. Поэмадағы "Жалғыз атты жолаушы" деген тақырыпқа назар аударсақ, сондағы бір көрініс кімді болсын селт еткізбей қоймас. Аштықтан есі ауысқан адам-дар ат үстіндегі кісіні аударып тастап, оның атын табан астында сойып жіберіп, етін қайнаған қазанға салады.
Сондай бір қазанда, жолаушы, баланың пісіп жатқанын да көреді. Енді бір жерде біз жас сәбидің өлі анасының көкірегін аймалап жатқанының куәгері боламыз. Осындай ғаламаттарды Махаң поэзия тілімен шебер сөйлетеді. Сол бір алапат жылдың естен кетпейтін қайғысын мына бір екі жолдан да айқын байқауға болады:
Сұмдық жыл мың тоғыз жүз отыз екі,
Түрады бір зарлы, күй шертеді де.
Шынында бүл жылдағы зарды естіген адам оны өмірбақи есте сақтар. Ол шын мәнінде Махаң айтқандай "Зарлы күй" мүңына үласары сөзсіз. Махаңмен өзінің шығармашылығы жайында сөз қозғағанымызда бүкіл еңбегінің ішінде осы "Мешкей мешінін" ерекше айтатыны содан болар.
№
ЛИЛШУММУМ

Өткен жылы М.Темірулы өз ауылының зират басында жергілікті имамға 32-ші жылы қурбан болған аруақтар жаназасын шығарттырды. Халық атынан республика бас-шыларынан мамырдың соңғы аптасының жұма күнін "қаралы күн" деп жариялап, жылпараққа енгізуін өтініш етті. Поэмасынан үзінді оқыды. Махаңның талабын зират басына жиналған халық бірауыздан қолдады. "Өлі риза болмай, тірі байымайды" деген осыдан қалса керек.
"Аққуды атқан - азалы" поэмасында М.Темірүлы шы-найы махаббатпен достықты жырлайды. Бүл туынды та-рихта "тоқырау кезеңі" деп аталып кеткен уақытта пайда болды. Ол біздің Одақпен бірігіп түрған кезіміз ғой. Бірақ сол достық қазір де өзінің мәнін жоғалтқан жоқ. Қайта басқа халықтармен ауызбірлікті, ынтымақты нығайта түсетіндігі сөзсіз. Сондыіқган Махаңның поэмасында ма-хаббатпен қатар ұлттар достығы дәріптелуі бүгінгі күн тақырыбына сай келеді.
Сондай-ақ ақынның "Жандар батыр", деген дастаны да көптеген еңбегі қатарынан лайықты орын алады. Халық жанашыры Жандар, ертедегі эпостардың бас кейіпкерлері іспеттес өзінің батылдық қасиетімен бейнеленген. Кезінде Кенесары үшін жазаланып келсе, енді егемендік алған елімізде Махаң ."Кенесары -қайғысында" халқының тәуелсіздігі үшін күрескен, халық үлының қайғысын еркін бере алған.
Махаңның жыр әлемі кең әрі жан-жақты. Ол өзінің туған жері Нүра туралы да толғанады, ол туралы әр тақырыпта өлеңдері бар. Және ақынның бір ерекшелігі, ол поэзияның қай жанрында болсын қалам тартады. Оның бүл жинағында бүтіндей бір топтама мысалдары да бар. Әзіл-оспақ қоржынында әлі де талай өзу тартқызар шумақтар кездеседі.
Махаңның негізгі мамандығы үстаздық-педагог. Ол Ал-матының Шет тілдер институтын тәмәмдап, өз еліндегі Нүра ауданының Көбетей ауылында шәкірттерге ағыл-шын, неміс тілдерінен дәріс берді. Ит жеккен жерден қайтып келгеннен кейін Мараш деген ауыл қызына үйленіп, үйлі-баранды болды. Бірақ бостандықта жүр-

генімен қауіпсіздік комитетінің өкілдері оның қыр соңынан қалмай, үнемі бақылауда болған. Сондықтан ол жарқырап өлең жазбақ түгіл, аузын еркін ашып, сөз де сөйлей алмаған, Сөйтіп жастық өмірінің бәрі айдауда, бақылауда өтіп, дер кезінде ештеңе өндіріп жаза ал-мағанына қатты өкінеді. Бар өкініші осы:

Өкінбеймін жастықдәурен кеткенге,
Егделігім еркін келіп жеткенге.
Өкінем-ау, айтқанменен не пайда,
Уақытым тек қүр пайдасыз өткенге, -
дейді ақын жан сезімін білдіріп, "Көңіл күйлері" деген өлеңінде.
Махаң бүл күндері үлын үяға қызын қияға қондырған, жетпісті жетелеген үлгілі ата. Кенжесіне іргедегі көршісінің қызын үйіне кіргізіп алып, өзінің Марашын, Сараш қүдағимен достастырып қойды. Жазда қолдағы малына қысқа азық дайындап, қыста соларды баптап, қолы бос уақытында жырға ерік береді. Содан жаңа туындылар пайда болады. Махаңды жетпістен асты деуге болмайды. Ол әлі тың, бойын тік үстаған ширақ қимылды адам. Ал, шығармашылық жағына келетін болсақ ақынның ойында әлі де сарқылмас буырқанған қайнар бар. Бірақ мына шумағында:
Ақын емен, адаммын ақын жанды,
Қүмарлық, бой балқытып, есімді алды.
Тәтті армандар мазалап, үйқы бермей,
Мазасыз атырамын ұзақтаңды, - дейді.
Ол өзінің бойындағы қарапайымдылығына сай, өмірге осынша еңбек келтірсе де, өзін ақынмын деп атаған емес, Апайда Махаңның өлеңдері, аңыз-толғау мысалдары, поэ-малар, дастандарына дейін, әр жылдарда, аудандық, облы-стық газетерде, Қазақстан жазушыларының әдеби-көркем, қоғамдық-саяси, аймақтық "Сарыарқа" журналында жари-яланды.
Бүл Махаңның түнғыш жинағы ."Ештеңені елемеппін" деп өзі айткандай осы уақытқа дейін күнделікті тіршілік


№
^сЗ§Ъ?М5сЗ%Ъ?І&$$сЗ§^
' күйбеңімен жүріп шығармашылық еңбегін жарыққа шығаруды ойламапты. Ол тек газеттер мен журналдарға шыққан жырларымен шектелген. Ал, ықтияттап қолға алса, ендігі екі-үш өлеңдер жинағы басылып шығады екен. Дегенмен “Игіліктің ерте-кеші жоқ" дегендей "Жасымда өлең бар деп ескермедім, енді қандай талабым бар, тексе-рейін" деп М.Темірулы өмірінің қалған кезеңін жыр әлеміне арнамақшы.
Қазір ақын ит жеккен жерде өткізген азапты жылдар жайындағы естелігін дайындау үстінде. М.Темірулы өзі айтқандай "Ақын жанды" емес, нағыз ақын екендігін, "Әлдилеші мені өлең" деген жырында аңғартады:
Әлдилеші мені өлең,
Жанымды тербет баладай.
Балқып-ақ кетсін бар денем,
Буынға қатқан қарамай.
Қылайын қорғап сені егес,
Сен үшін қурбан өмірім.
Опасыз саған мен емес,
Дос болшы, жан серігім.
"Буынға қатқан қарамай" дегені буын қатса да, ой-орісі ширақ әрі сезімтал екенін айтқаны ғой. "Қылайын қорғап сені егес, Сен үшін қурбан өмірім" деп поэзия падишасы үшін жан пидалауға дайын турғандығын сездіреді.
Әп-әдемі теңесін тауып турған рифмдары мен ритмда-рына көз жүгіртсеңіз Махаңның жыр жолдары еріксіз, еркін пайда болған сияқты. Алайда "Тәтті армандар маза-лап ұйқы бермей, мазасыз атырамын узақ таңды” деген бір шумағына қарағаныңызда "В муках рождаются строки" деп жыр дүлділі А.С.Пушкин айтқанындай сол бір уй-қасымын тапқан жолдар, мәні мен мағынасын жоғалтпай оңайлықпен шықпаған болар.
Жыр шабыты кернеп шарықтаған шақта ол "бар де-несінің балқып кететінін" айтады, Сөз жоқ мундай сәттерде жыр шумақтары науадай қуйылып, тек қалам ушынан шығара тізбектеуге үлгер. Міне сонде Махаң өз туындысына өзі сүйсіне қарап, одан шексіз ләззәт алады.
ЛМІЖЛШІМШ®
Әр жолын қайталап оқып ұрлана кірген сөздер жоқ па екен деп сын көзімен тағы бір сүзіп өтеді. Тек содан кейін соңғы нүкте қоюға болады деген шеңінде ғана үстінен ауыр жүк түскендей жеңіл дем алады.
Ақындық қабілеті жағынан Махмет Темірұлын, ақын жерлестеріміз Доскей, Мақсұт, Жолдыкейлер қатарына қоюға болады. Бірақ Махаңның жыр сүрлеуінде ешкіммен салыстыруға болмайтын қайталанбас өз іздері бар. Махаңның шығармашылық дүниесімен терең таныса келе, оны шын мәнінде поэмашы, дастаншы, аңызшы, толғаушы әрі мысалшы десек асыра айтпағандық болар еді.
Қадыр Имангалиұлы Жүмыш, Қазақстан республикасы журналистер Одағының мүшесі.
т
Аққуды атқан азалы
ПОЭМА


Есен қарт сөзді бастап жиын кеште. Өмірін өкінішті алып еске, Түсініп аңдағанға ой саларлық, Тыңдатты әңгімесін көкей теспе.
Түрткендей іштегі ескі жараны да, Жиреніп өткенге көз салады да. Түнжырап түнереді қабақ түйіп, Сөйлемей кейде ойға қалады да.
Кеткендей селк етеді жаны шошып, Таң қалып, таңырқайсың сөзін тосып.
Отырып әлден кейін жадырайды, Ыңырсып домбыраға даусын қосып.
"Дариға-ай, өкінішпен өтті-ау жастық. Бүл күнде көр қойнына қадам бастық.
Өткізіп өмір сырын алуан-алуан Оралып қайтып келмес қырдан астық.
Кәрілік аяғымнан түр ғой шалып, Күшіңді жеңбей қоймас.қалдым танып. Тарылтып тынысымды түншықтырып Барады лықсытуға меңдеп алып.


Уақыт-ана әлдилеп өсіреді,
Қанат жайып бөбегі көсіледі.
Уақыт - озбыр, аямас қатал жауың,
Өзі өсірсе, өзі үрлеп өшіреді.
Жастық шақ енді оралмас сұрасаң да, Қарамас мойын бұрып жыласаң да. Қия шың қайта айналып түсе алмайтын, Біздағы шығып қаппыз қыр басына.
Оңай емес кәрілік селкілдеткен, Селдіреп жеке шығып қалдық көптен. Айтайын бір оқиға қолқаласаң, Кеудеме жара салып, уын сепкен.
Адам жоқ жігіт болып желікпеген, Салтына бозбалалық еліклеген.
Өтетін көрген түстей жастық дәурен, Буына кімді балқып ерітпеген—
Қария әлде нені аңдатқандай, Тамсанды қарай қалып, қағып таңдай, Маңдайын әжім басқан сипап тастап, Бастады әңгімесін кірпік қақпай.



Ол кезде ел жұреді жөңки көшіп, Көңілі көшкен елдің желдей есіп. Селбесіп бай көшіне кедейлер жұр, Демеу ғып туған жерін алтын бесік.
Тойынып арық жылқы, арық қойы, Жайлауға шыққан кезі сергіп бойы,
Көп ауыл көл жағалап отырғанда Хасеннің күйеу келген болды тойы.
Бұл өзі бай баласы ұрын келген,
Жоқ еді қайын жұртқа бұрын келген.
Естіп ек атастырып кетті десіп Атаған қалың-малдың бәрін берген.
Өңшең жас жиналып көп, симай үйге, Ән шырқап, тамылжыттық салып күйге. Көрсетпей іште өнерін кім сақтасын, Қыранша қанат қақпай ондай күйде.


Ән салса сорғалатып қалар ма арман, Басталды қызып шалқып қызықдуман. Толқынтып ән де шырқап, күй де шерттім, Жеке озып өзім қатар құрбылардан.
"Япыр-ай мынауың кім озған топтан, Әнді де, күй де тартып сорғалатқан. Барады жалғыз қара бәйгені алып, Кімің бар тоқтау салар біздің жақтан".
Хасеннің бул інісі Тентек қара Сөйлеп тур мынау сөзін көпке сала - Жігітті желіктірмей тоқтат - дейді Алды артын бірден тосып келсе шама"
Бір қарап қарындасы Әсияға, Үсынды домбырасын үлкен аға. ¥ялып төмен қарап қолына алды, Келтіріп қулақ күйін баяу ғана.
"Тоқта - деді ағасы туысына,
Сен оның сия алмайсың уысына. Өлтіре осы арадан бір бездірсең,
Ол қайтып ел маңына жуысын ба".
Біз тегіс қыз бетіне қарай қалдық, Тым - тырыс не айтар деп қулақ салдық. "Тоқтама, уялма", - деп жеңгелері Кызға кеп кезек-кезек қылды жарлық.


10
Сүйкімді көзді тартып біткен пішін, Жылытып әкеткендей адам ішін. Жымиып назар салып қарай қалса, Денеңді балқытады қалмай күшің.
Бар адам елтіп отыр көзін сүзіп, Дегендей жүрек сырын қалса-ау сезіп. Ерекше өзгелерден көрінеді, Аққудай айдын көлде жүрген жүзіп.
Екі бет балбырайды қаны тамып, Қызарып ду-ду етіп от боп жанып. Дірілдеп даусы шығып баяу бастап Жөнелді қоңырлатып әнге салып.
"Түр ма екен менің шалқып әнім тасып, Ауыр дерт зіл боп түр ғой кеуде басып. Мәз болып неге күліп қуанайын Кеудеге суық кірсе ызғар шашып.
Отырмын шықпай жаным қүр сүлдерім, Таусылмас тыңдаушыға айтар шерім.
Қайғымды ішімдегі жеңілдетіп,
Сыр шертіп бір - екі ауыз қалар жерім.
Й';	11 і г?
о
1
сл
о
&
о
ё
3
0§=
т:
о
о
££
с.
Ағайын тыңдаңыздар туған туыс, Кең дүние болып-ақ түр бір-ақ уыс. Карайып қара жерде жұргенімше Тубіне түсер едім болса қуыс.
Қарамай көз жасыма малға сатып, Отыр ғой мені міне құдай атып. Жарқылдап кеше ғана жұрген басым Тереңге шыға алмастай кеттім батып.
Оң жақта алақанда аялаған,
Мен сорлы тең адамға бара алмаған. Торғайдай тұрымтайға жем болыппын, Көдеден пана тауып қала алмаған.
Еркіммен сауық сайран сала алмаған, Өмірге мөз болыппын құр алдаған. Қыз байғұс кімге тоқтау болар дейсің Өз басын арашалап ала алмаған."
Тоқтады қөзден жасы мөлт-мөлт етіп, Қалғандай талықсиды есі кетіп. Қыз зары кеудеме кеп шоқтүсіріп, Жандырып жұрегімді барады өтіп.
с
12 ГгІ
£
мжя
Ағасы ызбаряанды маған қарап Тиісіп жын соққандай алақ-жұлақ. Той-думан тоқтай қалып су сепкендей Бәріміз ауыр оймен кеттік тарап.
II
Жылжиды жанға батқан күндер өтіп, Мазалап іштегі ойлар, сабыр кетіп.
Тағы да Әсияны бір көрсем деп, Аулына Хасен байдың келдім жетіп.
Мәз болып ойнап күлмей жас жата ма, Жатқанға жамбас шыдап, таң ата ма. Күн батып түн көрпесін жамылғанда Үйінде жалғыз қалып ас бата ма.
Жиылып алты бақан қүрып алып, Жұр екен қыз, бозбала асыр салып. Шығарып ішкі дертін, бойын жазып, Жұтады таза ауаны мейір қанып.
Жадырап күліп-ойнап жігіт - желең Жұр екен әзілдесіп айтып өлең. Булығып жатқан мұңын шығарады. Сырларын жастық шақтың түйіп терең.


із
о
Щ
&
"
ч
&
С'
V,’
о
НТ.
Гіс|
I
гг
<*5<
Һ-і
.4
р-г.
щ
о
сЗ
Сөйлесіп сүйгенімен екі ғашық, Масайрап көңлі шалқып судай тасып. Аңсаған армандылар жолығысып, Қалады мейірленіп, мауқын басып.
Тербеліп қүрған жіпте әнге салып, Балқытқан тыңдаушының бойын алып. Жүлдыздар жымыңдаған қараңғыда, Дауысын Әсияның қалдым танып.
Тулаған зорға бастым жүрегімді, Қүдайым берді ғой деп тілегімді. Хасеннің балалары көрінбейді,
Қүм қылған бет қайтарып жігерімді.
Қараймын Әсияға көзімді алмай, Сүйсініп қарағанда көзім талмай. Қасыма келмесе де алыс түрып Дауысын естігеннің езі қандай!
Таң атып келе жатыр шолпан туып, Келмедім бүған дейін жанап жуық. Бір кезде "қасқыр" деген ойын ойнап, Жөнелді біреулері бәрін қуып.
14
оЗм
10
Р,
Ъ4
8?
$2
сфо
гГ
лч
Сс*
&
ПГл

Жүгірді Әсия да сүйкей келіп, "Мені қу" - дегендей-ақ белгі беріп, Жоқ болдық жан көрместей маңайдағы Аулақта қалың шидің ішіне еніп.
Біздерді қошаметпен жел желпіді, Көрініп мүнарлаған бел желпіді. Қүрағын күміс дауыс бүраңдатып, Самалды майда бумен көл желпіді.
Төбеде төңкеріліп мөлдір аспан, Жүлдыздар күлім қағып жымыңдасқан. Сүлудың қабағындай ай қиылып, Нәзік нүр түсіп бізге қүшақтасқан.
III
Сонымен үрын келген бай баласы, Қоршаған қошеметті айналасы.
Әрі ақсақ, әрі сақау, тілі шолақ Ақылдың бітпеген еш нышанасы.
Қасына барса әзілдеп қыз жеңгесі Бұлтиып ашуланған кетіп есі. Күйеуден кәде жолын сүрағанда Дүңк еткен дегендей боп "мынау несі".
%і
-3'
0$<3,
V4
і
К“-
Г£-
й
һ.*.
с+
С-$С
1
о:<
В-Г.
й
ж
сі
?гг.
»
і
£л?
(ж)
&
&
"Бөрібай бұл отырған жеңгелерің Сыналып олардан бір қалар жерің -Ақырын күйеу жолдас ым қағады ¥ят-деп-мынау сенің істегенің".
Тиісті қыздар келіп тағы сөзбен, Сөйлемей неге отыр-деп - осы жездем. Бұрылып қорс етті де қала берді, Күйеу жоқ не айтса да бірін сезген.
Жолдасы деді оларға: "осы жездең Қап сауып отырған жоқ айтар сөзден Әуелі қалыңдығын әкеліңдер, Сыртынан мәз болмайды көрмей көзбен.
"Бетім-ау кімді алмақшы мына түрмен Адам боп жер бетінде қалай жұрген"-Деді де бір-екі қыз сәл естіртіп, Тезірек кетіп қалды шығып үйден.
Естіліп күйеу жайы қызға жетті, Жұгірді жеңгелері өңшең епті. "Бармаймын, көрмеймін де" дегенменен, Ақыры жеңе алмады жалғыз көпті.
3$ іе
?£
о
$
§
«м
щ
&
Шошынды көргеннен-ақ жігіт түсін, Жирентті сұрқы кетіп біткен пішін. Булығып, демі бітіп басы айналды, Күйдіріп, өртендіріп жалын ішін.
"Ерке-жан, не болды деп жеңгелері, Бәйек боп алдына кеп елпілдеді. Болдық-ау әуел баста бізде осылай", Көңілін сөзбен басып, дем береді.
Түрған жоқ сөзге бірақ құлақ салып, Барады өлшеусіз дерт бойын алып Бозарып құп-қу болып, өңі қашып,
Есі ауып түк сезбестен кетті талып.
Кетерде айтқан сыры осы болды Мойнымнан жылап тұрып алмай қолды. Құйылып омырауына қанды жасы. Құйғандай төбеден су қойным толды.
IV
Бұлт қалың, қараңғы түн. Ай тумаған Адамдай бұғып келем мал ұрлаған. Тып-тыныш ауыл-аймақ ұйқы басып, Жалғыз-ақ үріп тынбай ит шулаған.
РЛШЬМЖШІЖЖЛЩ
Қой ғана көрінеді қотан тояы, Жағалай үй тігілген қоршап оны. Күтумен тағат таппай отырғанда, Керінді бір адамның маған жоны.
Мүңайып Әсия кеп қасымда түр, Төгілтіп көздің жасын жылайды қүр.
Дәл ертең мүны келіп әкетпекші, Ойнаған қалындығын күйеу былтыр.
Бетіме жүмсақ қана беті тиіп, Жүбатып "жылама" деп түрмын сүйіп. Секілді екі жүрек біткен бірге Біреуге жібермекпін қалай қиып.
Еркелеп аймалап кеп қүшады да, Мінезі жас балаға үқсады да. "Пенде боп Бөрібайға барғанымша, Өзіңнің өлсем - дейді, - қүшағыңда".
Сүрадым толқып түрып ойға қалып:
- Егерде кеткен болсам өзіңді алып. Қиындық осы жолда көрер болсаң Сонда сеқжүрмейсің бе маған налып?
сЗ
- Есен сен сенбеймісің сүйгеніме, Уәдені берік байлап түйгеніме. Қаулаған қалсам да өртте денем жанып Сен үшін ризамын күйгеніме.
Байланды кетуге енді уәде берік, Тәуекел не іс болсын алдық көріп.
Қауыпты қара түнек елермісің. Сүйгенің серік болса қасыңа еріп.
Кең байтақ Арқа шексіз жер емес пе, Панасы, саясы мол бел емес пе. Жанашыр ағайын да душар болар Жау емес бәрі тегіс ел емес пе?
Жайлаған тауды, жонды арқар, киік, Дос болар, дұшпан болмас бізге тиіп.
Аралап кең даланы кетпек болдық, Қор болып жүрмейік деп тартып күйік.
Ақыры түн жамылып елден кеттік, Паналап тау қойнауын мекен еттік. Жапанда ағаш жонып, қобыз жасап, Қосылып ән шырқатып, күй тербеттік.
8Гі і9
Шығады күй төгіліп, шермен шалқып, Өзіне естігенді тегіс тартып. Үшқан қүс, жүгірген аң қалар тыңцап, Мұңайып бізбен бірге ұйып балқып.
Мөп-мөлдір күміс сулы аққан бүлақ, Қалың тал арасынан төмен құлап.
Үн қосып жапырақтар сыбдыр қағып, Шолпының дауысындай тұр сылдырап.
Биіктен пана болып мөлдір аспан, Қарайды мейірленіп көз жазбастан. Желпиді самалымен биіктаулар Табиғат баласындай қойнын ашқан.
Көз тартып, сүйкімді боп тігілген қос, Құстар да үйіріледі болғандай дос. Бозторғай шырлап көкте қалықтаған, Етеді бөлеп әнге көңілді хош.
Деймін мен: - "Басқа заттың керегі не, Жеткен соң ойыма алған тілегіме. Салтанат, толған дүние, жиған малға, Жарымды бір сүйгенге беремін бе?"
20 Гг*
Болсын деп табынбайтын басымда ерік Мен жұрмін ылас дүние сенен жеріп. Кеудемде қайғы ұшығы қалар емес Жұргенде жан сүйерім қасымда еріп.
Айта алар кім әлсіз деп махаббатты, Дүниеде одан қызық бар ма тәтті.
Ер де өтер, ақын да өтер, күйші де өтер, Бір өзі еркін билеп адамзатты.
Өмірді ардақтайсың, сүйесіңде, Алдына құрметпен бас иесіңде.
Сүю жоқ, тебірену жоқ, тас жұрек боп. Кім кірмек жаңа өмірдің дүниесіне.
Тек қана махаббат пен әлің асып. Жауды да сескендірер күш боп тасып, Жерге де аяқ, қолды тигізбейді, Жүйріктей қажымайтын алып-қашып.
Жоламай жанды көрмей жұрдік шеттеп, Жерлерге мұнан да алыс асып кетпек. Кездесіп анда-санда Әбен доспен, Естиміз ел хабарын тағы да ептеп.

21 ГгІ
Болыпты біз кеткелі ауыл бүлік,
Кеткенін қыздың қашып Оспан біліп. "Кызды тап, айып тарт, - деп, - мал қайтар," - деп, Дау болған екі арада кісі журіп.
Оспанның ішкен асы тарамаған,
Келер деп келін қайтып санамаған. Жылқысын Хасен байдың айдап алып Артына болар істің қарамаған.
Бүлініп ел осындай барымтамен, Жиналып көп адам боп атқа мінген.
"Ку кедей қолға түссе көрермін" - деп Маңайда жер қоймаған іздемеген.
Бір жерден бізге қатер түссе қауып, Асығып жөнелеміз жылдам ауып.
Жаз өтіп, күз де болып, күн суытып, Тоқтадық жапан дүзде бір көл тауып.
Айдында қос аққу жүр сыңғырлаған,
Онда жоқ қауып қатер ойына алған. Каратып мылтық аузын өздеріне "Атсаң ат" дегендей боп қызықгырған.
ИМЙ
Әдейі көл жағалап құсқа шығып, Таянып екеуіне бардым буғып. Сүйсініп құлағанға көңілім шат боп Ақыры бірін атып алдым жығып.
Оқ тиіп жатқан құсты қолыма алып, Қозғамай тұрып қаппын ойға қалып.
Тірісі ұзап кетпей, су сабалап, Серігін жоқтап-ақ жұр қажып - налып.
Өкіндім пүшайман боп атқаныма, Басқа құс мұнан өзге таппадым ба. Аққудай құла жүзде бізде безіп Ел жұрттан қашып аулақ жатқанымда.
Қайғырып сұңқылдайды серігіне, Адамдай қаяу түсіп жұрегіне. Өткен іс өкінгенмен келмес қайтып, Ойланар бір іс болды керегі не?
Гуілдеп күздің суық қара желі, Ызыңдап сыр қылғандай әлде нені. Зарланған аққу үні шошындырып, Түнімен ұйықтатпай шықты мені.
Й',	23 і"Я



£
*
р-г
сі
РГ.
ь.1'
щ
.<п
'с
§
4
&
Білдіртпей Әсияға ептеп басып, Есігін қамыс қостың жай ғана ашып. Ақырын киініп ап шықсам тысқа, Соғып тұр боран төпеп, ызғар шашып.
Маңайда қасқыр толып ұлығандай, Жел соғып ышқындады іш тартқандай. Естілер еміс - еміс аққу даусы, Адамша мұңын шағып жылағандай.
Мұз қатып қалған екен суық түсіп, Жыл құсы қалмай бірі кеткен ұшып. Ермепті оларға бұл қалған жалғыз, Айдынға баурын төсеп, мұзды құшып.
Келемін аттарды іздеп көл жағалап, Бір жерде тұр ма екен деп ши паналап. Карлыққан даусы естіліп, зорға шығып, Шөкелеп аққу отыр мұз сабалап.
Канатын, мойнын созып жаяды да, Болады сыңсығандай аяғында, Тұла бой шымырлады қарап тұрып, Мен де жылап жібердім аядым да.
Қол барып аттым екен оны не деп, Тұрмын-ау мен де күйіп жанымды жеп. Қыбырлап жатыр әне шала жансар, Таянып тұрсам қарап қасына кеп.
Мұз қатқан қар аралас құстың жүні, Қажыған су сабалап күндіз - түні.
Үзамай тиыштыққа кірді мәңгі, Таласа күнмен шығып ақырғы үні.
Ойладым: "құс емес бұл адам ба деп, Мен де бір өшпес қайғы табам ба деп.
Кетпейтін өмір бойы бітпес жара Жұрекке мен де сондай салам ба" - деп.
Көтеріп аққуды алып қайтып келдім, Бәрін де Әсияға айтып келдім.
Үні өшті, өмірменен қоштасты аққу, Қамысы судыраған қалды көлдің.

Байғұстың әлі есімде қақсағаны. Күндіз-түн дамыл таппай жатпағаны Санасыз құс та мұндай түссе күйге, Қалайша шыдайды екен адам жаны.
Соғады боран қатты болып түнек, Неше күн, неше түндер тынбай үдеп. Ойланып меңіреу дүние сезер емес, Қалсақ та біздер қажып, жадап-жүдеп.
Барады қыс ызғары кеудеге өтіп, Денеден қуат қашып.әл де кетіп. Жайлаған қасқыр, түлкі құба жонды, Біз қанша жүре алмақпыз мекен етіп.
Бозарып көдедей боп қалдық солып, Бүрісіп аштықпенен жаурап, тоңып, Ақыры бел байладық, барайықдеп, Бір елді таяудағы таппақ болып.
Қамыс қос, желқобыз боп ызың қағып, Түрғандай бізбен бірге мүңын шағып.
Жалынып әлде нені өтінгендей, Кетерде кетпеңдер деп айып тағып.
Соғады қар төпелеп үрып бетке, Қадалып тікенектей өтіп етке. Әурелеп қос жаяуды мазақтайды, Келмейтін аш бөрілер таяп көпке.
ИһЯЗ
Аздай-ақ бізді жаяу қалдырғаны, Азапқа жан төзбейтін салдырғаны. Қадалып жыртқыш көзі қуанғандай, Қиналған бізді көріп кіріп жаны.
Айнала тегіс улып у-шу болып, Көткендей дүниеге қасқыр толып.
.44
Әр жерден көрінеді қарауылдап, Көрінген көздеріне бізді торып.
Шүбырып сілекейі қарап бізге Келеді артымыздан түсіп ізге.
Кейде алдан қарды шаша боратады. Бізді де жем қылуға жапан түзде.
Келеміз ілбіп басып екі жаяу,
Белгісі сөзілмейді елдің таяу. Қадамың кішірейіп басқан сайын, Жұрісің бәсеңдейді күнде баяу.
Ренжіп, назаланып дүниеге,
Түсірген аянышты мұндай күйге.
Келеміз ішімізден тілек тілеп,
Әйтеуір құласақдеп жетіп елге.


Отырып бірде жұріп, бірде тұрып, Жылжимыз ілбіп басып діңке құрып. Бір кезде "ойбай" деген шықты дауыс. Артыма қарай қалдым мойын бұрып.
Жұгірдім кейін қарай асып-сасып, Қалыпты Әсияны қасқыр басып. Ішігін үстіндегі жатыр жұлып, Қанына құмар болып жалғыз қасық.
Қасына жан ұшырып келдім жетіп,
Қос қасқыр сәл шегінді елең етіп. "Жаным-ай тірімісің, басың көтер", -Дедім де құшаққа алдым сабыр кетіп.
Өзіме қайта шапты екі қасқыр, Сескеніп кетер емес қара басқыр. Ашынған ол да аштықтың қыспағымен Дегендей "не жан берем, не жан тапсыр".
Менің де екі көзім толды қанға,
Зор қатер төнгеннен соң шыбын жанға. Мен біреу, жыртқыш екеу басталды айқас, Жасқанып шегінуге уақыт бар ма.
Үстадым тамағынан біреуін кеп, Тегін жан енді буған берем бе деп, Ажалдың қармағына түскендеймін,
Бас қорғап жолын тауып шықпасам тек. Екеулеп мені еркіндеп алды ортаға, Азулар етке батты, салып таңба. Еңсеріп билеп төстеп барады алып,
Боянып жыртқыш тісі қызыл қанға. Бір кезде болат қанжар, қолға түсті, Тур едім асыра алмай әлді күшті. Жібердім ашуланып салып-салып,
Кезекпен екеуінде көздеп ішті. Қасқырмен бірге түстім жерге қулап, Қиналып жур екенбіз зорға шыдап, Жумылды бас айналып, екі көзім,
Шыңылдап түк естімей екі қулақ.
VI
Білмеймін күн өтті ме түн өтті ме, Талдырып қанды арпалыс жүдетті де. Бір кезде көзімді ашсам Әсия отыр. Осындай бере бермес тілекті де.

&’і	29 Гг!
Өңім бе, сағымданған түсім бе әлде, Нанбастай бір іс болған тірі пенде. Әп-сәтте есті жиып ала қойдым, Қуаныш дәл осылай болар кейде.
Қүшты ол мені аймалап өксіп жылап, Ағытты сорғалатып жасын бүлап. Өзім де тоқтай алмай босай бердім, Балқыдым, түра алмадым төзіп шыдап.
"Есен-ау тірімісің, жаным-ай сен, Азап жоқ бір тәулікте мен көрмеген. Таң атып, күн көрініп шықпайды екен, Қара түн түнергенде көктен төнген.
Һ.Ч.5
Күн батты үнсіз-тілсіз жаттың өзің, Төрт болып мен отырдым екі көзім. Төңірек қара көрпе жамылғанда, Бөрілер қаптағандай дүние жүзін.
Саған бір, қарағанда қасқырға бір, Селкілдеп қалшылдайды дене дір-дір, Кенеттен айналама көзім салсам, Жалақтап анталап кеп қамалап түр.
Даусыма сескенбейді "ойбай" деген, Сен жоқсың талып жатып оны сезген. Талпынып азаттықты аңсағанда, Ойладым кезіміз деп қарап өлген.
Қауіптен талай қатер алып шыққан, Жургенде серік болған қашып журттан. Мылтығың еске түсіп қолыма алдым, Жолдасың бірге жұріп сырыңды үққан.
Қүш бітіп, түла бойға кірді қайрат, Біткендей арыстандай қайратты айбат.
Тобына нүсқап тартып жібергенде, Қорылдап қорқау алды қалды жайрап.
Сілкінтіп жібергендей меңіреу түнді, Ести сап састы бәрі ашулы үнді. Бытырал жан-жағына быт-шыт болды, Қарсы алдым міне осылай жарық күнді.
Әсия бір күрсінді қарап маған,
— Әл-қуат берсін тәңірім - деді,- саған. Артымда мен өлсем де қалшы тірі, Сен ептеп аяңдай бер елге таман.

р&а
8$ зі
и
КГ.
р-г.
С'
&

Жүруге енді шамам келмес деді, Жолыңнан бөгемейін енді сені. Өлгенше бірге екеуміз сен аман бол, Кете бер қарамай-ақтастап мені.
Бірге өлмей меніменен сен тірі қал, Таба алсаң іздеп тауып бір елге бар. бар шығар біздей адам әр жерде көп, Бірігіп дүшпаныңнан өш-көгіңді ал.
— Мен сені кетпекпін бе тірі тастап,
Нені айтып түрсың өзің, нені бастап.
Көрейік кең дүниені жұріп бірге, Қалайық өлсек бірге қарды жастап.
Қозғалдық тағы жылжып алға қарай, Белестен, өзек-қырат өттік талай.
Әсия қозғала алмай қалды тоқтап, Ілбіген қыбырға да ілесе алмай.
Арқалап дем алдырып дүркін-дүркін, Өткіздік жанды қинап бірнеше күн. Әл қүрып жер бауырлап жатыр едік, Кенеттен селк еткізді шыққан бір үн.
В ,т 5&ЛЗ

Қиналып бас көтердім қарап артқа, Қадалды екі көзім бір салт атқа.
Дос емес, қас болса да адам ғой деп, Көңілім толып кетті қуанышқа.
Қушақтады ой баурым деп бізді қушып: "Әйтеуір зорға таптым ізге түсіп.
Қалай кеп қалғансыңдар мунша жерге, Суықтан борандатқан қалмай үсіп."
Қиын күн басқа түсіп екі талай, Турғанда қуат кетіп әлің қалмай, ¥мтылған шыбын жанын пида қылып, Есіңнен шығарасың досты қалай.
л5
о'
Бізді іздеп келіп турған Әбен екен, Ойына ой келмепті бізден бөтен. Сандалып ат үстінде бес-алты күн, Өзі де қажып-талып әзер жеткен.
Әсия бірде күліп, бірде жылап, Бажайлап ел жағдайын жатыр сурап. Міңгесіп кезектесіп кете бердік.
Ес жиып жан шақырар іздеп турақ.


к?
%
£
Щ
&
-й
ч
сгг
И-Ъ'
I
(ГГ.
А
и-г'
'с
&
Қалжырап әрі ашығып, әрі тоңып,
Күш кетіп қалып едік қаусап солып, Өлмедік, ес жинадықтірі қалып, Қосына жылқышының душар болып.
Далада қысы-жазы жатқан малшы, Байларға өмір бойы болып жалшы. Шырмалып басы түскен буғалыққа, Ішер ас, киер - киім болып тапшы.
Баяндап айтып берсем істің жайын, Сүйсініп тыңдайды олар айтқан сайын. Бермеуге дүшпандарға қолдарынан Келгенше шамалары бәрі дайын.
Кіжініп ашу кернеп дүрілдейді, Кедейге бүл қалыпта күн жоқ дейді. батып түр бай тізесі жан шығарып, Қасқырша шетімізден түтіп жейді.
Деді Әлім олардың жау екені рас, Байлығын бедел етіп ата мирас. Келсемде дәл жетпістің жетеуіне Тиген жоқ бел шешініп жастыққа бас.
34 ГЙ
Болып ем бір кезде жас мен де сендей, Бұл иттер қоймайды ғой ақыр жеңбей.
Қолымнан сүйгенімді тартып алып, Сорлатып кете барды-ау теңдік бермей.
Мөлтілдеп төгілді құр көзден жасым, Бойыма тарамайды ішкен асым.
Аз малдың бәрі түсіп барымтаға, Қаңғырып қалды міне жалғыз басым.
Шықпасаң тұңгиық бұл жолын тауып, Білмеймін бұл жерде де болар қауып, Біреуден жаман қатты сескенемін, Кететін біздерге кеп ауық-ауық.
Әлім қарт айтты жайлап күдіктерін, Екеуің жассың ғой деп бір жас өрім, Бұл жерде жаз шыққанша болмақ болдық, Төңіректе болмаған соң барар жерің.
Әбенді аттандырдық елге қарай, Кезеңнен алып шыққан әлде талай.
Әсия шешесіне сәлем айтты Онымен жылап тұрып көзін алмай.
Ш№л
ВЛЛй
VII
Шегі жоқ Сарыарқаның сары даласы, Көмкерген аппақ қармен айналасы, Қостары жылқышының жылжи түсіп, Біртіндеп алыстаған ел арасы.
Кез болып мейірбанды дос жандарға, Көңілде енді қалған алаң бар ма.
Адамға өмірінде кім жетеді,
Қол ұшын бере білген қиын, тарда.
Етті жеп тойындық біз тамақ ішіп, Қалуға айналыппыз аштан үшып. Бақырды оттан үзбей асамын кеп, Түрады бір ет түссе, бір ет пісіп.
Бүларға бай қолынан түк бермейді. Семізді өздері үстап тандап жейді. Жасықты бай берді деп қалай жесін, Жауабы:"қасқыр тартып кетті" -дейді.
Бүл жылқы төрт-бес мынға жеткен жуық, Қосылар қүлындары жылда туып. Есепсіз себебі жоқ іс қылмайды, Қорқады байдан қатты түсі суық.
С-1'О
с-іо
р.
V
й'
с-іо
(Г

сфо

Қар ери азық алып Асан келіп, Жайдары адамсынып сәлем беріп, "Жөнін айт танымадық бүл кім-деді, Отырған қос ішінде бізді көріп.
Жай ғана сұрап жайды алды біліп, Мырс етіп маңызданып мүрттан күліп.
Жұрді де жылқы аралап бір-екі күн, "Қош бол" - деп атты ертетіп кетті жұріп.
Әлім қарт ол кеткен соң келіп маған, "Айтқаным қауып қылар осы саған. Жандайшап байдың әбден сенген досы, Адамның обалына қарамаған.
Кетпесе жарар еді тарап көпке, Ант үрған жұрмеуші еді қарап текке.
Тәуекел сақтар тәңір, - деді тағы, Кім келсін көксоқтада мүндай шетке".
Жаз шыға кетпекшімін өз жайыма, Жазылған істі көріп мандайыма, Қыс өтіп, жаз да шығап осы бетпен, Ақыры ескерусіз қалмаймын ба.

8$	37

Ойлаймын "керекпін деп енді кімге, Күдерді үзген шығар бәрі мүлде,
Қар еріп өзен, сайлар түсе қалса,
Кім келмек біздерді іздеп білген күнде".
Мен жүрмін сойыл үстап жылқы бағып, "Пенде боп түсемін деп қолға неғып". Дегенше әне-міне жаз таянып, Жүлдызша өтіп жатты уақыт ағып.
Қүлпырды жер дүние болды да жаз, Айдында асыр салып үйрек пен қаз. Жадырап арқалары жан-жануар, Шуақтап күн көзіне бәрі де мәз.
Түнерген бір қауыпты бүрын сезіп, Аралап жапан түзді кеттік безіп. Денеге	қажымастай	қайрат	бітіп,
Алыппыз қиындыққа әбден төзіп.

Тоқтадық мекен етіп тау бөктерін, Бүлақты ағаш-талды пана жерін, Әлім де мені таптап айтқан еді, Жолама ел болсын деп көрмегенің.

Көрместен тағы кеттік жанның бетін, Қас дүшпан өзгертпепті сұм ниетін, Кейде атып, кейде жымға дүзақ қүрып, Далада қылдық азық аңның етін.
Күн үзақ зеріккен соң өзі қатты, Әсия аралапты бүлақ жақты. Батпаққа батып қүлап жатқан жерден, Киіктің бір жас лағын үстап апты.
Қүр сүлдер енесінен қалған жетім, Денесі жара-жара көрсең етін. Қалмапты соңына ертсе әлгі байғүс, Сезгендей Әсияның ақ ниетін.
Күн бойы бағып-қағып қылады ермек, Байқайды жараларын талмай емдеп. Жаутандап мөлдірейді қос жанары. Тәтті шөп тағы тауып әкелсе деп.
Қос іші жан қосылып қалды толып, Көбейді қара-қүра үшеу болып. Өзіне жас баладай серік болды. Кей күні мен далада қалсам қонып.

Соңынан бірде қалмай жүреді еріп, Үйреткен шөпті, суды қолдан беріп.
Кей уақыт алдына алып отырады,
Жас лақгы жас бөбектей жақсы көріп.
Сүйсінем әзіл айтып мінезіне,
"Бүл өзі жора ғой, - деп күлемін де, Мойныма еркелей кеп асылады, Жымиып езу тартып күледі де.
Бір күні кештеу қайтып келсем аңнан, Жүгіріп шықты Әсия қарсы алдымнан. Көрініп бір күн оған жылдай болып, Көргенше мені дәті шыдамаған.
Шыққан соң мені көріп зыр жүгіріп, Тыңдадым не айтар деп қүлақ түріп. Мінекей жылап түрып айтқан сыры, Айрылмай мойыныма қүлаш керіп.
„ Мен барсам-деді-таудың бүлағына, Айтқандай сыр сыбырлап қүлағыма. Түнжырап қүрақ-талдар басын иіп, Мүңайып маған қарап түрады да.
гС

;	40
Түскендей ауыр қайғы бастарына, Мүңаяр қырдың қара тастары да.
Аялап әлде мені есіркейме Білмеймін әлде неге бастады ма.
Көрмедім көңілді үшқан бозторғайды, Түскендей еңселері басып қайғы. Дал болдым сырын үғып түсіне алмай, Аңғартып хабарлап жұр қандай жайды.
Соншама қайғыланып күйгені не Еркіндік бүларға да тимеді ме. Аузын ан жегенінде дәмі кетпес, Жеркентті кермек татып жидегі де.
Соңымман жарты елі де лағым қалмай, Күнімен жүгіріп жүр шөп те шалмай. Иіскейді қайта-қайта мені түртіп, Карайды мөлдіретіп көзін алмай.
Сәбидей еркелеттім сипап басын, Калайша жалғыз адам жасымасын.
Есіме елімдегі анам түсіп,
'ЧІР81
Төгіліп кетсе керек көзден жасым.
Кеудеме басын сүйеп айтты сырын, Нандырып жоқты бар ғып етіп ырым - Ел-жұртты сағындың ба - деп сүрадым, Мұндай сөз айтпаушы едің мұнан бүрын.
Төккелі тұрған жасы тиылсын ба, Ағылды тигендей боп жарасына, Көріскен адамдай боп бірге жылап, Күңірендік арқаның кең даласында.
с-і-о
Жан күйіп, қыспақталып түсіп тарға, Оңай ма тағы аң болу тірі жанға. Түбі жоқ тұңғиыққа кеткендейміз, Тұрған соң шараң құрып амал бар ма
Күн батып кірген еді ұясына,
Көрінді біреу таудың қиясында,
Кас, досын көре тұра біле алмадық, Көңілді жамандыққа қиясың ба.
Көбейді сәлден кейін шоғырланып, Бұлардың жау екені сезілді анық. Жүгірдім жан ұшырып атқа қарай, Үлгердім біреуін - ақ үстап алып.
Мен жетпей Әсияға келіп қалды, Ілезде шырылдатып устап алды. Үмтылып кіріп едім топты жарып, "Жолама, құтыл, қаш", -деп айғай салды.
Мен жауға кете алам ба оны тастап, Сескеніп ойымда жоқ жаудан қашпақ Сілтедім сойылымды оңды-солды, Көппенен жалғыз ұрыс кеттім бастап.
Біразі қуғыншының қалды құлап, Аттарды көзім шалды жұрген тулап. Шашам ба көпке топырақ жалғыз өзім, Камады ортаға алып қойдай шулап.
Басыма бір шоқпар кеп тиіп қатты, Кызартып бет-аузымды қан ғып жапты. Талықсып, есім ауып шыға топтан, Жөнелдім айдалаға бұрып атты.
Артымнан түн болса да қалмай қуып, Үстамақ болды бәрі белді буып. Күрең ат кең жазыққа шыққан кезде, Келтірмей қара үздірді бірін жуық.
Й')	43 І'Й


Жүрісі жануардың қандай майда, Адамға серік ондай аттар қайда Таң атып, күн де шығып көтеріле, Бір үлкен жығылыппын терең сайға.
Сол жерде бірнеше күн есім ауып, Қызыл қан бастан аққан бетті жауып. Жатыппын өлім-өмір арасында, Алғанша әлде кімдер мені тауып.
Үзамай мені тастап кетпей атым, Айналып таяу жерде жайылатын.
Иіскелеп ауық-ауық қасыма кеп, Жер теуіп жануарым тарпынатын.
Шалалау есім кіріп қалғанда өзім, Естимін біреулердің айтқан сөзін. Жатырмын мамық көрпе, ақтөсекте, Айнала маңайыма түссе көзім.
О
&
&
лЗ
Білмеймін өңім бе әлде, түсім бе әлде, Сенбестей бір іс болып тірі пенде. Қасымда бәйек болып бір қыз отыр, Ынтасы бар тілегі болып менде.
шмш

Адам ба әлде көкте періште ме, Мұншама елжірейді маған неге. Пейішке менің жаным ұшқан ба әлде, Әсия жерде қалып жасын төге.
Сипаған мені аймалап қолы майда, Жасқанам көзді тігіп қарамай да. Таңылған басым жара дәріленіп, Қалайша мұндай жағдай болған пайда.
Есімді жиғаныма қуанғандай, Жарқырап күлімдейді ақша маңдай. Ақ тісі меруерттей тізбектеліп, Сүйсініп қарап отыр көзін алмай.
Ойлаймын "қордың қызы осы ма" деп, Тұрғандай "сен ешкімнен шошыма" деп, Өзінің шын достығын сездіргендей, Бір жылы сөз айтып тұр қасыма кеп.
Үғамын ішкі сырын жұрегіммен, Байқаймын "тіріл" деген тілегі мен. Болар ма сондай адам жаны сұлу. Бейтаныс бір адамға елжіреген.
45 ГЙ
чЭ

'&3
шлтамсмлл®
л
8*
-аЭі
с4-о
I®
к5
-£
ЖІ
1
ЙТ.
2§
о
*Ъ?
с$<
Э
|ГГ,
.С'
£Г,
й
.4
'
%
&
л
Көтерді басымды кеп сусын беріп, Мені бір ағасындай жақын көріп. Сыпайы мінезіне жарасып тур, Сұяуяық ақ жүзіне біткен көрік.
Біреудің көз тартатын тәні сұяу, Біреудіңтамыяжытқан әні сұяу. Ертетін тұяа бойды мінезімен, Адамға не жетеді жаны сұяу.
Ондайды іздеп қайдан таба аяасың, Тән түгія жазбай ма емдеп жан жарасын. Өмірдің жарық берген шуағындай, Теңгермен не асыяға қара басын.
Есен қарт шертіп-шертіп домбырасын, Бір төкті мөлт еткізіп көздің жасын. Тым-тырыс тына қалдық су сепкендей, Көтеріп сөйлегенше қайта басын.
VIII
Кайғы мен мұң мен зарды бастан кешіп, Мекенін қыймай тастап алтын бесік. Каңбақтай жел аударған сая таппай, Бұл жаққа қалың босқын келген көшіп.
У
О
о
%
$
-аЭ
оіо
сЗ
р-л
«Й
л
ки.'
&
Оларды жұрт түсінбей "мұжық" деген, "Бас кесер шеттерінен-бұзық" деген. Ойлаған кем емес деп аш қорқаудан, Кездессе адамның да етін жеген.
Қанқу сөз дәл осындай мыйыңды улап, Соғатын естігенде жұрек тулап. Жас бала "орыс" десе жым болатын, Бой бермей асыр салып жүрген тулап.
Жауығып тағы аңцай боп орыс, қазақ, Кездессе бірін-бірі қылған мазақ. Шонжарлар кулықпенен айдап салып, Кедейлер екі елден де тартқан азап.
Кім білген өсек сөздің бос боларын, Қас деген адамыңның дос боларын. Ажалдың тырнағынан аман қалып, Қамыққан көңіліңнің хош боларын.
Бір топ жас жұріп қапты гүлдер теріп, Серуенді жаяу жүрген қызық көріп. Секіріп лақша ойнап, асыр салып, Жүгірген көбелектің соңына еріп.
47	(1$
Шаңқай түс. Қалжыраған шаршап талып, Шомылмақ өзектегі суға барып. Бақырып бір қыз қырға атып шыққан. Қорқыныш әлде нені көзі шалып.
'О
&
.«з
%
щ
щ
й
I
р-г.
а
^І
—і'
5*5
%
&
Білмейді әлде өлі, тірі жан ба, Далада жатуында бір сыр бар ма. Таянбай, маңайласпай қарқылдап жүр, Күткендей өлексені бір топ қарға.
Біреуі мені көріп, өлі деген,
Кетіпті адамдықтан өңі деген, Қасына таянбай-ақ бүл сұмдықтың, Жоламай кете беру жөні деген.
Қалармыз тіпті өзіміз жаласына, Пәлені ай даладан табарсың да.
Өрт болып лаулап түрған шақ осы ғой Жаулықтың орыс, қазақ арасында.
'<д
щ
Кетейік артымызға шоқ байламай, Қалармыз отқа түсіп абайламай, Жүқпалы дерттен өлген өлексе ме, Болама сақтық жағын тағы онламай.
й?	т
Бұл кезде фельдшер қызы Лиза деген, Мен мұның тірі өлісін білем деген. Үйреніп әкесінен дәрігерлікті,
Жан еді бүл да адамның қамын жеген.
Беттегі, киімдегі қанды жуып, Басқасы жеркенгенде келмей жуық. "Киргизді" не қыласың дегендерді, Жек көрген қабағымен қарап суық.
Қасымда мейірленіп қарап түрған, Мені бір жақын жанға балап тұрған, Баяғы сол Лиза екен, қолымды ұстап, Соғысын тамырымның санап түрған.
Жастық шақ гүл емес пе жайнап түрған, Бүлбүлдай ән салғызып, сайрап түрған.
Көзіне көрген жанның шоқ түсіріп, Сыйқырлап көңілдерін байлап түрған.
Түрмай ма лап-лап етіп от боп жанып, Күйдіріп, кейде қатты лебі шалып.
Қиынның қиясына өрлесе де, Қабақты шытқызарма қажып-налып.

Бетіме қан жүгіріп, ажар кіріп, Қайтамын өзенді өрлеп, күнде жұріп. Қосылып Лиза бірге ере шығып, Көңілімді көтереді күндей күліп.
-гМ
Бәрін де орыстардың "дүшпан" деген, Қауесет сөз екен ғой құр естіген. Жазылтып жан жарасын майда сөзбен, Жұргенін айттырмай-ақ жүрек сезген.
Қолыма кей уақытта гармонь алып, Кетемін түрлі-түрлі әнге салып. Лиза кеп тыңдап, қарап отырады,
Өзі де терең сырлы ойға қалып.
Көзінен мөлтілдеген жасы тамып,
Екі бет алаулайды от боп жанып. Шашынан сипап қана сыр сұраймын, -Қамығып отырсыңдеп неге налып.
Жастықтың сыры да көп, жыры да көп, Кей кесел кетеді-ау бір жаныңды жеп. Сондайдың біреуіне душар болып, Жұр екен жан жарасын жаза алмай тек.

ВМй
Соғыста жан сүйері қаза тауып, Қалыпты естігенде есі де ауып, Ойменен күзгі гүлдей өңі солып, Ауырып қалады екен ауық-ауық.
Кезінде алғаш рет мені тапқан, Сүйгені еске түскен солай жатқан.
Көңіліне аяушылық ойлар келіп, Күндіз-түні мәпелеп, күтіп баққан.
Қолына ылғи осы гармоньді алып, Сүйгені тартады екен әнге салып.
Көзіне сүйген жары елестесе, Қайғырып қажымасын қалай налып.
IX
Бір күні көп адамдар қаптап келіп, Лизаның баса көктеп үйіне еніп, Кіжініп балағаттап сабай берді, Тартып-ап қанын ішке мені көріп.
Лиза жүр жанушырып арашалап, Көбі тур муны көріп тамашалап. Қоянның көжегіндей жаутаңдаймын, Қасқырдай көрінеді жейтін талап.
-С
;	51
іщтешшжшму»
$		
т*г
щ
!
тг
й
XV'
•У*
о
тг
Гіё
с,-<
XV’
.£■
»т
5:
ЗІ
XV’
|
■ЧГТ1'
’сГ
%
»6
Ортада пристав түр "үр" деп бірге, Сөйлесіп бір қаншықпен керегі не. Қорғаған пасүрманды опасызды, Өртейік басын оның көміп күлге.
Тұрғанда есім қашып қатты сасып, Бір-екеу кіріп келді есік ашып. Айғай шу су сепкендей жым-жырт болды Жиынның елеуреген бәрін басып.
Жығылды Лиза келіп аяғына, Балдақпен қолындағы таяғына,
Жігіт те шашын сипап босай берді, Елжіреп жүрек шіркін аяды да.
Соғыстан жараланып келген қайтып, Лизаның ағасы отыр әңгіме айтып. Білсе де өмірдегі талай сырды,
Өзін еш көрсетпейді бір зорайтып.
Таңданып таң қаламын ақылына, Сөйлеген сөз маржаны нақылына. Өмірде естімеген сырларды айтып, Мені бір санағандай жақынына.
&
23
ОІО
23
$5
с-1<3
о$о
23
с-Х<і
(Г
сфа
Ф'
§3
Атадан жеке дара туған басым, Білмеппін кім екенін дос пен қасым. Ағамдай бірге туған ақыл айтып, Ішпейді менсіз жеке ішер асын.
— Бір бауыр, - дейді, - туыс орыс, қазақ, Тек қана бай-болыстар қылған мазақ. Жарқырап таң ататын мезгіл таяу,
¥мыт боп ғасыр бойы көрген азап.
Азаттық уран салды Ленин бастап, Келеді езілген тап түгеп қостап. Болмаған тарихтағы жаңа өмірдің, Жаңғыртып бар әлемнің жолын ашпақ.
Ол кезең келедітек күреспенен,
Ер емес сол жол үшін күреспеген. Лениндей данышпанның соңына еріп, Дүшпанға қарсы түрып тіреспеген.

«ЖШМЖІШУМуМЖІ,
Осындай әңгімені құлағыма, Үқтырып отырады қуяды да. Басына бір адамның терең білім, Япыр-ай қалай бітіп сияды да.
IX
Бүл кезде қазақтың кең сар даласы, Бұрқырап дауыл соқты айналасы. Теңіздей толқынданып ел ашуы, Теп-тегіс атқа мінген кәрі-жасы.
Найзағай дауысындай күркіреді, Дүбірден жер жарыльп сілқінеді. Булығып жатқан кегі аспанға атып, Қалтырап қас жаулары тітіреді.
Ел жақтан хабарына қүлақтүріп, Мен шықтым қару алып атқа мініп. Дүшпаннан кек алатын мезгіл жетті, Бойыма тасқын судай қайрат кіріп.
Жөнелдім күрең атқа қамшы басып, Көңілім бірде жасып, бірде тасып. Артыма дамыл-дамыл қарай бердім, Кеткенше қарамды үзіп белден асып.
Өрт лаулап қазақтың кең даласында, Алатау, Алтай, Каспий арасында. Булығып жатқан өлке толқынданды,
Өр намыс сыймай шалқып шарасына.
Аңсаған азаттықты ашынған ел,
Тасыған тау суындай жайылған сел. Толқынмен ағып мен де кете бердім, Жауменен шайқасбақ боп сынғанша бел.
Халықты көтерілген Әбен бастап,
Буқара жәбір көрген тегіс қостап. Ежелден қанын сорып келе жатқан, Ежелгі жауларының қанын шашпақ.
Қуандым аңсаған күн келгеніне,
Қүдайым тілегімді бергеніне.
Қорғалап жан бетіне көрінбеуші ем, Еркіндік енді бүгін көргеніме.
Бір жолға елге қарай түзеп бетті, Қоштасар Андреймен мезгіл жетті. Қаруын қолға берген берік ұстап, Жауменен айқасуға бердім сертті.
«Жол болсын» дейді қимай беттен сүйіп, Сөздерін бой тумардай алдым түйіп. Кете алмай бауырымдай елжіредім, Шығуға әлім келмей киім киіп.
Мойнымнан қүшқанда Лиза келіп,
Қанттай суға түскен кеттім еріп.
Егіліп тілек айтып жылап тұрды,
Жолығар сәт болсын деп қайта көріп.
~л
ІІ
&
щ
&
о
% с£о!
&
&
-£■
с-;-о
о
ЕГ5 I
&
Һ.Ч,
сЗ
&
©
оЙ
Чз
®|
Патшадан келген жарлық июньдегі Халықтың осы болды күйінбегі.
19-31-ді тегіс алмақ,
Біреудің жалғызында үйіндегі.
Елменен кеттім бірге араласып, Өмірдің қиясына қадам басып. "Таң атып, күн туады біздерге" - деп, Ширатам жүргендерді қорқып-сасып.
Келеді патшаға да қауып төніп, Түрған жоқ енді халық оған сеніп, Жасайтын бостандықты бәрі өзіміз Бәрін де қолмен істеп көзбен көріп.
Қамқор боп езілгенге туған дана, Өмірді өзгертпекші жасап жаңа. Теңелтіп қараңғы елді қатарға алып, Жеткізбек азаттыққа Ленин ғана.
Өзімше түсіндірем айтып жөнін, Қандай жол қуып жүрген жан екенін.
Кедейін орыс, қазақ бірдей үстап, Қам жейтін сабаздардың бар екенін.
ОһЯВ
Бәрі де шұлғып отыр уйып тыңдап, Жалғыз-ақ байсымақтар жүр шыбындап, Өлуге адал жолда дайынбыз деп, Күшін де қаруын да отыр шыңдап.
Ендеше біз көрейік соңына еріп,
Бүл жолға сертімізді үстап берік. Азаттық арманымыз әуелден-ақ, Арман не сол бір таңды көрсек өліп.
Әуелі жақын жауды құртамыз деп, Ауылына әкімдердің ағылды кеп. Жарқылдай қылыш-найза күн көзімен, Бұрқырап шыққан шаңды көресің тек.
Бастары кейбірінің домалады, Қалғаны қашып-пысып қорғалады. Тақымы елге батқан шонжарлардың Көзінен сорасы ағып сорғалады.
Кеткендей басым тұман бұлт боп көшіп, Жетердей арманыма көңілім өсіп, Ауылына Хасен байдың келдім жетіп, Екпінім ентелеген желдей есіп.
Бойыма қайрат берген ойлар келіп, Жауыма турғандаймын өзім төніп, Арманға жететұғын күн туды деп, Достарды өзім бастап кеттім еніп.
Асықтым кіргенімше үйге еніп, Әсия қарсы алар деп күндей күліп. Сырттағы абалаған ит даусымен Ойлаймын отыр-ау деп бізді біліп.
Келуге бул маңайға бата алмаған, Тиыштап айдалада жата алмаған. Еркінсіп келіп тұр ғой бүгін Есен, Қаруын азаттықтың қолына алған.
Үй-іші күмілжиді маған қарап,
Мені бір жан алғышқа отыр санап. Білуге Әсияның қайда екенін, Достарым оспақ сөзбен отыр жанап.
Шыр етті бесіктегі жатқан бала, Қарадым кім келер деп көзім тала. "Қу жетім неге мұнша жылайды" деп, Бәйбіше түре келді айғай сала.
ДЛ33 ЧОГ	£л?-Л ТсГ ДЛмі ШГ ТТГ ЬлГ.Ы Тсһ Т-а
57
Кенеттен жай ұрғандай қалдым шошып, Денемді жібергендей осып-осып Бойдағы күш-қуаттан сарқын қалмай, Кетіпті екі көзден жасым жосып.
Түнеріп түнек басып, үміт өшкен, Аңсаған тәтті арманның жолын кескен, Сәулесі өмірімнің сөніп қалса,
Бүл қайғы тіршілікте шығар ма естен.
с-і<
С-І-З
Есен қарт солқ-солқ етіп өксіп жылап, Айта алмай әңгімесін қалды тоқтап. Өткендей басынан іс кеше ғана, Сүйгенін жасындағы отыр жоқтап.
Бірге өлмей Әсиядан қалдым неге, Өмірдің одан қалған керегі не. Дүниеден қайғылы өткен сорлымын ғой Ақыры жетпей кеттім тілегіме. "
Махаббат қартаймайды, тозбайды екен, Еске алса ескі дертті қозғайды екен. Шаңымен адастырар жүйрік уақыт,
Ол да бір баса-көктеп озбайды екен.
оіс
£3
.... .и-5£>> 6 > Ь-і, м

Шырылдап жалғыз қалған жетім бала,
Бар белгі сүйгенімнен осы ғана.
ш
Қос жетім қүшақтасып еңірей бердік, Істерлік мүнан өзге болмай шара.
Өрт еді көңіл есіп лапылдаған, Күйдірген дүшпандарын жақындаған. Кенеттен су сепкендей бәрі сөнді, Екпінім тасқа тиіп арындаған.
Ауыр дерт аз болғандай басымдағы, Қайғырды серіктерім қасымдағы. Халыққа зәрін шашып, ызғар төніп, Көңілдің осы болды жасымағы.
Болмады-ау өмірімде оңған ісім, Зайғы боп өтіп кетті жастық күшім. Қаламын еске түссе есеңгіреп, Өртеніп лапылдайды күйіп ішім.
Ел көңлі тасқын судай тасып еді, Арманы арнасынан асып еді. Жауымен жүлқыласып арыстандай, Нүрына бостандықтың асық еді.
'ё
ч
щ
і
3
5:
г>2<
гг.
и
*гг.
Һ-Т-
г>
О$-3
'ч:
ГГ_
Һ.Г.
э
о
р'г1
й
&К?
£
сЗ
%
й
л
¥мтылған азаттыққа қалың халық, Қамалып тар қапаста қалды налып. Құтырды жын ұрғандай шабармандар Соңынан әскер ертіп ойран салып.
Бұзықтың ел бүлдірген бірі болып, Көрінген кейде көзге ірі болып. Байланып аяқ-қолым кете бардым, Кұр сүлдер жан шықпаған тірі болып.
Артымда туып өскен елім қалды,
Кір жуып кіндік кескен жерім қалды. Жарық таң әлі-ақ туып атар деген Кеудемде әйтеуір бір сенім қалды.
X
Тұрағым кеше абақты бүгін майдан, Зор майдан кең өлкеге құлаш жайған. Қан кешіп қара саннан жүрсемдағы Шықпайды туған жерім өмірі ойдан.
Сәбиді анасынан қалған жетім, Дариғай күн болар ма бір көретін, Қалдырған Әсияның көзі емес пе Бойыма тірі жүрсем әл беретін.
60
»ІЛ«5

Шіркін-ай өсер ме екен тірі қалып, Алдымда жұрер ме екен асыр салып. Онымен кездесетін күн болар ма, Оралып аман-есен елге барып.
Шымшылап ауыр ойлар мазамды алып, Қайғырып өз-өзімнен қалам налып, Адамды қалжыратып қажытпай ма, Ой дерті аяғыңнан тұрса шалып.
Сағынам Сарыарқаның кең даласын. Сары жон тобылғылы тау мен тасын. Көрсем деп алыс жерде арман қылам Қазақтың жолықтырып бір баласын.
Жерлерім көріп жұрген қылып мекен, Танымас жат секілді бәрі бөтен.
Кір жуып кіндік кескен туған жерге Еш нәрсе өміріңде жетер ме екен.
Келеді елді ойласам көзіме жас, Жұректі жарып шығып қан аралас, Сабыр ғып өзімді өзім тоқтатамын, Қан жұтып қайғырғанмен ел табылмас.
й’і 61 Гй


й
«?
§
И>
I
о
«•
оі'
7?
'<•
*л
о
*<\
*К
■КН
һ-ч.
о
л?
5£
рг.
!Й
ь.»:
о
Л'
*
Ргг.
*	<«Л
*	*>;
2л?
Сұм тағдыр не істетіп не қылмады, Дәйек қып бір орында тұрғызбады. Үшырып дауылдағы қаңбақтай ғып, Артыма мойынымды бұрғызбады.
Өмірде нелер көріп, не кешпедік,
Мұз жастап, қар жамылып бел шешпедік. Атылып жолбарыстай қас дұшпанға, Кезеңде талай қиын дес бермедік.
Сібірді тырнағымен Колчак бүріп, Кұтырған қасқырдай боп салды бүлік. Косылып мен де көпке алдым қару, Шықсақ деп елімізден жауды түріп.
Бір ұрыс болып қалды қиян-кескі,
Қан майдан түршіктіріп алған есті. Ентелеп жау шегінсе алға ұмтылып, Сүйсінем алғаныма кеткен өшті.
"Уралап" тидік жауға атой салып, Қылышты қолға үстаған қанға малып.
Көк түтін жанған өрттің арасымен Босаттық талай жерді тартып алып.

&
Щ
-аЭ
ч
1
£
сФа
ғ<\
к?
-зЭ
?й
-£5
*Й
Өкшелеп қуып бердік қәшқан жауды: Беттері қалың орман тоғайға ауды. Атысып оқты қарша боратады. Осылай әдіс етіп жан қармауды.
Аянбай үмтылғанда жанды қиып, Білмеппін қалғанын да оқтың тиіп. Жатырмын лазаретте көппен бірге, Бір уақыт алғанымда есті жиып.
Қалайша таң қалмассың мұндай іске, Оқиға тап болып түр кірмес түске. Күлімдеп Лиза келіп қасымда отыр, Жүзінен нұр төгіліп кіріп ішке.
Сүйкімді жылы лебі бетке тиіп, Елжіреп отыр екен басын иіп.
Әр сөзін құмарлықпен аузымды ашып Жатырмын қас-қақпастан тыңдап ұйып.
Қатерден тағы мені аман алып, Аянбай көмек қыпты жанын салып, Лизадай асыл адам кез болмаса, Жоғалған бір жанмын ғой босқа қалып.
2'°
сЗ
|«»»ШМУМУ»
43
-1?
1
&
і
сфо
3
ОІ-О
р-л
«?
-3?
*Г_
*Й
£
3
й
*ЗР
щ
Қайтадан жан кіргізіп, өмір беріп, Қасымда отыр міне болып серік. Қуанып үмытқандай болдым бәрін, Қайғыны, қиындықты жүрген көріп.
Жылы сөз бой ширатып дем болмай ма, Жазатын жараңды да ем болмай ма.
Тұрғанда үміт өшіп, еңсең түсіп, Қажымас қайратыңа тең болмай ма?
Жылы сөз көңіліңді өсірмей ме, Түйін де қатып қалған шешілмей ме, Кеудеңде қанша суық мүз түрса да, Бәрі де еріп, босап есілмей ме!
Не жетсін досың айтқан жылы сөзге, Қымбатты таба алмассың одан өзге.
Қырандай көңіліңді қалықтатып, Адамды желпінтпей ме көрер көзге.
Мән-жайды түгел естіп өткен-кеткен,
Боп қалдым айыққандай ауыр дерттен. Лизаның өткен ісін кім үмытар,
Мен тірі қалыппын-ау зор еңбекпен.
СФ
г-+'
(?
Ё
Ри
&
&
Р
ф
й
с-2-а
Сз
%
$$
$3
ОІО
ІУ
8$
%
офа
Іэ
ш
Кетіпті Андрей кеп кеше ғана, Қуаныш хабар айтып болған жаңа. Талқан боп, жау жеңіліп есі кетіп, Қалғаны қашқан дейді таппай пана.
"Үмтылып жауға қарсы қорқып саспай Тайсалып тоқтамады қанын шашпай.
Маған да разы боп кетсе керек, Жауына атылды деп жолбарыстай".
"Сүйсіндім, - деді Лиза ерлігіңе, ісіңнін, батырлықтан кемдігі не? Жауменен алысуға мұнда келіп, Ризамын тірі сені көргеніме".
Мұң айтып кейде екеуіміз мұңдасамыз, Сыр айтып кейде төгіп сырласамыз. Бастағы қара түнек қайғыны айтып, Қосылып кейде екеуіміз жыласамыз.

Әлде мен кетер ме едім оймен азып, Болмаса айтқан сөзі жаныма азық. Жазса да тән жарасын дәріменен, Алды ғой жан жарасын сөзбен жазып.

Басылып кейде көңіл жасып тұрар, Кей сәтте дариядай тасып турар. Қаптаған дүниені селдей болып, Арындап арнасынан асып түрар.
Ризамын қорғап қалған дос жандарға, Шын достар айдалада қалдырған ба? Қатыгез мейірімсіз тас журектер, Қарамас көзің сүзіп талдырғанға.
Күн туды ақырында қуанатын, Естідім туңғыш рет Жеңіс атын.
"Біз жеңдік, жау жеңілді" деген кезде Қандай жан қуанбастан тура алатын.
XI
Сібірдің тамылжыған әсем кеші, Лық толы көше бойы парк іші,
Ән салып гармондатып би билейді, Халықтың қуанышпен шығып есі.
Кісіні шаттандырған айлы түнде, Лизамен кеңес қурып журдім бірге.
Асқақтап көңіл тасып шарықтаса, Кенеттен қауыпты ойлау болар кімде.
ЛЧ
с-у*:
Р
Г
&
Р,
66
ш

&
•у
-зЭ
ОІ-О
сЗ
РТ
I
&
Щ
&
сІ
Кім білген жүргендерді іштен тынып, Жол іздеп кек алуға дымы қүрып. Қанжарды жалақтатып салып қалды, Артыма қарағанша мойын бүрып.
Маңайды аңдамаппыз байқап көріп, Білмеппіз әлде кімді жүрген еріп. "Жау бар деп жар астында" абайламай, Қауыпсіз шықтық екен кімге сеніп.
Андрей айтып еді-ау "байқаңдар" - деп, Әлі де жеңілмеген жауымыз көп".
Не пайда өкінгенмен кеш қалыппын, Айтқаны екі болмай келіп түр деп.
Қанжарды екінші адам салды маған, Қалтамнан үлгергенше алып наган.
Дәл тимей иығымнан жанап өтті, Қашты жау алды - артына қарамаған.
Сүп - сүлық Лиза жерде жатыр қүлап, Дыбыс жоқ әр нәрсені көрсем сүрап. Жүгірдім көтеріп-ап лазаретке, Ағызып екі көзден жасты бүлап.
8$	67
с.
§
&§«
'С
*гг.
һ.ч/
Г>
-V
ОІ<!
ІГГ
ИТ
й
^ А
Һл
с>
сЗ
*&
&
л
с#з
Дәрігерлер дамыл таппай таң атқанша Еш болды еңбектері еткен қанша. Көз жұмған кез алдымда қайран Лиза, Жылатты мені еңіретіп жас балаша.
Катерден талай қиын алып шыққан, Адамның ғазизі еді сырыңды үққан. Өмірде жазылмайтын жара болды, Кақ жарып жүрегімді жарып шыққан.
Қайғының қара бұлты қалды қонып, Соққыға бас көтертпес душар болып.
Ес кетіп, еңсең түсіп егілгенде, Гүлдей боп суық үрған қалдым солып.
Бір жанды қорғай алмай қасымдағы, Көңілдің осы болды-ау жасымағы. Өрт туса өкініштен тула бойға, Оңай ма оның сөніп басылмағы.
Шыдарлық шара бар ма өкінбеске, Қаламын мүңға батып түскенде еске. Жаралған періштедей жаны таза, Өмірде үмытпастай жан емес пе.
ЙІ 68 : г!
Білмеймін оңған жанды аққу атқан, Ақыры соның бәрі аза тартқан. Сорғалап екі көзден булақтай боп, Тиылмай қан аралас жастар аққан.
Жасырам өкінішті мен несіне, Айдында өлген аққу әлі есімде. Жараспас жалғыздығым дегендей-ақ Жастанып жан тапсырған мұз төсінде.
Біреулер махаббатқа болмай берік, Бірінен кетер кейде бірі жеріп. Аққудан қайтер еді ғибрат алса, Сенімді серіктігін естіп көріп.
Кездестім қос аққудың киесіне, Әулие махаббаттың иесіне. Өтседе талай күндер естен кетпей, Лапылдап өкінішпен күйесің де.
эпилог
Есен қарт көп жасаған, көпті көрген, Иіліп көрген адам сәлем берген. Шырғалап маңайында күндіз түні Немере - шөбересі қасына ерген.


69


Ісімен, мінезімен елге жаққан, Өмірде еңбегімен орын тапқан. Өзі еккен жемісінің айғағы бөп, Төсіне қатар-қатар орден таққан.


Болыпты жастарға үлгі, үлкенге ес, Бәріне ақыл айтып берген кеңес. Қадірлеп халқы сүйіп қүрметтеген Жоғапыл ел аузынан есімі өшпес.
Мешкей мешін
/ПОЭМА/
^ішташУшлэ
Түнертіп қайғылы ой қара түндей Келеді көптен бері бойды керней. Жеңілсін ауыр салмақ түскендей боп, Көңілден мүң тарамас айтып бермей.
Мен жырлар қанды жылдың аты мешін, Кетірген ойран салып елдің есін. Боздақтар сол кезеңде жан тапсырған "Тірілер ескермеді" - деп жүрмесін.
Көкейін көп адамның өртеді де, Сырқырап түла бойы дерттеді де, Сүмдық жыл мың тоғыз жүз отыз екі, Түрады бір зарлы күй шертеді де.
Бүл жылда жатыр толып қайғы мен шер. Елес боп көз алдымда жан түршігер. Халықты қан шығармай қырып салған, Еститін нәубет пе еді, көз бен көрер?
Сезілер жан төзбестей ана шері,
Бір талшық нәр таба алмай аққан тері. Жан берсе жас бөбегін қүшақтап жатып, Болар ма аштан өлсе оның көрі?
8$	72

ЙЛЙ
Өлсе де ана емшігін аймалаған, Қалып тұр қандай үміт жас баладан. Душар боп ел аштықтың обасына, Кесел ғой біздің жүртқа кеп тараған.
Індетті бастан кешкен ел біледі, Сүйегін шаңмен басқан жер біледі. Көк шыбын үймелеген тән сасығын, Таратқан алып үшып жел біледі.
Бүл өзі болған опат, ауыр жара, Айырылған иесінен жылап дала. Булығып нелер абзал үн шығармай, Қоштасқан кең дүниемен таппай шара.
Аруақтар көз алдымда елестейді, ¥мыт боп естен шығып ескірмейді. "Тірілер, біздерге де дүға оқы" - деп, Ентелеп, қаптап келіп дес бермейді.
Шама жоқ тірілтуге не қыласың?
Тек қана жаныңды жеп қиналасың. Жазықсыз жан тапсырған бейбақтар-ай, Қан болып көктен жауды сенің жасың.

73

8?
&
ч
ш
к>
2-
*>%<
в-г.
һ-ъ
Т8
Һ.С
I
%
Һ.*/
чэ
56
Жетеді өлгендердің үні талып, Мүң-зарын айтқандай боп, қүлақ шалып. Рухы риза болып қалар ма екен, Қанды жас мен де төктім қалам алып.
ЖАЛҒЫЗ АТТЫ ЖОЛАУШЫ Жолаушы келе жатыр жалғыз атты, Мүлгиді есі ауғандай жүрмей қатты.
Білмейді өңі екенін, түсі екенін, Көргені соққы болып жанға батты.
Қаладан шығып еді өзі ғана, Аңсатып, сағындырып өскен дала.
Жүрегі алып-ұшып лүпілдейді, Аман-сау жүр ме екен деп ата-ана.
Естіген елде аштық басталды деп, Талайлар қара жерді жастанды деп. Көмусіз қалған шіріп сасық дене, Жер түгіл былғайды екен аспанды деп.
Келеді енді міне көзі көріп, Көмілмей сай-салада жатқан өлік. Беттерін кейбірінің жасырғанмен, Алады бәрін жинап қалай теріп?
Жылжиды ескі сүрлеу жолға түсіп, Топшылап барар жерін ойман пішіп, Жан-жағы қүлазыған меңіреу дүние,
Тек қана қарқылдайды құзғын ұшып.
Жұтаған ақ сүйек боп малдан жаман, Әр жерде сасып, шіріп жатқан адам. Кейбірі жан шықпаған шала жансар, Құлайды алға ұмтылып басса қадам.
Байғұсқа өзінде жоқ не береді? Таянды демесін деп "елемеді”. Көзіне шүңірейген көзі түсіп, Жолаушы жаны шошып жөнеледі.
Теңселді кетердей боп аттан ауып, Мең-зең боп басы айналып ауық-ауық. "Болар ма бұл қырғыннан - деп ойлады,-шығатын амал қылып жолын тауып".
Аяңдап біраз жүріп қырдан асты, Кеудені шерлендіріп қайғы басты. Үстінен бір топ жанның шыға келіп, Сескеніп түстерінен жаман састы.
Барады бәрі муны көзімен жеп, Бұйырып: "жылдамырақ аттан түс" - деп Мойынын жан-жағына бұрғызбайды, Үстаған екі-үшеуі шаужайдан кеп.
Құтылу қиын болды аман-есен Бермейді сөзге парық қалай десең, Бәрінің кеудесіне ұялаған Жалғыз ой: "аударып ап атты жесем".
Аяғын тұрған аттың байлап жатыр Пышақтарын қылшылдатып қайрап жатыр, "Өзін де тіл алмаса жыға сал" - деп Қарт адам бұйрық беріп сайрап жатыр.
Болама ерегісіп көппен күшті, Жығылып атпен бірге қоса түсті. "Құдайым бізге нәсіп берді ғой” - деп Адамға толып кетті аттың үсті.
Айрылды қуанғаннан бәрі естен,
Мәз болып ат етіне бөліп жескен. Тыңдатып ақсақал шал бұйрық берді, "Қалғанын қақтаңдар, - деп, - пісірместен".

"Жігіттің өзіне үлес бер, - деп айтты. Бұйырған сен де ырзықты көр - деп айтты, Шырағым жөн сурасып отырайық Қасыма таяуырақ кел" - деп айтты.
Отырды шал жанына жөнін айтып, -Бетім - деп - келе жатқан елге қайтып. Қалада жүруші едім оқу оқып,
Алмақ боп білімімді бір зорайтып.
Ақыры келіп жетті суық хабар, Еститін оқиға ма адам нанар?
Ел қалмай быт-шыт болып босып кеткен Бір үзім жерлерді іздеп нан табылар.
Бар еді әке-шешем, жалғыз інім, Келемін не болды деп көрген күнің? Мінген ат астымдағы мынау болды Жетуге үйімді іздеп артқан сенім".


Айтқан соң әңгімесін бастан-аяқ, Мүсіркеп жас жігітті барады аяп. "Жетерсің өліп қалмай аман болса, Деді-шал келіп қапсың елге таяп".
Сүйгені еске түсіп еліндегі, Арманы-аман көру көңліндегі. "Қанша жыл оқысаң да күтемін" - деп, Жас төгіп айтқан серті тегін бе еді?
ҚАРИЯНЫҢ ХИКАЯСЫ
-Ей, балам, жақын болдың алыс емес, Танытты екеумізді қүрған кеңес, Шешең менің немере қарындасым,
Қу аштық не істетіп, не жегізбес.
Біздерге ашыққалы көп күн болды, Қелеміз көтере алмай үзақ жолды. Бүл жерге көз қарайып әзер жеттік, Жаяулап артқа тастап талай жонды.
һ-ч.
.<С

Адам ек елу шақты елден шыққан, Сүм ажал соның көбін бүктеп жыққан, Қалдық біз ақырында он бес адам, Ешкім жоқ жәрдем беріп, сырыңды үққан.
Асан ғой, жиен жан-ау, сенің атың. Жететін аулымызға жазған хатың. Айтайын бұл нәубетті түсіндіріп, Сүмдардың елге істеген қиянатын.
78 Пг?
с;
ммж«лшмм

Кең қолтық ел едік қой далбаңдаған, Мал бағып, сары далада сайрандаған Етін жеп, сусын қылып сүтін ішіп, Қиындық болар-ау деп ойламаған.
Мал болды байлығымыз - барымыз да, Мақтаныш, үят, намыс арымыз да. Анаңдай емшек беріп асыраса,
Біз қалай теңгермейміз жанымызға.
Типыл ғып жинап алды соның бәрін, Бермесең ат ойнатып, төгіп зәрін. "Халықта аша түяқ қалмасын”, - деп Көрсетіп, қамшы үйіріп, бүйрықтарын.
Орнатты ел ішінде ақыр заман,
Не болар дүниеде бүдан жаман Ертеңгі қырылғанға қарамады,
Бас алып, шаш ал десе өңшең надан.
Бүл бүйрық орталықтан келген дейді, Қол қойып Голощекин берген дейді. Алдына мал түскенге масаттанып, Ырғалып белсенділер көлбеңдейді.
Қорқытып қолдан бәрін тартып алды, Еңіреп шал, кемпір мен бала қалды, Баға алмай бабын тауып жиған малды, Пайдаға асыра алмай қырып салды.
Өмірдің сәні қашып, куты кетті, Қырылар адамның да жуты жетті. Халықты қасқыр тиген қойдай қылып, Бір талшық нәр татырмай тентіретті.
Келеміз жерлерді іздеп егін еккен, Орнығып бір орында қоныс тепкен. Ел бар деп ашықпаған тамағы мол, Хабарды медеу қылып бізге жеткен.
Барғанмен олар бізге не береді? Демеймін енді халық кенеледі.
Көп үйден туяқ қалмай кетті қурып, Жоқ орын қайдан келіп теңеледі.
Шал жылап қан аралас жасын төкті, "Қудайым беріп тур-деп - мундай кепті.
Күші бар өлмей тірі қалғандары, Аңдай боп өрттен қашқан елден кетті.

вь
л
л
а
о
о
&
о'
5&
Кетерде дорбасының түбін қарап, Колына бірнеше қүрт алды санап, Қалғанын бөліп беріп қош айтысты, Деді де: - "Әрі сусын, әрі тамақ".
Әдет қой бөлісетін соңғы дәмін, Ортаға салатүғын қолда барын. Қазақтың дарқандығын сақтап қалған, Сүм аштық кетірсе де соның сәнін.
ЖЕТІМ ҚАЛҒАН ЖАС СӘБИ Жылжыды елге қарай жаяу қалып,
Шал берген бар үлесті қолына алып, Ақселеу, қалың боздың арасынан Қүлағы бір дыбысты қалды шалып.
"Бүл не?" деп елегізіп тыңдап түрды, Дыбысқа талмаураған қүлақ түрді.
Біле алмай адам ба, әлде аң екенін, Аяғын аңдап басып таяп жүрді.
Қалың шөп басын қырқып мал шалмаған, Тірі жан аяқ басып тапталмаған. Пысқырып жайылатын жылқы бар ма? Қой бар ма қаптай өріп пырылдаған?
-С
■ 81
т
лз
из
І
^Гш
о
сі-с
*гг.
ім.
Щ
о
р
с^
ж>
I
щ
г- -
Ь-ч_
о
~1 •
С$<.
££
ё
Құрыған мал да, жан да типыл болып, Тойып жұр өлексеге құзғын қонып, Сары дала сұрқы қашып жүдеп кеткен Қалғандай өмір өшіп, бәрі солып
Сескеніп әлде неден Асан түрды, Жалтақтап жан-жағына мойын бүрды, Аңдыған бүғып жатып аштар ма әлде, Жасырған қулық қылып ішкі сырды.
Кешегі тартып алып атын жеген, Оқиға не ойлатпас көзі көрген. Қалжырап көз қарайып бара жатса Тартынар аш адамдар енді неден?
Бір нәрсе дәл алдынан қыбыр етті, Қүлаққа талмаусырап дыбыс жетті. Көргенде бір қараны қимылдаған Денесі сескенгеннен дір-дір етті.
О.сүмдық, бір жас бала емшек емген, Шешесін аймалайды аштан өлген. Емшекті сорады да. ыңырсиды, Кезеріп еріндері қатты шөлден.
о§а
сЗ
қ-
&
-С
82
т
►

Ойы жоқ "шешем менің өлді" - деген, Анасын өліп жатқан пана көрген. "Құлыным әйтеуір сен тірі қал" - деп Секілді сәбиіне еміренген.
Кенеттен адам даусын ести салып, Тығылды анасына қушақ жайып. Қарлығып кеп жылаумен даусы шықпай, Дыбысы естіледі зорға талып.
Шамасы сол баланың жастан асқан, Қара шаш құлағы мен көзін басқан.
Қимылы, қозғалысы баяулаған, Қалжырап, болмаған соң ішер астан.
Шешесі күн көзінде жатыр ашық, Бүлінген, иістеніп дене сасып, Сәбиі тірі анадай аймалайды,
Жау көріп, бөтен жанды, түра қашып.
Баланы жылап жатқан қолына алды, Аузына сусын құйып, тамақ салды.
Басылды өксігі де, кемсеңі де Біле алмай не қыларын ойға қалды.
сС
'У
щ
сл
^Г-
$?
'О
І
-у?
с^с
-Г.
Г
жі"
оіо
ггг
2§
2
•«гт
'и
51
Лі
»
о
р-г.
<г^*
Й-Ч.
О
"
Л
сЗ
Ю.
Жапанда жалғыз тастап кете ала ма? Арқалап ел - жұртына жете ала ма? Әлі де елсіз, сусыз талай жер бар, Бәрінен баса көктеп өте ала ма
Қарады балаға бір, далаға бір, Етеді қорыққандай дене дір-дір. "Үлкенді- кішіні де жутып жатыр". Ішінен - деп ойлады - аштық қурғыр".
Елімнің ел болуы екі талай,
Жан сақтап, есін жияр енді қалай?
Білетін барлық істі ұлы Сталин, Қалайша отыр екен хабар алмай?
Бойына сіңіп қалған бала жастан, Данышпан көсем көріп елден асқан. Өзіне бәрі солай көрінеді,
Ол білсе қырылмастай халық аштан.
Білмейді мұны істеткен өзі екенін, Сенімді Голощекин көзі екенін. Айтқаны ел қорғаны, данышпан деп, Әсіре құр мадақтау сөз екенін.
Й';	84	'(&

КӨЛ ЖАҒАСЫНДАҒЫ ЖАНСЫЗДАР Қыбырлап жылжи берді елге беттеп, Арманы - жылдамырақ үйге жетпек. Өзі де, жас бала да қаталаған, Жанын жеп тоқталмастан келеді өктеп.
Алдынан жарқыраған айдын келді, Қыратқа шыға келе көзі көрді. Жеткізбес таяу жер де шаршағанда, Сүртеді дамыл-дамыл аққан терді.
Белгісі шөлдеуінің сусын сұрап, Мазалап ыңырсиды бала жылап. Шалысып аяқтары әлсізденіп, Жүре алмай бір-екі рет қалды қүлап.
Көлге де жан ұшырып таяп қалды, Баланы жылай берген қолына алды. Жиекте сұлап жатқан екі-үш адам, Бұларды ең алдымен көзі шалды.
Ойлады үшеуін де өлген ғой деп, Қалжырап көл жағалап келген ғой деп. Ілініп сұм ажалдың тырнағына Бәрі де жан тәсілім қылған ғой деп.
ф
£э
офо
£э
гС
ё
сл
%
щ
й
т
вт
іи.
ггг
2Г.
о
рх.
•
Һ-Ч.
-V-
\*К
5£?
&
сЗ
$&
?
&ЛЙ
Өзін де, баланы да сусындатты,
Жан шіркін аз болса да сая тапты.
Таңдайы жібігенге сорлы бала, Сорғандай емшек сүтін тиыш жатты.
Байқастап өліктерге таяу келді,
Екеуі ерлі - зайып көзі көрді.
Бой жеткен ортасында бір қыз жатыр, Сол ғана сәл ыңырсып дыбыс берді.
Жүгірді ыдыс алып көлге қарай,
’Бір жәрдем көрсетем - деп - бүған қалай?” Аузына сусын қуйып, су бүркіді,
Өмірін қорғамақ боп екі талай.
Сәлден соң бас көтеріп көзін ашты, Көрді де жат адамды жаман састы.
Біле алмай кім екенін бөтен жанның, Шошынып әлсіз қолмен бетін басты.
Куанды қызды көріп тамақ жеген, "Қалды - ау - деп - өле жаздап бұ да неге? Ойлайды қыз да ішінен:"мынау кім? - деп Бір туған ағасындай өбектеген".
&
л
&
<5
оі-о
сЭ
щ 2
гг.
о
й
Һ.С
СЛ
ОІО
о'
£«\
р!
Һ-О
I
<■&
Һ.Ч.:
о
-і:
*ы
&
сЗ
$£
Әлденіп алған кезде есін жиып,
Көз сүзіп жан - жағына салды қиық. Көргенде ата-анасын өліп жатқан, Тоқтатып ала алмады жасын тиып.
Босады бар денесі өксіп жылап,
Әл кетіп талықсиды жасын бүлап.
Өкініп өлмей тірі қалғанына Зарлады бір қүдайдан ажал сүрап.
"Соңғы дәм қолдарынан алдым неге? Мен қүрғыр ауызыма салдым неге? Қосылып өздеріңмен бірге өлмей, Қарайып арттарыңда қалдым неге?
Әлпештеп мәпелеген қайран анам, Зар еңіреп, қайғы жүтып қалды балаң. Жан болып жетілер ме жетімегің? Айырылған екеуіңнен күнім қараң.
Қүдайым маған бейнет бермесін деп, Дүниеде қайғы-қасірет көрмесін деп, Аузыңнан аз дәмінді жырып беріп, Бір мені тілепсіңдер өлмесін деп.
©швмлівм,
щ
э
і
СА
щ
0X0
-ъ
р-г*
- Г>-
~-Т:
<г
о;-с
'С
И-Г
31
Һ.Я.
о
р-л
31
а.4.
-* •
Г-І^Г
?гг.
^4
Һл*
-Л’ -•* -
с*
I
с.
Енді мен қалай жүріп, қайда барам? Пананы өздеріңдей қайдан табам? Ендігі тірлігімнің сәні бар ма? Қалжырап мен отырмын қалмай шарам.
Бар еді бірге туған жалғыз апам,
Оны іздеп ғарып басым қайдан табам? Білмеймін өлі екенін, тірі екенін Келе ме сені іздеуге менің шамам? "
Күңірентті мүңын айтып қүба белді, Тебірентті толқындатып айдын көлді, Сымпылдап үйрек үшып, қаз қаңқылдап, Сылдырап көкше қүрақ жауап берді.
Жайылып жерге түсіп қара шашы. Қиылып мүңға батып қара қасы. Арыған ақша бетін жуып кетті, Төгілген екі көзден қанды жасы.
Кім қалды Сарыарқада жыламаған, Қайғырып көздің жасын бүламаған, Топалаң тиген қойдай ел жусауда Бір адам емдеу жолын таба алмаған.
.*~
і'Т5
кг
/»■4
\6і
\р.
(Г
■я

шшшшлмли
^Лгч
О
и.г_
сі
О
5ОТ
һ.ч;
Ё&
ИЕСІЗ ҮИЛЕР
Келеді қыз артында ілбіп басып, Қалжырап белес-белес қырдан асып, Шалысып екі аяғы теңселеді, Барар жер алдарында әлі қашық.
Дем алып дүркін-дүркін жылжи берді, Бейнетін жас баланың Асан көрді. Тігілген өзен судың жағасында Қаз қатар кигіз үйге таяп келді.
Маңында мал да, адам да көрінбейді, Ит үріп, абалап кеп жүгірмейді. Тым-тырыс қүлаққа үрған танадай боп, Тірі жан дыбыс берген білінбейді.
"Кім бар” - деп ортадағы үйге кірді, Бір жауап бола ма деп қүлақ түрді. Үй-іші қүрған кілем, жиған төсек. Дүние жайнап-ақ түр неше түрлі.
Бір үйдің бар ма екен деп адамдары, Жағалап іздесе де таба алмады. Кіргенде есік ашып бесінші үйге, Көз салып жан-жағына аялдады.
%
С>
»х?
гг-
.іФ
5*^-?
о$о ■^» ■•
\ГГ.
Г^і
ч
0*3
с.»
<г
^7.
р-г
Л\'
5ГГ.
о.\'
'Ф=
'^у-
'О
*гг.
. -> • '•.Л
Һ.1
.е
о
V*.
4
•.>
2^5
Һ.Ч..
-аЭ
*«5
Е*’,
Тұрса да құты қашып, кетіп сыны, Секіяді бәрі таныс, көзге жыяы.
Баса аямай буындарын тітіреді, Көрдім деп есіне аяып қайдан мұны.
Кайырып жабық тұрған есікті ашты, Көргенде үйдің ішін түрі қашты. "Япырай өз үйім ба?" деген ой кеп, Төріне дір-дір етіп қадам басты.
Жатқандай төсегінде бір-екі адам,
Өяі ме, тірі ме екен не қыяған жан? Көрпені жамыяупы көтере аямай, Қаяып тұр есі кетіп, бояып аң-таң.
Еңкейіп, батыпданып таяп барды, Көрпені бетін ашып, тартып қаяды. Таныды өяіп жатқан ата-анасын, Касына құяап түсіп есі танды.
Біямеді көп жатты ма, аз жатты ма? Күн шығып, жаңадан кеп таң атты ма? Басында Шоппан қыз бен жас баяа отыр Зар жыяап екі байғұс оятты ма?
СфО
ЙЗ
Һ.
&
оіс
\&
ЙЗ
\<3и
С-10
&
йі
сі-а
&
ОІО
90
/>и
:й'І
№ II $5
**	<Ъ> Сб> һлгЛі < 6 ► Ь\, \іМ ль > Ііъ лл ТйГ	Чі >
Р7Г,
І
>г»
&
о
кг,
Ь-ч.;
о
Әп-сәтте бас көтеріп, есін жиды, Көтеріп әрбір затты, қарады үйді. Ойланып әлде неге түра қалып, Көзіне үялаған жасын тиды.
Ширығып, жігерленіп жиып күшін, Ақтарып тағы шықты үйдің ішін.
Інісі ешбір жерде көрінбейді, Азаппен жетіп еді-ау бүлар үшін.
Байқады екеуі де таяуда өлген, Тәндері сасып, іріп бүлінбеген, "Қайда екен жалғыз інім-деп - ойлады, Бір пенде табылар ма оны көрген?"
Далаға атып шықты сабыр қылмай, Байыздап бір орында қарап түрмай.
Ілезде барлық үйді қарап шықты, Жылаған қыз, балаға мойын бұрмай.
Шеткі үйде түсі суық екеу отыр, Көзінен шүңірейген адам шошыр. Қарайды сығырайып қол қалқалап, Секілді көрмейтіндей көзі соқыр.
&
%
ч
й
с*о
ІГС
31
һ-\
м
АД*
о$о
£
*гг_
О*
2^
лі
с±
>л.*
о-г<
тг.
о
р-г.
Ь-ч.
о?
I
р-Г.
в® , <■*-
л
сЗ
р-*1.
!Й.
й?
Білдірді інісініңтірі екенін,
Әзірше өлмегеннің бірі екенін. Жүргенін көрген екен өзен жақта, Білмейді қалай, қайтып күнелткенін.
Бір жерде өлді ғой деп қылды хауіп, Сүрінді басы айналып ауық-ауық. Қалжырап су шетінде отыр екен, Ауылдан жырақ жерден алды тауып.
Жас жігіт он жетіге биыл келген, Асанның бар туысы соңына ерген. Екі-үш жыл қашық жерде оқуда боп, Туысын әзер тауып, жаңа көрген.
Жазда да үйге қайтып келе алмайтын, Жер алыс, мезгілінде жете алмайтын. Ел-жүртын, өскен жерін сағынса да, Жайраңдап жарқын келіп көре алмайтын.
Калада қалар болса қайтпай елге, Достары алып кетер таяу жерге. Қосылып сауық қүрып жүрер еді,
Қүс атып, балық аулап өзен, көлде.

ОһЛЗ
Көргенде достарының бау-бақшасын, Қумартып көзі тоймай қызығатын. "Орыстар еңбек сүйгіш халық-ау, - деп, Білетін мезгілінде тынығатын.
Қазақ та кәсіп бар ма малдан басқа, Мал ғана киер киім, ішер ас та.
Жут болып, ақ сүйек боп қырылғанда, Кедей боп шыға келер қара қасқа.
Болса егер біздерде де еккен егін, Молшылық болар еді бәрі тегін. Астығы орнын басып толтырмай ма, Білдірмей жоқшылықты, малдың кемін.
Осылай жүруші еді Асан ойлап, Бәрін де елге келіп жолға қоймақ. Бүгінде күйреп жатқан халқы мынау, Сум тағдыр аямастан бәрін жоймақ.
Отырды інісін кеп қушып сүйіп,
-С
; 93
т

Дем алып өксігі мен жасын тиып, Көңіліне күш беретін демеу болып, Басылды жеңілденіп іште күйік.
£6
I
£
%
Й5
е*з
ғ&
'3(
£?
~£
с$с
5<
Жер екен Қаптаған Малға да,
осы қоныс белсендіге адамға да
VI
%
Һ.Т.
ЙС
сГ
*гг
а.і'
ж>
4:
к*.
<та
Й
с>
*5&
&
і
^ V
:«.
соңғы қонған, ауыл толған, қамшы үйіріп,
Алыпты соңғы малын тартып қолдан.
Сорлы жұрт жаяу қалған қайда бармақ? Малы жоқ ішер асты қайдан алмақ? Кетіпті үй-күйлерін тегіс тастап,
Құр босып қалмақ болып жанын қармап.
Кете алмай ауру-сырқау, кәрі қалған, Тағдырды көрейік деп қудай салған. Көбісі ай далада көзін жүмған,
Жете алмай ешбір жерге ойына алған.
Екеуі күн кешкіре келе жатты,
Бет алып тігулі үйлер-ауыл жақты, Шалынды ащлі дауыс құлағына, Естіліп таянғанда тіпті қатты.
Жүгірді Асан үшып жан аямай, 'Дауыс - деп - ынғайсыздау мынау қалай?" Талықсып қыздың даусы тағы шықты, Біреулер буындырып жатқан жандай.
Айғайлап кіріп келді "Мынау не?" - деп, Жас лақтай бауыздаған баланы кеп. Қыздың да қол аяғын буып қойған, Оған да таяныпты пышақ кезеп.

Әуелі Асан сасып тұрып қалды, Істерлік айла-тәсіл қурып қалды. Бойына күш-қуатын жиып алып, Екеуін қозғалдырмай ұрып қалды.
Қыбырлап орнынан түра алмады, Көз салып мойындарын бұра алмады. Адамда ісі қара күш қала ма? Қарсылық біреуі де қыла алмады.
"Масқара адамды енді адам жеген, Мұндайды қай қазақтың көзі көрген, Қорғаштап бірін-бірі сақтаушы еді, Хауіпті елең қылмай басқа төнген.
Аштық-ай, адамды енді аң қылдың ба?
Көрсетіп масқараны бір тындың ба? Жұрдай қып ар-намыстан отырмысың, Жусатып қоя салмай құр қырдың да.
Г'
Щ
ш
т
с*
№
һ.*.
о
и-1-
О!
о<
Л
-* т
о$с
-г.
о
Р/С
һЯ'
^Г-
5Й
о
?гг.
<ъ*
Һ-і,
с)
й
Ен жайлап мекендейтін жерім қайда? Қаз, үйрек, аққу қонған көлім қайда? Адыра қалғаның ба ақырында Иесіз қайран мекен қалып жайға.
Қолынан аш-арықтың не келеді?
Еш адам ел екен деп елемеді. Тып-типыл туқым болмай жусап қалса, Халық боп енді қалай теңеледі?
Біржола бул өмірден көшкені ме? Із-түз жоқ орны қалмай өшкені ме? Қайда жүр ел бастаған көсемдерім, Бір жәрдем беру жолын шешпеді ме?
Деп ойлап, басы айналып қулап түсті, Адамда дерт бола ма ойдан күшті?
Күйдіріп, алаулатып тула бойын,
Бір жалын шарпып жатыр өртеп ішті.
ҚАЙҒЫЛЫ КЕЗДЕСУ Бозарып жер дүниенің өңі қашқан, Шөпті де, өлікті де қырау басқан.
Суық күн тула бойды бүрістіріп, Адамға жау боп тиді жүрген аштан.
жм*

Аштықты ойлатпаудың бір амалы, Лаулатып күші жетсе от жағады. Қайнатып таба алғаны қара көже, Отырып алқа-қотан жылынады.
Алғаны зорға жинап мысық қүйрық, Қүдайым аш адамға қылған бүйрық. Қатықсыз көжесінің түзы да жоқ, Барады ішкен сайын тіл үйіріп.
Аударып қоныстарын туған елден, Жері осы арман қылып іздеп келген. Әйтеуір жан шығармай әл болсын деп, Қарамық, бидай, тары бәрін жеген.
Мәз болып қуанады таба алғаны, Қалжырап жүдей түсер қүр қалғаны. "Жүдырық жығылғанға" дегендейін Көбісі жүрек жалғар нәр таппады.
о
л
оіаі
Жылынып аз болса да қорек алып, Отырды бір топ адам қаужаңдасып, Келгенін үстеріне білмей қалды, Асанды сәлем берген амандасып.
гС
; 97
№
Щ.
С.4
%
Щ
щ
&
сі
АХГ
'С
*гг
й
Ь-я.
с$<-
■ч»тг-
'С
рг.
Н-Ч/
Ще
Щ~Т
с
*гі\
<ГХ
_
2-^5
н.^
->г<
%
%
Ч
V*'.
«ГУ
*с.тгг:
Бәрі де мүлгіп-қалғып отырған жан, Діңкелеп, әлі қүрып қалжыраған. Арыған ақша беті, өңі солып, Бойжеткен көзін тікті болып аң-таң.
"Япырау мынау келген Асан ба?" - деп, Барады шүңірейген көзімен жеп, Орнынан екі умтылып тура алмады, Анықтап көрейін деп таянып кеп.
Көзіне жыласа да жас келмеді,
Өткен күн сағым болып елестеді, Күйдіріп, іші бауырын жалындатып,
Тек қана тула бойын дерт кернеді.
Еске алды кезеңдерін бірге жүрген, Қызықты думандатып бірге көрген. "Бал жутқан тіл үшімен қайран күндер, Дариға-ай, - деп ойлады, - кетті-ау мүлдем."
Ғашығын Асан көріп танымай тур,
Кім жүдеп, кімдер бүгін арымай тур.
Аруда өң сақталып, түр қала ма?
Нәр татып, ішер асқа жарымай тур?
,-С
Ағасы амандасты мүны танып,
Хал жайін сұрап алды әбден анық. Жылады кемсеңдеп кеп сырын айтып, 'Жүрміз-деп - болар - болмас зорға шалып.
Тамақтан өткенінің бәрін жедік,
Ішінде адал-арам бар демедік. Қаужайтын енді бүгін тышқан бар ма? Бір тойған күніміз жоқ масақ теріп.
Қалжырап анау жатқан қарындасым, Көтеріп ала алмайды жерден басын.
Қиналам көз алдымда сөнгеніне,
Шара жоқ қолдан келер не қыласың?
Аштық, дерт бойға сіңген қатар келіп, Меңдетіп түралатып алды жеңіп. Денеге қуат берер тамақ бар ма? Барады әлі кетіп, күнде семіп.
Осылай мүңын айтып жауап қатты,
Бүл сөзді қарындасы тыңдап жатты. Орнынан бас көтеріп түра алмады, Қиналтып, дерттендіріп жанға батты.
ішмтешіжжл»
$
с,
&
і”
ё
-V'
гг.
«г
ч;
ггг
31
Һ.Я.
Й“Г
і
с>
ж> "
С-1<
чгг
С
р-і*.
- «ч-
и ' '
Һ.\
®*5
'Ъ
р-і.
һ-*,
-$
ОхО
еГ
й
Ойланып ауыр күйін қатты налып, Кенеттен көзін жүмып кетті талып. Ағасы басын сүйеп пәйек болып, Отырды жасын төгіп алдына алып.
Қасына Асан келді зорға танып, "Япырай, Гүлжан ба -деп мынау анық? Қалжырап, қу сүйек боп, өңі қашып, Аруақтай адам шошыр кеткен арып".
"Қош бол, - деп ыңырсыды - ағатайым, Қылмаңыз өлсемдағы мені уайым. Айырылып бар туыстан жүрдай болып, Барасыз жалғыз қалып, не қылайын?
Асан да, сен де қош бол не айтайын, Мінеки, көріп түрсың менің жайым, Мақшарда қосылуға нәсіп болсын, Пана боп, аман сақтап бір қүдайым.
Деді де, иек қағып көзін жүмды, Жым-жырт боп дыбыс шықпай бәрі тынды. Бүгінде дауыс қойып кім жылайды, Бетіне жасын төгіп қарап түрды.
100
Һ
%
Р
$5
с-іо
ЙС*'
§
'ЗІ
с-Іо
Аі
%
офа
!-•
&
о
%
&
л
окз
т
о
.С
^■+-
■»г
с
рт
*м
С'4
һ.г.
-йр
сфа
*г£
:<1
һ.г
ч
Р--Г.
к',‘
-£
Ч
%
Й
£
е5
Р/
*■
Сүйгені серт байласып, қөңіл қосып, Қанша жыл оқыса да мұны тосып. Қаңбақтай жел айдаған ерік болмай, Жері осы зорға жетіп, келген босып.
Орнаған қалың елге қара түнек, Тоқтамай қоюланып барады үдеп. Асанға қатты тиген соққы болып, Жөнелді зорға жылжып, жаны жүдеп.
БОРАНДЫ ДАЛАДА Ақ боран тынбай соғып гүілдеген, Бір қара көзге түсіп ілінбеген. Соққан жел ішін тартып ышқынады, Жүрегін жолаушының тілгілеген.
Мәз болып қуанады қан жұтқанға, Өлікті қар астына көп тыққанға. Құртса да талай жанды тояр емес, Қатал жау мейірленіп жөн ұққан ба?
Қаз-қатар жол бойында жатқан өлік, Келеді үш жолаушы бәрін көріп. Тепкілеп аяғымен қалың қарды, Кетеді әлі келсе Асан көміп.
;-о
©Іа
'С и-і-
51
ІХ.Я.
і>^гС'
о
*гг.
V?*
Һ.С
с*
с$с
£Г.
■?<
>1-
рг.
5^5
Ь-ч..
-5
оі-о
сЗ
!&
іЖ- .
Жургізбей оппы қарлар жолды басып, Суық жел бет қаратпай ызғар шашып. Жеткендей титығына жаяулардың, Үйтқиды қараттырмай көзін ашып.
Асанның бір қараны көзі шалды, "Буда бір бейшара-ау" - деп ойлап қалды. Таянып неде болса бармақ болып, Бойына күш-қуатын жиып алды.
Көтерем әлі кеткен жаяу шығар, Жүрісі қалжау жанның баяу шығар. Жақындап бағанадан бір келмейді, Жығылып қүлауға да таяу шығар.
Деп ойлап жақындады қарайғанға, Қозғалып үқсамайды тірі жанға. Әйелдің кеуде жағы көрінеді, Шаншылып белуардан батқан қарға.
Көрінді қыр мүрыны, қара қасы, Жайылып желпілдеген қара шашы. Секілді желге қарсы қарап түрған, Жалаңаш орамалсыз қара басы.
О, сұмдық қарақшы ғып қадап қойған, Біреу ғой мазақ қылып қарны тойған. Жасырмай қар болса да бетін жауып, Жүрдай боп адамдықтың бәрін жойған.
Кей сүмдар өлікті де қылған мазақ, Аздай-ақ тірлігінде көрген азап. Соншама қорлайтындай жазығы не? Дүниеде болады екен нелер ғажап.
Тоқтаусыз қарды қуып жел үрлеген, Қалың қар аяқ шалып жол бермеген. Қайғылы қара күннің куәсіндей,
Қара шаш қара тудай желбіреген.
Адамның жібергендей жанын ұрып, Назарын жолаушының алды бүрып.
Қасына үшеуі де таянып кеп, Сілейіп, естері ауып қалды түрып.
Адамды шаншып қойған айқын көріп, Таниды қыз апасын қалған өліп. Өзінен түр-пішіні аумай-ақ түр, Бітер ме екеуіне бірдей көрік?..
^лтаіжвлл®
о
к?
V, -
щ
&
о
V*
3
£$3
'о
И-і*.
/- •■'V*
ат‘
о
% р-л-. ^ * -
8з?
р/*
5^
л
Анадан бірге туған егіз жандай, Асан тұр қайран қалып қағып таңдай.
Қарайды кезек-кезек салыстыра, Үқсастық таңғажайып біткен қандай!
Тулады туысқандық жұрек күшті. Жандырып алаулатып күйдірді ішті.
Еңіреп естен танып апатайлап, Құшақтап "қарақшыны" құлап түсті.
ТҮЙНЕКТІ ТҮЙІНДЕР Денеге қайғы да өтті, суық та өтті, Үшеуін аштық жеңіп, тым жүдетті. Әйтеуір айдалада үсіп қалмай, Армандап көптен күткен жерге жетті.
Асанды алып ұрды ауру меңдеп, Қарайтын адам бар ма бағып, емдеп? Сырқаты күн-күн сайын салмақтанып, Жиғызбай есі-тұсын кетті дендеп.
Шақырып екі жасты қасына алды, Мұңлы оймен тесіле кеп көзін салды. Жөтелі тұншықтырып сөйлей алмай, Қысылып біразырақ тұрып қалды.
■у
«6
8$ Ю4
М	<о> іі> м <?:•> Іл. л То-> ЪлГМ ТУГ Кг.й Чо> мгй
"Дүниеден өттім жылап, қайғы тартып, Күйдіріп түла бойды алды шарпып. Қырылып туған елің күрып жатса, Нендей дерт болар дейсің мүнан артық.
Бере алмай жәрдем қылып қолдың үшын, Жүргенің қорлық екен жетпей күшің. Қалайын екеуіңе сырымды айтып,
Аз ғана сая тапсын күйген ішім.
Ел едік еркін өсіп аңқылдаған, Сайрандап сары даланы сампылдаған. Келсе де қанша қонақ малын сойып, Жиналып дастарқаны тартылмаған.
Еншіміз еш уақытта бөлінбеген,
Бар дәмін күліп-ойнап бөліп жеген. Ашық қол, ақ пейілді қайран халқым, Жатырсың жапа шегіп не мінезден?
Қарсы алып, қүшақ жайып келген жанды, Алдына әкеп қойған қолда барды.
Дос көрген алысты да жақынды да, Қонақжай сорлы басы қайда қалды?
КД|	—
һ.ч;
£§
£’
С
££
£?--> -
[>20
чг>'
«3
5&
4
&?
С'
Сфа
гг.
с,
е»
с-іс
ІГ^
Зі
Һ-Ч.
О
>7
о
В“4-
о<
о,
ж>’
с$с
'^Т
с
***-
-
£чч
«5*
- *>І
кл?
-3
ио
сЗ
%
Сенделіп, есеңгіреп күні қараң, Қоштасты бүл өмірмен талай адам.
Ел болып есін жияр күн туар ма? Мазам жоқ, осыны ойлап көңілім алаң.
Бүрынғы "Ақтабаннан" мынау жаман, Бүгінде есебі жоқ қырылған жан. Күйзелсе онда жаудың жеткен жері, Бүл күнде жер болмай түр қалған аман.
Айтуға бүл сүмдықты тіл жетпейді, Тек қана уландырып жанды жейді. Халықты үн шығартпай типыл қылған, Еш апат бүл апатқа тең келмейді.
Мен өзім өлгеніме өкінбеймін, Қалсын деп қара басым қам жемеймін.
Жойылып біржолата қүрып кетпей, Ел-жүрттан өсер үрпақ қалса деймін".
Деді де талмаусырап көзін жүмды, Айта алмай жалғастырып басқа сырды. Болмайтын ешбір үмыт көргендері, Елестеп көз алдына келіп түрды.
ЯЙ
106
Ч*Р0®

5«*Ь
о'
л
•у
о
I
о
%
-й
£6
.4
Желпілдеп қарақшының қара шашы, Көрінді туған айдай қара қасы. "Ағатай, қутқаршы, - деп мынау өрттен". Төгілді булақтай боп көзден жасы.
Қара шаш түтін болып лап-лап етті, От болып күйдіреді екі бетті. Алаулап мал да, адам да жанып жатыр, Көрмеген Асан бүрын мундай кепті.
Әлемді бір қалың өрт қаптап кетті, Жандырып бар денесін шарпып өтті. Байғусты жанып турған қутқарам деп, Жанына жанын қинап әзер жетті.
Қулады әлі кетіп, шаршап талып, Шырылдап әйел байғус жатыр жанып, Өзі де бірге күйіп кете барды, Шығам деп жәрдем қылып өрттен алып.
Ьл,
о
|
%
1
&
Бір кезде шүңірейіп екі көзі, Адамды шошындырып айтқан сөзі. Жетектеп Гүлжан артқа сүйретеді, Күш бермей еш адамға жалғыз өзі.
һл;
ШйЛИММУМШ®
ё
%
щ
сЭ
ггг.
- ^ -^і-
о$<
'ГГ.
о
с*
££<
'о
*Г*
&
.4
о
Е5-
Г*
05
һ.*
-<г
* •
с-$с
'*7.
О
Р--Г.
05
И.Ч.
о
-І.Г
о
?г*.
ф*
05
һ.1
л
с;
!й
Саудырап, қу сүйек боп қалған қаңқа, Жулқиды үңірейген көрге тарта. Үстаған қолдарынан от шығады, Сүйекті сындырғандай сырқырата.
Қысылып шошынғаннан көзін ашты, Денесі қызып-жанып жанталасты. "Аман боп енді осылар қалса екен" - деп ішінен тілеп жатты екі жасты.
Бекер ме бүкіл елді өрт шалғаны? Шарпылмай, жан-тән күймей кім қалмады? Қайғырып дүниеден Асан өтті,
Ел болып көкейінде бар арманы.
Осылай көзін жұмды талай боздақ,
Тек қана мүңын шағып, зарын қозғап. Айырылған енесінен ботадай боп,
Қан жүтып, жасын төгіп өтті боздап.
Ақша бет уылжыған ару да өлді, Мейірімді аналарға қайғы төнді. Бүқтырған қорғалатып қояндай ғып, Амалсыз ажалға да халық көнді.
й*
I
8?
&
р.
й)
108
?«
$ &
§
$8
с
оі-э
&
&
ъ
ғ,
т
С-І-Л
(Г
%
ОІ-Сі
ІУ

о
%
о
*§?
о
Й.Ч,
о
-уг
I
£<.
рл
Ь-Ч,
шшлл®
Жоқ шығар мундай сумдық халық көрген, Үркердей адам қалды қалың елден, Бірі де, "Елім-ай" деп қоштаса алмай, Булығып соның бәрі үнсіз өлген.
Кеткен жүрт өз еліне қайтып қонбас, Үрпақсыз өшкендердің орны толмас. Калмаған жүртта жүрнақ, артта тұяқ. Күйзелген кептің күйін айтып болмас.
Қырылып қалмағанда сонша күйреп, Кетпес ек кең далада мүнша сиреп. Туысқа жат жерлерге ауып кеткен, Түрады жаның ашып, бүрып бүйрек.
Мешін жыл титықтатып түпке жетті, Қазақтың содан бастап сәні кетті. Айырылып тілден, діннен, жақсы әдеттен, Қүрдымға түбі терең бүрды бетті.
Бүл күнде дүниеге түрсам қарап, Мұңлы ойға батып кетем нелер ғажап, Күйігі босқындардың бойды алдырар, Әлемге тарыдай боп кеткен тарап.
о
й
сМИШйбШДЯ^ИШтВД
СУ
V».*
'О
*Г£
&
о
ЕГ-
л.г*
ж>*
Ъ£.
- С^-
Көп адам амалсыздан шетке кеткен, Монғол, Қытай, Түркия - бәріне өткен. Тағдырға налимын да күңіренемін, Халықты қырып-жойып тентіреткен.
Есітісем тітірентіп тұла бойды, Зарлы әуен қүлағымнан кетпей қойды, Жырладым аруақтармен бірге жылап, Үйқысыз түн өткізіп бөліп ойды.
Талайдың орны құрып, оттары өшкен, Қайғының ең ауыры бастан кешкен. Өтсе де жылдар зулап, ғасыр толып, Шығар ма ұмыт болып өмірі естен.
Қазақты тұралатып құртып кеткен, Емі жоқ дерт болды ғой түпке жеткен. Сампылдап туған жерде самсап жүрсек, Үніміз шықпас па еді біздің де өктем.
^сЗ
е/.
«м
Һ.Я..
о
I
►V:	1Ю
сіо
С-+-
һг- л* Г'-> Тгг> ҺЯГЛ 11:+Г йЛ& ЧІ7Г ДГі5 1Т+Г	Ц-+> ҺЧГай


а
Қазақпыз басымыздан не кешпеген,
Күн болған муз жастанып, бел шешпеген. Түскенде ел тағдыры таразыға,
Жау бар ма жаға жыртып белдеспеген. Шайқасып бір-бірімен қазақ-қалмақ Аямай не түссе де жүтқан жалмап.
Қауып боп қадам басса аяқ асты Қалу да қиын еді жанды қармап. Қыспаққа түсіп жұрді қазақ елі,
Тапталып кейде жауға туған жері.
Көрсе де адам төзбес ауырлықтан Қалған жоқ беті қайтып, сынып белі.
й?
ІІ
о?а
С
1
I гт.
\Р
'р
3?
Ол кезде алысқанмен алысатын, Қаймықпай шабысқанмен шабысатын. Қорғаған ар-намысын жан берсе де Қорлатып көрген емес қазақ атын.
Жау жүрек батыр да өткен, билер де
өткен,
істері аңыз болып бізге жеткен Демей ме жүзден жуйрік, мыңнан түлпар Кім туып, кім шыкпайды калың көптен. Айтарым осылардың бірі ғана,
Күш салып, елін қорғап, болған пана. Әңгіме көп аузында жүрген тарап, Жырлайын естігенді келсе шама.
Бүл істің біздің жерде болғаны рас,
Еш адам күдіктеніп, шүбә қылмас.

Халқы үшін жан қиюға дайын тұрған Ескіріп ер есімі естен шықпас.
ҚАҢТАРЫЛУ
Көп қалмақ жөңки көшкен елден ауып, Алмақ боп жайлы қоныс, мекен тауып. Арқаға алыстағы көз тастаған,
Елдерді жолындағы алған шауып. Нүраны көріп олар күміс сулы,
Көк қүрақ талдары өскен қалың нуды, Шетінен түгін тартсаң май шығатын Бүл жерде мекендеуге белін буды. Байқады биік түрған Карттың тауын, Алғандай әдемі жер көздің жауын, Сай-сайдан мөлдіреген бүлақ ағып Көрді оның сәуле беріп жарқырауын. Нүраға қүйылады Есенкелді Көктемде басып өтіп талай белді.
Жер екен малға жайлы шөбі шүйгін Мүны да көшкен елдің көзі көрді. Нүраның жиегінде жеке төбе,
Көп жүрттың көзін көрген өзі көне, Өткенге ертедегі куә боп түр,
Дәл мүны жай төбенің бірі деме. Өзенге іргесінде ел қонатын,
%
Басынан карауылдап жер шалатын Қарайтын жау да, дос та жан-жағына, "Карауыл төбе" дейді оның атын.

Жау қонды қанат жайып етегіне, Жеткендей туып-өскен мекеніне.
Мал сойып мәре-сәре болып жатыр Көз жетіп жердің жайлы екеніне.
Нелер жау кездессе де бір иілмей, Көшкен ел жарақтанып тас түйіндей. Бәріне басшы болып нояндары,
Келеді әлі күнге бір сүрінбей.
Ел үркіп маңайдағы көшіп кетті, Білмейді сасқалақтап барар бетті. "Ортаға қалың қалмақ жау келді",-деп Суық сөз талай жерді шарлап өтті. Кенеттен жұрт дүрлігіп дабыл ұрған, Жер жарған дауыс шықты "Аттандаған" Қорғамай елін, жерін кім жатады,
Бірі жоқ ер жігіттің үйде қалған.
Тұр еді төбе үстінде бір салт атты, Шаңдатқан көкжиекке қарап қапты. Көрді де қалың топты суыт келген Ноянға хабарлауға тұра шапты. Катерсіз жатқан қалмақ тиыш қана,
Әп сәтте дайын болды жарақтана. Жарқылдап болат найза, алмас қылыш, Сап түзеп тұра қалды рухтана.
Кешікпей жасақты қол асып қырдан, Таянды жер шетіне қалмақ тұрған, Бөлініп төрт-бес адам елшілікке Жауменен тілдесуге кеңес құрған.
ті- 11,
%

Жиналды екі жақтан оншақты адам,
Ортада басын қосып, шығып саптан.
Арындап бірін-бірі сөзбен шалып,
Әйтеуір соғыспаудың жолын тапқан.
Сынамақ күштілерді жекпе-жекте,
ЛТЬ
Салмақты түсірмей-ақ турған көпке.
Батыры кімнің жеңсе жер соныкі Дәл мұндай әділ іске болмас өкпе.
Келісті екі жақта белді байлап,
Қалмақтан шыкты бір дәу қару сайлап.
Секілді қара бура көбік шашқан,
Тістерін сақылдатар көзі жайнап.
Үркітіп сескіндірер түсі суық,
Маңына баралмастай таяп жуық.
Ақырар арыстандай айбат шегіп,
Ажалға кім барады белін буып.
Қазақтан шықпады ешкім қаптап келген,
Сескеніп, дірілдеді оны көрген.
Булығып, намыстанып біреулер жұр,
"Мунан да жақсы еді, - деп, - соғыста
өлген"
Саңқылдап дәл ортаға шықты шешен,
Сөзбен де, ақылмен де болған көсем.
"Табыңдар бір батырды не кылсаң да Елінің, қалың журттың қамын жеген,
Бір мықты жүректіні көрген бар ма,
Толғанып көріңдерші ойыңа ал да.
Айрылып ата-мекен, туған жерден
11


Апыр-ай кеттік пе біз құр арманда? Сөйледі намыс буып жыламсырап, Ерлерді маңайдағы тұрды сұрап.
Қасына "алдиярлап" жетіп келді,
Бір жігіт топ шетінде тұрған жырақ. "Айтайын бір адамды сұрасаңыз,
Баяндап, суреттейін ұнатсаңыз.
Теңесер оған күшті жан көрмедім, Палуанның алып тұлға өзі нағыз.
Руы - Мәмбет елі, аты Жандар.
Онда жоқ қүлық-сұмдық кісіні алдар, Жұреді бабыменен балпаң басып, Аңқаулық мінезіне жұрт таң калар. Қысы-жаз түспейді үстен жарғақ тоны,
Үйі мен мал арасы жүрер жолы.
Мінеді жолдан ұстап шу асауды, Бұлқынтып тырп еткізбей басып оны. Құдыққа тайғанақтап түскен нарды, Суырып арқан байлап өзі-ақ алды.
Бөріні қойға түскен қорадағы,
Шап беріп ұстағанын көзім шалды. Жүргенде құлын байлап, желі құрып, Тоқпақпен көрген емес қазық ұрып. Қолымен жерге терең батырады,
Тіземен нығырлайды тағығұрып.
Бажайлап айтып еді батыр жайын,
Жұрт тыңдап ұйып тұрды айтқан сайын. Жілігін ту түйенің қолмен бұрап




116

Оп-оңай алады екен оның майын.
Кезі жоқ абыржыған асып-сасып, Қалмайды қиындықтан қажып-жасып. Көрмеген жазда ыстықтап, қыста тоңып, Болыпты сары аязда кеудесі ашық. Маңына жоламаған уры-қары,
Жүреді көбі қорқып одан әрі.
Сенгендер өз әліне кездеспесе, Сескенер муны білген журттың бәрі. Жүріпті бір түн өзі жылқы жайлап, Таратпай некен-саяқ шоқтап айдап, Үрылар сарт-сурт урып сойылменен Жалғызды ортаға алып тиді айғайлап. Секілді көпті көрген жырынды жау,
Түрі жоқ жіберетін муны аман-сау. Мардымсыз қаруы жоқ жаңғыз жанға Бәрі де ортаға алып келді таяу.
Жақын кеп шаужайынан устай алды, Аямай бас-көз демей урып қалды.
Екеуін ат үстінен жулып алып, Шыңғыртып тақымына қыса салды, Турған жоқ Жандар батыр әлі сасып, Қозғалды атқа қамшы енді басып, Айғайлап қалғанына умтылғанда,
Бәрі де бет-бетімен кетті қашып. Осылай тәмәмдады әңгімесін Тамсантып кетіргендей елдің есін.
Қос атпен алдыруға дайындатты,
Тоқталып бөгеледі енді несін?
Қуанды естіген журт көңілі өсіп,
Кім қимақ туған жерін - алтын бесік. Жігітті қос атпенен аттандырды "Колдай көр құдай өзің, аруақ" десіп. Хабаршы суыт жүріп түспей аттан, Таппақшы оны Аймысық - Көккөз жақтан. Ер Жандар жайлауында жүре түрсын, Қалмақтан сөз қозғайық мұнда жатқан.
ШЕШІЛГЕН ТҮЙІН
Сестенді қалмақ тегіс туын тігіп, "Қазақтар қалды ғой, - деп, - тізе бүгіп, Ер жүрек бір адамы көрінбейді Сорлылар отыр-ау, деп - бәрі бүғып. Таба алмай жауға шығар бір адамды, Үятқа масқара боп қазақ калды.
"Сабыр қып бір-екі күн күтіңдер",- деп Қалмаққа жалынғандай кісі салды.
Деді олар: "Қарап текке қүр жатпайық, Түрсақ біз көңілденіп болмас айып. Байқайық айғыр бүқа таластырып,
Оны да жиналған жүрт көрсе лайық. Соғыспай адам жеңсе жер алады, Иемденіп мынау жатқан кең даланы. Жеңгенге жеңілген жақ бәйге берсін, Хайуандар неге үлестен құр қалады? Үстады арқыратып айғырларды.
Шарқ ұрған аласурып тоқпақ жалды. Бетпе-бет басын қосып жібергенде Ойнақтап, дөңгеленіп асыр салды. Қалмақтан келген айғыр қара қасқа Тұлғасы жануардың біткен басқа. Қазақтың әкелгені күрең айғыр,
Ылайық денесі бар бул шайқаска. Ойқастап бір-біріне таяу келмей,
Жүрді олар иесіне ырық бермей,
Айғырға қалмақ қатты дауыстады, "Айтқанға кетеді, - деп - қалай көнбей". Күреңге кара қасқа таяу барды,
Атылып оқтай ушып ауыз салды. Таласқан жан аямас басталды айқас, Көресің көтерілген көкке шаңды. Жулкысып, жанталасып шурқырайды, Үстінен буы шығып бурқырайды. Шуласып екі жақ та азан-қазан, Толқындап бір орында тура алмайды.
Ақ көбік үсті-басын тозаң басты, Терменен қан сорғалап араласты. Шыдамай тепкініне қасқа айғырдың, Ақсаңдап күрең айғыр тура қашты. Қалмақтық шыға келді мысы басып, Қуанып көңілдері қалды тасып,
Бәрі де бәйгені алып мәз болып тур. Айғайлап бір-біріне шуылдасып.
Мәз болып өз жағына олар кетті,

Жүріспен ырду-дырду бір күн өтті. Қызықтап айғырларды күні бойы,
Сынасар бүқаға да кезек жетті.
Айқаспақ мұнан кейін кошқар, теке,
Күш сынап батырларша жекпе-жекте.
Құр жатпай маза кетіп елеңдеумен, Үнаған ермек болды жиын көпке. Жиналды сәске түсте тағы халық, Жетектеп бұқаларын ортаға алып.
Айқасы екеуінің басталмай-ақ Бір дауыс төбе үстінен жетті талып, Толқындап жұрт шулады "Келді" - десіп, Көңілдер жабырқаған қалды есіп. Жандарды құрметпенен түсірді аттан, Басынан ұзақ жолды келген кешіп. Бажайлап түсіндірді істің жайын,
Ер Жандар ширай түсті айтқан сайын. Сескенбей алысса да, соғысса да, Орнынан атып тұрды болып дайын. Басында дулыға жоқ, үсте сауыт, Жарақсыз жауға бару қандай кауып, Сестеніп, айбынды боп киінсін деп, Әкелді жылдамдатып бәрін тауып.
Би ата сөз бастады батырға арнап: "Біздерге түсіп тұр, - деп - ауыр салмақ -Шешетін ел тағдырын ер боп тұрсың Сен жеңсең көшіп кетпек мынау қалмақ. Ойы бар мақсатына күшпен жетпек,

Соғыссақ бізді тегіс талқан етпек. Қарамай жан-жағына жан бар-ау деп, Келгенін көрмеймісің баса-көктеп.
О, жаным, батырының түрі жаман,
Сен жеңсең болар еді бәрі тәмәм, Қозғалмай туған жерде қалар едік Бәріміз қаз қалпында есен-аман.
Орта жүз аз емес қой Арғын, Найман, Жайылып кең өлкеге құлаш жайған. "Аттан" сап келгеніміз осы болды, Аламыз тегіс жинап бәпін қайдан.
Кәсіп қып бес-он қара малын санап Халықпыз сай-салаға кеткен тарап. Асынып бес қаруды сайланып бар, Түрмыз ғой үміт етіп саған қарап". Осылай сөзін шешен аяқтады,
Ер Жандар жауап беріп тіл қатпады. Әзірлеп сауыт-сайман әкелсе де,
Бәрін де маңайына жолатпады.
Кенеттен ызбарланды түсі суып,
Таянып келместей боп адам жуып,
с*0
I
л
&
С*
ь
Л1
I
п,
Үстіне киіп келген жарғақ тонның Ноқтамен мықтап алды белін буып, Шоқпарын алып келген қарына іліп, Жөнелді жауға қарай атқа мініп.

"Қарусыз қонақ болып келдің бе" - деп Жандарды мазақтады қалмақ күліп, Қалмақ:
'•Ул

Көрдің бе сенен басым турмын артық. Мойындап жолды беріп жеңілдім деп, Кеткенің жөн болмай ма кейін қайтып. Жандар:
Сандалып тұрсың айтып өзің нені? Соншама кім едің сен қорлар мені, Орныңнан бас көтеріп түрмастай ғып, Қайтер ең бір-ақ ұрып кетсем сені. Қалмақ:
Жайраттым талай ерді іштен түйреп, Қайысып қабырғасы қалған күйреп. Асығып ажалыңа келген болсаң Сені де өлтірейін итше сүйреп.
Жандар:
Қазақпын бейбіт жүрген "О, құдайлап" Бізде жоқ жалған сөйлеп, серттен таймақ. Қан ішіп жүргеніңе дандайсыма,
Алармын қанжығама сені байлап.
Ашумен қалмақ жылдам найза салды, Денеге жоннан етіп тиіп калды,
Оңай ма жанды беру ерегісте, Жып-жылдам дарыттырмай ұстай алды. Найзасы шатыр-шұтыр быт-шыт болды, Тек қана тәмәмдады жыртып тонды. Аударып ат үстінен алайын деп,
Жағаға Жандар батыр салды қолды. Теңселіп козғалмады қара тастай,
Калмақ та қайрат қылды қорқып саспай.

жмьтажімыів
Аянбай ат үстінде айқас салды,
Жүлқысты бір-бірімен күштері аспай.
Шуласты барлық қазақ "О, қүдайлап",
У да шу , азан-қазан жүрт айқайлап,
Жаңғырған қазақ, қалмақ дауысынан Күңіреніп кеткендей боп барлық аймақ.
Білмейді кімнің жеңіп, кім қаларын,
Жыртысты екі батыр жағаларын,
Ырсылдап жанын сала жүлысады,
Көрсетіп өзінің бар шамаларын.
Аттары шомылып түр қара терге,
Шыдамай үстіндегі алып ерге,
Шіреніп мықтап үстап тартысқанда Екеуі аттан қүлап түсті жерге.
Толқыды тағы айғайлап, халық шулап,
Шаң шықты алысқанда будақ-будақ,
Көруге бәрі таяу ентелейді,
Жолатпай қиын болды жүртты қумақ.
"Шалайық боз қасқаны арнап саған,
Дүние неге керек мүнан қалған,
"Күдайым, колдай көр" - деп қуат беріп,
Күңіренген дауыс шықты "аруақтаған".
Жандардың күші өсіп, қайраты артып,
Қалмақты өз ішіне алды тартып.
Көтеріп дүрс еткізіп алып үрды,
"Қолда, - деп - аруақтары Мәмбет,
Карпық".
Қазақтың қүдай колдап. бағы жанды
уур <п_ъ "ГіО. ЛТ( (П\ тг'.Л**	ЛТ •V*	<ғ>4
М>.ЛИ
с-І-а
-*>* **і* +*	^ О1,6 '\у~\лЫ!ц	і	^.г
Батырды қошаметтеп ортаға аяды.
От жағып, аяауяатып, маяын сойып Үйқысыз өткізді олар жазғы таңды. Жазғы таң рауандап лезде атты, Аспанда жұлдыз сөніп, ай да батты.
Күн шығып қалмақ жаққа қарап еді, Адам жоқ, тақыр болған жұрты жатты. Қуанды халық жауды жеңдік десіп, Қуанған қазақ көңілі желдей есіп, Орындап айтқан сезін, берген сертін Теп-тегіс бірі қалмай кеткен көшіп. Жиналып би алдына бәрі келді,
Не істеп, не айтса да халық көнді. Ортаға дүркіреп жау келгенде,
Өзі еді "аттандаған", жиып елді Би ата: "Бері кел,- деп - дарабозым, Жандарға сүйсінгеннен айтты сөзін, Қорғадың жауды жеңіп ел намысын, Сақтэадың туған жерді жалғыз өзің. Шырағым, көзсіз батыр ер екенсің, Көрмегейсің жамандық көлеңкесін. Мал басың құдай беріп, қатар өсіп, Дүниенің саған берсін берекесін.


Би ата қолын жайып бата берді, Қиындық көрмесін.деп, халық енді. Береке, бірліктерің сақталсын, - деп, Таратты соңына ертіп келген елді. Батырға ізгі сөздің бәрі лайық,



ч-х-' '-* ' ’-*	■. '*.++	.+>	һ**	ч*“	Л' *^-’ ^чі х —■ ч ‘ -' ‘ц ^	_..*	„• _ :^и- л	4.-•.* •

Аппақ шексіз далада,
Соғып тұр боран басылмай, Ышқынып кейде қалама, ¥лиды кейде қасқырдай,
Отарымен бірге ығып, КеледІ қойшы күні - түн... Кетті шетке бір шығып, Көмекке келмек бүған кім?
Шығын қылмай бірін де, Сақтап қалмақ тілегі. Мейрім жоқ боран түрінде, Жел мен қар ғой жүрегі.
Жалғыз өзі алысып,
Койдың алдын бөгейді. Аяқтары шалысып,
¥шқан қойы көбейді.
Бірін де ашық тастамай, Карға көміп барады. Кеткенін үзақ тастамай, Кайырып зорға алады.
127

№
Аш бөрілер жалақтап, Мазаны қатты алады. Кетпек болып тамақтап, Аузын қойға салады.
Емін - еркін кірісті, Қойшыны енді жан демей. Тоқтатарлық бұл істі Маңайда адам бар демей.
Қойшы да көріп бүл істі, Көзі қанға толады.
Бойға жиып бар кушті, Шоқпармен бірін соғады.
Өз қолына өзі енді, Сүйсінгендей болады. Бойға тасып күш енді, Бөрілер қайтып оңады.
ЕкІ - үшеуі шоңкиып,
Қан болып аузы, кұлады. Әйтсе де сауы күш жиып, Қойшыға қарсы шығады.
Ашулы намыс бой қысып, Шоқпармен сілтеп қалады.
Ең соңғысы қар құшып, Шоңқиып барып құлады.
Не болса да, жауларын Жеңіп шыққан секілді. Қойының жиып сауларын, Паналау жерге бекіді.
Тиседе бәрі күшіне,
Көп уақыт көзін ілмеді.
Әр қарай өң бе, түсі ме Өзі де айқын білмеді.
Көзін ашса бір кезде.
Аппақ төсек, жарық үй...
Жаңа келіп ол сөзге,
"Болған - деді,- қандай күй?".
Болған істі баяндап,
Қасында дәрігер күліп тұр. Басқа адамдар аялдап, Топтанып таяп келіп тұр.
129
ш^№8$ттгі§р№тр№іт
&
$1
і
I
тг
0?
’3\
*ъ
Г<1
I
1
2
"Нағыз батыр өзің”,- деп	
Қолдарын тегіс беріп түр.	
"Қуанар бұл кезің",- деп	
Бәріне шаттық еніп тұр,	і/£
"Боранды жеңген батыр", деп,	Р
Атағы кетті жайылып.	
Қойларын қайра түгендеп,	
Әндетіп жүр қайырып.	ж
	/чх
	
8*
гг.
ІЛ.'
і
Яі
к1
•у?
«Ңі
•г,
Гі^
*-.
Ж
а.4 *
о
офо
£
с30
|«Г
ЛИ
Й*
\ъ*.
%
- *>2
кч,
л
ч
к
!«г>£
ІЙз
ег
&
130

в
., с-К-»І«2.

Э5


о!1сГл 5Я •»■»*


«ЖівММвШ»»:
АМАНТАУ
Амантау - жер жанатты, төбең биік, Құрметтеп мекен қылған халқы сүйіп. Дәм татып, шын сырларын білген адам Кетпейді басқа жаққа мүны қиып,
Орнығып ата - бабам туып өскен, Қызықты, қиындықты бастан кешкен. Мен қалай басымды иіп сыйламайын, Жерімді жарық көріп, кіндік кескен.
Жүгіріп жас балалар кызық көріп,
Қуанып мәз болады жидек теріп. Қызарар балақ, жеңі қан жүқкандай, Жидекті көк шалғынға кетсе еніп.
Желкілдеп тау жуасы тау басында, Секілді таққан жолақ қыз шашына. Ыстықта жүлып жесең қанар мейірің, Қалады бойың ширап, шөл басыла.
Исіне сарымсақтың не тең келсін, Жазатын сырқатыңды дәрі дерсің. Түздыктап етке қосып бере қалса,
Дәл мүндай тағам жоқ,- деп сүйсінерсің.
&
&
%
е
ото
Р
%
і
ІІ
о'
о
Й
Г ^
к?
о
р-£
Еш адам дей алмайды муны бекер, Бұлағы балмұздақтай қосқан шекер. Аптапта отыра кап бірер жұтса, Сусынды айта алмайсың бұған жетер.
Сай-сайда мәуелеген қайың терек, Жеріне сән береді елден ерек.
Табиғат жомарттықпен өзі орнатқан, Сая іздеп мұнан өзге неге керек?|
Адамның қолдан салған бағындай-ақ, Аңкиды жұпар исі келсең таяп.
Қараған, тобылғы, тал сыңсып өсіп, Тобылғы қамшыға сап, болған таяқ.
Мөп - мөлдір таза бұлақ сылдыр қағып, Басына көк құрақтан үкі тағып.
Қойды іздеп өрістегі асыққандай, Айнадай сәуле шашып шығар ағып.
Жайылып жатқан тарап калың төбе, Ескінің көзін көрген бәрі көне,
Тай, құлын жарыстырып атам өскен. Толғанып ойға алмайын мұны неге?
ли
8
&
£
с

Тым ыстық өзім туған осы мекен,
Не асыл буған тең боп жетер ме екен. Жүгірген жуа теріп, тау аралап, Болашақ өмірі естен кетер ме екен.
Ақтылы қойы төлдеп өсіп жатқан, Шетінен бәрі семіз, егіз тапқан.
Көремін Амантаудың баурайынан,
Қысы - жаз ырысты елді малын баққан.
Қойменен бірге ереді қаптап киік, Жатады кең өлкеге бәрі сиып.
Шошымай емін - еркін жайылады,
Мұны да үркітпейді ешкім тиіп.
Төбенің түсе беріс етегінде,
Аты тур қарда шылбыр жетегінде,
Қол булғап кәрі қойшы шақырады, Қарамай енді буған кетемін бе?
Шанқай түс. Қойлар тегіс төмен түскен. От жатыр сөнбей әлі, тамақ піскен,


Жас қойшы қызараңдап сүт әкелді, Ыдысқа қайта қуйып өздері ішкен.

"Үрікпей қасымызға таяу келші,
Үялмай деді маған ішіп көрші. Қойлардың қою сүті деген осы,
Дәміне өзің айтып баға берші".
Кетпейтін ауызымнан дәмі қандай,, Тамсандым қайта-қайта қағып таңдай. Ойландым мүны да бір дәрі ғой деп, Кететін ішкен жанның дерті қалмай.
Қойлардың еті де асыл, сүті де асыл, Халыққа несіп болған талай ғасыр. Бүгінде үркітетін бөрі де жоқ,
Кезең ғой ел ырысы шалқып тасыр,
Шарлаған ел аралап Асанқайғы,
"Жер болмас - деген екен,- мүндай
жайлы'
Көзіме қалың қойлар елестейді Мыңғырып қозыны ерткен әрбір сайда,
ОІО
;с*гі ; ■гі;
Щ
>л і
% £
"Сыймайды-ау салып алсам сауырына, Қарамай тау, төбенің ауырына, Сорғалап түгін тартсаң май шығады, ЕлІ бай мекендеген бауырында."
с;
ё
щ
3
Басына әр төбенің шығып тұрып,
Жан - жаққа қарай берген мойын бұрып. "Болар ма жылқылары мұндай күйлі, Шайлаған тай-қүлыны тимей қүрық".
Қысында мал жұдемес тебіндегі, Арқаның шүрайы екен төріндегі. Байланған қүлындарын тай ма дерсің, Қаз - қатар тұрған күйде желідегі.
Басқа жер мүнан артық көрінбеді, Сүйсініп аралауға ерінбеді.
"Болар-деп қиын - қыстау жүттан аман, "Амантау" деп атауы тегін бе еді.
с;
О
р-г.
іЗ
&
с'
136
м

Н¥РА ТУРАЛЫ АҢЫЗ
к.4.
Нураның әсем сұлу жағасында, Жайқалған құрақ - талдың арасында, Дем алып көңілденіп журт отырды Шаттығы симай тасып шарасына.
Суында қалқып жүзіп үйрек пен қаз, Секіріп су ішінде шабақ та мәз. Балалар су сабалап ойнайды еркін, Қуантып жан біткенді көңілді жаз.
Тыңдатып біреу отыр әңгімесін, Адамның әңгімемен алып есін. Түрлентіп, қүбылдырып, даусын кенеп, Аңыз ғып айтып отыр ертегісін.
Ертеде Нұра деген қыз болыпты,
Сол қызды саялап кеп ел қоныпты. Бір-ақ та Нүра мүңлы ашпай қабақ, Ішіне қайғы, қасірет шер толыпты.
Әркімдер жолығады жаяу келіп,
Нүраға тәжім етіп сәлем беріп. "Япыр-ай, не болған", деп таңданады, Өзінен өзі солып, біткен көрік.

ғ лл <

чл>ч».'и
Не болған, ару Нұра, саған дейді, Басқадан сенің артық бағаң,- дейді. Айтсаңшы сырыңды ашып, жасырмай-ақ, Көңіліңді не болса да, табам,- дейді.
Не барын ойында оның ел білмейді, Жадырап жарқын жүзбен бір күлмейді, Жалғыз - ак желмен, бүлтпен сырласады, Өзгеге қабақ жазып үндемейді.
Қуаңдап сарғайған кез жердің жүзі, Ызғарлы келіп жетті жылдың күзі, Тырналар тыраулаған қайтып жатыр, Тігілді қүстарға кеп Нүра көзі.
"Қай елден келесің, қандай жерден, Жалынды, әңгіме айт, - деп естіп, көрген". Мүңына мүңлы арудың үн қосқандай, Білетін сырын шертіп таяу келген.
"Біз көрдік алып жігіт Ертіс деген,
Бір маңғаз елдің көптен қамын жеген. Қайғырса елмен бірге қайғырады,
Бейнет жоқ елмен бірге ол көрмеген.
Бұл күнде сенен де ауыр оның мұңы, Жігіттің бағы тайып, түсіп құны.
Жауыр қып күндіз-түні кең жауырынын, Салмақтап бай-көпестің артқан пұлы".
Мұны айтып жыл құстары кете барды, Құшақтап Нұра қалды қайғы - зарды. "Шер тарқап кетер еді қосылсақ"- деп, Күндіз - түн үйқы көрмей, ойға қалды.
Л*
гм
Арманы - алыстағы асау Ертіс,
Кетпеді есінен бір көрсе де тұс. Бұлттан да сәлем айтты құмар болып, Қайғысын жеңілтпек боп өртеген іш.
Жіберді бір қат жазып Шідертіден, Бойдағы хабар беріп бар дертінен, Адасып жапан жүзде қайтып келді, Көрмеген бұрын шығып ел шетінен.
Мұнысы жан күйдіріп жаман батты, Айықпай ауыр дерттен Нұра жатты. Жалынды аспандағы ұшқан құсқа, "Жеткіз - деп, ақ Ертіске жазған хатты".
Күтсе де күндер өтті хабар болмай, Басқаға ақ Ертістен көңілі толмай. Жөнелді ақырында бетіменен, Орнығып бір орында жайлап қонбай.
Көз жасы жылағанда өзен болды, Елдің де, арудың да өңі солды. Ойлады: "Қаңғып, безіп кетейін, - деп, Анықтап білмесе де барар жолды.
Арқаның бір серісі Құланөтпес,
Қаз - қатар Нүраменен біткен шектес. Білдіріп ішкі сырын сәлем айтты, Демеді: "¥сынғанмен қолым жетпес".
Байыздап оған қарап тоқтамады,
Ақ Ертіс көңіліндегі жоқтағаны, Жазылмас жанға жаман жара салды, Бір елеп хабар алып соқпағаны.
Артынан туыстары улап - шулап, Жібермей тоқтатам деп болды қумақ. Алдымен Шерубайдай іні жетті, "Бауырым, барасың, - деп, неге тулап?!.
*Р6
Құндызды, Көкпекті мен Есенгелді,
- Біздер де қалмаймыз деп, соңына ерді. Тағдырдың тақсіретін бірге тартып, Басына не түссе де бірге көрді.
Жатады жыл артынан жылдар өтіп, Арудың қайғы басқан сәні кетіп. Кенеттен түн түнегі түріледі,
Бақыттың алтын сәуле нүры жетіп.
Ақ Ертіс жас жігіт боп ажарланып,
Екі бет қызарғанда от боп жанып. Құмартқан талай ғасыр қосылсам деп, Нұраға мойын бұрды есіне алып.
Қол созып қуанышпен күлімдейді, "Күткенім көптен ансап өзің" - дейді. Бөгет жоқ қосылуға міне бүгін,
Бақыт пен ерік алған кезің"- дейді.
Қосылды осылай кеп екі ғашық-Елжіреп бір - біріне қойнын ашып, Симады арнасына ел ырысы,
Суындай Ертіс - Нұра шалқып тасып.
|
I
&
»
141
&
§5'
СЁО
&
, 6 )	Iці 1 о !
Һ.ЧГ,
Шешілді шешпеген сыр талай ғасыр, Болар ма сыр бағасы мұндай асыл. Ғажайып бұл өлкені таңырқатқан Той болды Арқада бір айран - асыр.

Бұл тойға шашу шашып Есіл келді, Сыйлығын өз қолымен арнап берді. Сақтамай ескі өкпесін Қуланөтпес, Кеудесін қуанышпен достық жеңді.
Кеңгірге келіңдер деп сәлем айтты, Талай жас тойда болып, келіп қайтты. - Шашырап енді жеке жүрмейік, - деп, Келісіп нықтап айтты бүл жайтты.
Шөл болса, Арқа жоны кеше ғана, Сарғайып шөлі қанбай жатса дала. Желкілдеп бау-бақшасы өсіп түрған Далама салтанатты енді қара.
Қосылып Есіл, Нүра, Қүланөтпес, Сарысу, Кеңгір - бәрі болды шектес. Ақ Ертіс арналарын толтырып түр, Қарасаң бір шетіне көзің жетпес.
142

т
(ТГ)
Құба жон қурап жатқан дария болып, Балығы, ұйрек, қазы симай толып. Қаптады өрісте мал, егін өсіп, Миуалы бау-бақшаға елі қонып.
Келеді жоғары өрлеп екі кеме, Үмтылып асыққандай әлде неге. Жақындап Теміртауға таянғанда, Тоқтады пристанның ішіне ене.
Артқаны тиеп алып толған балық, Көрген жан сүйсінеді қайран қалып. Ашылып желбезегі тулап жатыр Шыққандай жаңа ғана судан алып.

Келіпті Қорғалжын мен Теңіз жақтан, Кемелер суыт жүріп балық артқан. Жесін деп жас күйінде қала халқы, Еңбегі балықшының сый ғып тартқан.


Кене хан Сарыарқада күмбірлеген, Дүшпанның тырнағына ілдірмеген. Ауыр ой шермеде ғып, тас боп қатып, Сум тағдыр оны есіркеп күлдірмеген.
Жаншылып жау қолында елі жатты, Жасынан осы қайғы жанға батты.
Өзінің мал, жеріне ие қылып,
Берсем деп елге еркіндік армандапты.
"Қазақпыз жауға тиген Абылайлап,
Ел едік сахарада өскен ойнап.
Жеңісті жорықтардың күйін шертіп, Салғанбыз ауыр қолды жауға да ойнақ.
Өткірлеп алмас қылыш алған қайрап, Ат-түрман, бес қаруды тегіс сайлап. Кашса озар, қуса жетер сан саңлақты, Кермеге керілдіріп қойған байлап.
Атаның мекен жерін үлан байтақ, Жүргенбіз көшіп, қонып жылдап, айлап. Кен шалғын, көкорайға үй тіктіріп, Кымыз бен жал, жаяны көрдік шайнап.
Яй 144 $5
аджжіжімшй®
Еркіңмен ен далада жүрсең сайрап,
Отырсың міне бүгін сорың қайнап.
Теңдесіп тереземіз есепке еніп,
Бізге де күн болар ма шығар жайнап".
і
Осы оймен Кене ауыр "уһ"-деді.
Күйініп, іші жанып өртенеді.
Шарасыз тірлігінен не пайда бар.
Көп болды туған жері өртенгелі.
Ішінен ашу буып күбірледі, Қайғының қара бүлты түрілмеді. Денесін ызалы кек, намыс қысып, Қалшылдап түла бойы дірілдеді.
Жер қайда туып, өсіп ойнақ салған,
Сағым боп үстатпайтын артта қалған.
Жау жайлап, жақындатпай, тартып алып, Дозақтан кем болмай түр мынау жалған".
Есіне алыстағы Көкше түсті,
Күйдіріп, жандырады өртеп ішті.
Туған жер, өскен орда жауда қалса,
Болар ма ауыр қайғы мүнан күшті.
ЙІ
Тұратын желпіндіріп жанды тербеп, Жүретін асыр салып, шыңына өрлеп. Қайран жер көзден ұшып ғайып болды, Дерт болып, сағындырып бойды кернеп.
КүңірендІ, булықты да тағы сөйлеп,
Бұл дұшпан енді ырық бермейді-ау"-деп. Айрылып Сарыарқадан көрген қорлық, Жүректен қан ағызып, тұр тілгілеп.
"Көкшетау, Баянауыл, Қарқаралы, Құлпырған жер жаннаты Арқадағы. Халқымды қан жылатып куып шығып.
Бас салып тонап жатыр мұны тағы.
Бекініс, салған қорған-төнген қауып, Шіркін-ай құрта алмадым бәрін шауып. Қалдырып елді, жерді жау қолында, Барамын шарасыздан елден ауып.
Елімді қан шеңгелдеп жатыр бүріп, Ойрандап ортама кеп салып бүлік. Билетпей туған елді бөтен жұртқа Арқадан қусам деп ем жауды түріп.
ч т

146
ЛШЖШМЖУ»
I
Қос өзен батыстағы Еділ, Жайық,
Мекендеп халқым өсіп жүрген байып.
Жат елге туған жерін таптаттырмай,
Еркімен жүрсін деп ем қанат жайып,
Барады ішке кіріп Ордан асып,
Тобыл мен Есілді де қалды басып.
Беттетпей оқ жаудырып, қылыш жүмсап.
Қаратпас қарсы келсең қанды шашып.
Шығарды зорлап қуып Ақ Ертістен,
Оқ атып, үркіттіріп қару-күшпен. Қинайды-ау жанымды жеп, мазамды алып, Ауыр күн туған елге басқа түскен,
Не сүмдық өз жерінен елді қуған, Тазартып кіндік кесіп, қанын жуған. Жиналып бала туса басын қосып, Шаттанып қүрушы еді қызық думан.
Жерінен жүрт кетуде сүмірейіп,
Қан жауып қабағынан бәрі кейіп, Еркімен ен далада сайран салып, Тілеп ем ел өссін деп, жер көркейіп".
Хан Кене қабақ түйіп, қалды тоқтап, Адасқан жандай болып таппай соқпақ. "Қайран жүрт енді қалай күн кешер"-деп Елінің еркіндігін отыр жоқтап.
"Тастады жасытып-ақ қалмай қайрат ӨтпейдІ алмас қылыш салсам қайрап. Жете алмай арманыма ойыма алған Қалдым ғой топшым сынып, көзім
жайнап.
Қазақты быт-шыт болып тозып жүрген. Жаулардың тепкісінде қорлық көрген,
Ойлап ем ел қылсам деп басын қосып Қурметтеп орын беріп қайта төрден.
Еліме орда салып берік етіп,
Ішіне кіре алмастай дүшпан өтіп.
Батырмай жау түмсығын қойсам деп ем,
Ақ туын Абылайдың желбіретіп.
Жан демей, есептеспей елді қорлап, Жерімді тартып алды тегіс торлап.
Момын жүрт малдан, жерден жүрдай
болып

148

Қаңғырып, қайыр сүрап, қалды сорлап".
тштмшшуізд
ТүнердІ түсі суып, оймен толғап, Көмескі ел тағдыры қандай болмақ. Жаралап жау аямай жалмап жатыр, Жан жейді ала алмауы оны қорғап.
"Ақ көңіл, аңқау елміз аңқылдаған,
Ренжіп қонағынан тартынбаған.
Досы кім, дұшпаны кім айыра алмай Бәріне бірдей сеніп далпылдаған.
Бақ, қуты басқа жұрттан кем
болды-ау деп,
Жылаған кездің жасы сел болды-ау деп, КелмейдІ күндіз күлкім, түнде үйқым Кәпірге жаны ашымас жем болды-ау деп.
Іг>±о
лгщ
Р
Не дерсің маңдайдағы қалың сорға,
Ел түсіп келе жатыр темір торға.
Жадырап сайран салып жүрмек түгіл,
Жан сақтап қалуы да түсер зорға.
Мал түгіл алып жатыр адамды да,
Жас қыздар қорлық көрді, зарланды да. Көбейді елдің қамын ойламайтын,
Мәз болып шен, шекпенге алданды да.
149

і|£;
Олар да "үлес алып" қалмай қарап,
іГА
Өз елін өзгелермен бірге талап. Сорлатып жаны ашымай жатыр сорып, Қүныққан жыртқыштай боп қанды балақ.
Ел үшін аямайтын дүние, малын, Жейтін ер азайды ғой елдің қамын. Етсе ғой жанын пида жалтақтамай Тайсалмай төкседағы қасық қанын.
Дариға-ай қылышымды қайта қайрап, Ерлерді оттан таймас алсам сайлап. Арқадан дүрліктіріп жауды қуып,
Күн туса туған елде жүрер жайнап.
Мылтық жоқ мүлт жібермес көздеп
атқан,
Айбалта, қылыш, найза мүқыл тартқан. Дүшпанға мен де есемді жібермес ем, Қолымда қару болса оқ боратқан".
Кене хан ызбарланды түсі суып,
Бір ызғар түла бойын алды буып. Қиналды түскендей боп шыңырауға Таба алмай шығу жолын жауды қуып.
150

"Бұғаулап ел басына салды құрық,
Кетсін деп жер бетінде жұрмей құрып Қалатын жанын сақтал түрлері жоқ,
Жүрсе де қарсы келмей төмен бұғып.
Үмтылдым қосайын деп елдің басын,
Қару ап, аттандырып кәрі, жасын.
Қайран жұрт қараңғыда қала берді,
Өзінің айыра алмай дос пен қасын.
Қиналам азып-тозып кетеді-ау деп,
Түбіне ақырында жетеді-ау деп Қатарға халық болып қосыла алмай,
Өмірі құр жылаумен өтеді-ау деп.
Мәз қылып бірін алдап, бірін арбап.
Бұлқынтпас аяқ, қолға кісен салмақ.
Жау қылып бір-бірімен жұлқыстырып Аңқауды арандатып жатыр жалмап".
Кене хан түнерді де ойға қалды,
Елдерді жау жетпеген ойына алды.
Бірігіп, басын қосып шықсә ғой деп,
Кезіне елестетті тәтті арманды.
&
с£з	Туысты алыстағы қырғыз, өзбек,
іздейін деп достарын отыр көздеп.
Тіч|	Тәжік тауын, түрікмен шөлін аттап,
^	Мақсаты аялдамай жету тездеп.
"Сездірсем келе жатқан жау қарасын, ^	Таянтсам біріктіріп ел арасын.
Жиналып бар күшімен қарсы аттанса Ж	Дұшпанды тежер еді қосса басын.
щ
££	Қызылбас, мынауың сарт бөтен демей,
Бірлесіп күшін жиса бөлектенбей.
^	Беттетпей жауды кейін қуар едік,
Үйлесіп ынтымаққа жүр ғой көнбей.
и*
«■£:	Не керек, өздері үстем болсам дейді.
Төнгенін зор қатердің елемейді.
Ж	Бірігіп елді қорғау ойында жоқ
Аямай бірін-бірі талап жейді.
Й
Вүл дұшпан бәрін жаулап, қанат жайды. Басынан біздің жұрттың бағы тайды. Еңсесін еркін жүріп көтере алмай Орнады Сарыарқаға калың қайғы
			
			
Э		т	152
			
к?
Келеді қорған салып, тегіс торлап,
5^	Дариға-ай қала алмадым елді қорғап.
^5$	Барады жанымды жеп, қайғым өсіп,
Не болмақ қайран журтым қалған сорлап.
Болмады бұлқынсам да көнбеймін деп Қол салды тұншықтырып алқымнан кеп. Қоштасып туған жермен кетіп барам Денеге у боп тарап кернеген кек".
Кене хан көп ойланып, көп толғанды. Өткізді көзін ілмей узақ таңды.
Әл жетпес дүлей күшпен айқаспай-ақ, Амалдап кетпек болды төкпей қанды.
Жерлерде патша әскері алған шауып, Халыққа қара бүлттай төнді қауып.
Қия алмай туған жерін жасын төгіп, Жөнелді жүрт күңіреніп елден ауып.
№
ҚҮТТЫ БОЛСЫН ҚОНЫСЫҢ!
(Елге оралган бауырларға) Көктемнің хабаршысы қарлығаштай, Каймығып қиындықтан қорқып саспай, Алыстан аңсап келген ағайынға Қалай жатам қуанып қойнымды ашпай?!
Дүниенің жақсы-жаман бәрін көрген,
Өз қаным ғой, туыс қой іздеп келген. Қарсы алдық-ау қан қүйлы жандарды да, Төрде отырып текемет тілгілеген.
Үмытпаған жерлерін атамекен,
Шын перзент, нағыз қазақ өздері екен. Ел салтын елде жүріп білмей келсек, Үстаған қазақ жолын берік бекем.
Жүрсе де жат өлкеде елден ауып,
Төнсе де бастарына талай қауып Ардақтап ата салтын сақтай білген Өмірдің, адамдықтың жолын тауып.
154
№
Бүл өзі ғибрат алар біздерге үлгі, Мәңгүрт боп жүргендерге осы күнгі. Бойында канға сіңген намысы жоқ, Білмейтін, менсінбейтін тіл мен дінді.
1
Үлкенді, ата-анасын сыйламайтын,	Ж
Айылын бүзық істен жинамайтын,
Үркетін үлгілі істен кей жастар бар,	рг
Жанын да еңбек етіп қинамайтын.
Елге кеп ел қосылса қүт демей ме,
Елінен ел кеткенді жүт демей ме,
Қосылса басыңа бас, асыңа ас,
Мүны бір жақсы ырымға теңемей ме!
Ой тастап сәулелі күн келешекке, Бел буған жүрмейік деп енді шетте. Өсірмек өз үрпағын өз жерінде,
Бүл жаққа келген емес тектен текке.
Дәл бүған ешбір істі теңгермеймін, Намыс пен даналықты көргендеймін, Бет бүрып мекеніне оралғанын,
Жау жеңген ерлік істен кем демеймін,
Қуанам енді үлы көш басталар деп, Бар қазақ келген елді карсы алар деп. Еңіремей өзгелердің тепкісінде Бірлесіп ел болуға ой салар деп.
& Агі
Жалтақтап көп тобырдың соңына еріп, Жүрміз ғой аз болған соң қорлық көріп Пайдасын өзіміз-ақ көрмейміз бе! Халық боп егемендік алып едік.
Басына бауырлардың қүт орнасын, Көңілін лайым тек кір шалмасын. Жаяйық дастарқанды ақ ниетпен Бөтенсу, жатсынуды ойға алмасын.
Семізді деуші едік қонақ жесін, Үмытқан қазақ жолын жан демесін. Еншіміз бөлінбеген бар емес пе, Аяймыз қолда бардың енді несін!
Қуанып қандастарға тілек тілеп, Дүрсілдеп, атша тулап соғар жүрек. Қосылып алысы да, жақыны да Сүйеніш бір-біріне болсын тірек!
Қайтеді жүзге, руға бөлінбесек,
Тату боп қолда барды бөліп жесек. Тыңдайық ел басқарған даналарды. Орынсыз арттарынан ертпей өсек.
т
^ 156
Қор болмай, ешбір жанға болмай мазақ, Қосылса тоз-тоз болып кеткен қазақ. ¥мыт боп көңілім жай табар еді.
Жан төзбес бастан кешіп көрген азап.
Даланың бетті сүйіп самал желі, Сайрандап өз жерінде қазақ елі,
Бірге өссін шаттықпенен бауырларым, Гүлденіп Сарыарқаның сары белі.
Уа, қазақ, кезің келді сестенетін,
Несі бар әділ істен сескенетін!
Көтеріп шанырағыңдьі жаңа отау боп, Өзіңе пайдалы істі ескеретін.
Асыңды аузыңа сап ешкім бермес, "Қарманған-деуші еді ғой - қарап өлмес". Ел болып өскендерден кембіз бе біз, Талпынса іс болмайды қолдан келмес.
- 157


ш
М*ІЖ«ІЖІЛ«ИМ*
ТІЛЕЙМІН БАҚЫТ ЕЛІМЕ
Таңғаламын тірі боп жүргеніме,
Көзді жүмып сан рет өлмедім бе? Жан түршігер сүмдықты бастан кешіп, Адам төзбес ауырлық көрмедім бе?
Бірі болдым жүргеннің естен танып,
Не боларын біле алмай ертең анық. Көтере алмай еңсесін дел-сал болып, Балықтай боп сең соққан жүрді халық.
Туғанымнан көргенім бәрі жоқтық, Білгенім жоқ, қай жерде, қайда тоқтық. Қарнымыз аш, жалаңаш жүрсектағы, "Бай елміз" деп мақтанып, бөсіп соқтық.
Бас көтертіп жан-жаққа қаратпаған, Ішкен асты бойына таратпаған.
Күндер болды-ау үркетін көлеңкеден, Қояннан да жаман боп қорқақтаған,
Жалған сөйлеп алдаудан бір танбадық, ӨтіріктІ үят деп ойланбадық,
Бас еркіндік болса да тіл күрмеулі, "Бостандықта жүрміз" деп айғайладық.

Қорыққаннан бұғындық қорғалақтап, Қаламыз деп қалайша жанды сақтап, Қатты жүрсек сүрініп кетерміз деп, Жалтақтамай баспадық аяқты аттап.
Сан мыңдаған адамдар қорлықта өліп, Тәлкегіне тағдырдың жүрдік көніп.
Өңім түгіл түсіме кірмеп еді,
Болар деген бұл күнде басымда ерік.
Осы емес пе еркіндік аңсап күткен,
Ел боп тұрмыз мұратқа жаңа жеткен. Әпере алмай халқына мұндай теңдік, Кенехан, Исатайлар еңіреп өткен.
Жарық жұлдыз секілді туған ғажап, Нелер сабаз бұл жолда тартты-ау азап. Ел болдық кой ақыры егеменді, Біржолата дүниеден құри жаздап.
Қолда барын қазақтың тартып алып, Күн көрісін қалдырмай ойран салып. Жусап қалмай қайтеді шарасы жоқ,
Нәр тата алмай дағдарып қалса халық.
№	-'5

'	159
Үн шығартпай типыл ғып өлтірді де, "Өлдім" деуге шамасын келтірді ме?
Ел қорғайтын ерлерді қамап, атып Көзін құртты айдатып кетірді де.
Жендетіне жегізіп "¥лы көсем". Шортандай боп жұтатын қарсы келсең. Қазған көрді көзге де шалдырмайтын, Көкке ұшырып күліңді қамауда өлсең.
Ес жиғызбай батыста дауыл түрып, Сескендірді халықты дабыл үрып. Жауқазындай қылтиған жас жандарды, Бой жиғызбай тастады тағы қырып.
Адам бар ма қазақты адам деген, Кім бар еді ел ғой деп есептеген. Қояндардың орнына бізді қойып, Полигонда өлсін деп көгендеген.
Кәріміз де, жастар да естен ауып, Азап шектік жазылмас жара тауып. Көзіме жас алыппын қуанғаннан, Жарылыс жоқ дегенде енді хауіп.
Й?
• 160


ШМІЖІШУЮ
Бірақ жерді талқандап құртып кетті, Талай жанды жарымжан, кемтар етті. Ел үстіне именбей бомба жарып, Зүлымдықпен істелген көрдік кепті.
I I I
Жинап әкеп тобырды бөтен елден, Жерімізді шаңдатып тілгілеген. Қасиетті атаның зиратынан,
Бірі қалмай жоғалды-ау бүлінбеген.
Шегірткедей бұлт болып келген қаптап, Жердің сорын шығарып жатыр таптап. Айдалған жер түк шықпай, мал
жайылмай,
Қазылған ор жүргізбес аяқ аттап.
Ие қылмай кең жайлау, жерімізге,
¥ялатты сораны көзімізге.
Есептесіп бізбенен іс қылды ма?
Ерік болса біз оны береміз бе?
Қазақтарды құртуды ойына алып, Жүрмесін деп дүниеде мұндай халық. Көп тобырға сіңдіріп жоғалтуға Әдейілеп жоспармен қылғаны анық.

161
Арам ойдың осылай жолын тауып, Қазақ оқыр мектепті қойды жауып. Тілдерінде өзгенің шүлдірледік, Ортамызға алыстан келген ауып.

Ағымына уақыттың мойып көндік, Келімсекке не қылса, ерік бердік. Салт-санадан тамаша жүрдай болып, Сейлесуді қазақша намыс көрдік.
Осылайша кетірдік елдің сәнін,
Түсіне алмай бүл істің түпкі мәнін. Жын соққандай өкіріп шыға келдік, Қүнығып ап, татқан соң арақ дәмін.
I II I
Ойыма алсам кешегі желтоқсанды, Сорғалатып жазықсыз төккен қанды. Жан күйзелтіп, ызаны келтіреді,
Кім үмытар қайғылы бүл ылаңды.
Дырылдатып сүйреткен бүрымынан, Қазақ қызы талықсып шырылдаған. КінәсІ жоқ, күнәсіз жас жандарға, Жауыздардың бүйрегі бүрылмаған.

№
Домалатып. тепкілеп. иттей талап. Бас кәз лемей, аямай кан гып сабап, Қыруға да ок атып дайын түрды, Айдатты да. соттатты үрып-камап.
Оятты акыр халыкты тиыш жаткан.
Ел намысы ашу боп аспанга аткан. Алатаудан шығандап каэак даусы,
Әр халыктын кәнлінен орын тапкан.
Дүр сілкініп кәп елдер унін косып, Азаттыктын жолына шыкты жосып. Ғадеттенген дулей куш жаншып тастап, Токтата алмай женілді жолын тосып.
Булкынғанда шығам деп қурған тордан Быт-шыт болып кулады темір корған. Каһарына халыктын душар болып, Империя акыры талкан болған.
Бостандыктын тізгіні колға тиіп, Калғандаймыз казір де есті жиып, Кәтерер тірлік туын кезін келді, Бакталастык, дау-дамай бәрін тиып.
Жібергендей турілтіп кара тунді, Ансап-кутіп келдік кой осы кунді.
"	163

			 ]§?
Әдет-ғұрпын сақтамай ел бола ма? Құрметтейік қадірлеп тіл мен дінді.

Бір жеңнен қол шығарсақ, жағадан бас, Ынтымақпен бірлесіп кәрі мен жас. Еңбек етсек ерінбей ел қамы үшін,
Алған беттен бізді ешкім тоқтата алмас.
Жоқшылыққа бүгінде жүрсек налып, ¥мыт болар ертең-ақ артта қалып. Тәуелсіз ел болудан қымбат не бар? Қорғайық та бар күшті, жанды салып.
Қадірле де жеріңді, елді сыйла, Шашылғанның түгендеп бәрін жина. Қолға түскен асылдан айырылмайық, Қылсақтағы бүл үшін жанды пида.
Талай қазақ бүл күнді армандаған,
Алға тартып халықты кейін қалған. Қарсы түрып сескенбей дүлей күштен, Қара жерге қаны оның сорғалаған.
Ел боп біз де қатарға жаңа кіріп, Еркіндіктің келеміз дәмін біліп.
Сәулелі күн сенейік келешекке.
Үялаған көңілде қалмай күдік.
Бүкіл ел боп бас қосып жиылғанда, Мүше болмақ Біріккен ¥йымға да.
Қазақ жұртын бар әлем жатыр танып, Бұрын бізге бұл құрмет бұйырған ба?
Мұны неге сезбейміз жан жүрекпен, Қуандырып көңілге нұрын сепкен. Байлыққа да, жерге де ие болып,
Өз еркіңмен жұмсауға қолың жеткен.
Кеше ғана жасқанып жүрсем бұғып, Саңқылдап тұр қазір де үнім шығып. Қуанбаспын, қалайша шаттанбаспын, Туған елім отырса отау тігіп.
іргесінің тілеймін беріктігін,
Көтерсін деп қайыспай ауыр жүгін. Азап шегіп күңіреніп жүрген халық Қуанышқа кенелсін енді бүгін.
Көзге түсіп шаңырағы тұрсын биік, Еңбек етіп мәпелеп халкы сүйіп.
Жас отауы қазақтың кең орда боп, Қандастарын шеттегі алсын жиып.

№
Қанат жайып Алтайдан Атырауға Таралсын кең Арқадан Алатауға. Бастарына баянды бақыт қонып, Сай-саласы бөленсін бақша-бауға.
КИІЗ ҮЙ
Көргенде кигіз үйді қалам ойға,
Секілді сыр сақтаған берік қойма. Кейде ысып, кейде суып, қан тасиды Сыймай-ақ төгілгендей түла бойға.
Ақ үйлер көрінеді ақбас шалдай, Отырған шежіре айтып шекер балдай. Өткенді жалғастырып бүгінгіге, Сабақтап өмір жібін қажып, талмай.
Төріңде кім отырып, кім турмады, Қызықтап сауқ-сайран кім қурмады, Ақындар нөсерлетіп өлең айтып, Жыраулар хиса-дастан, жыр жырлады.
Сапырған сөз асылын сары қымыздай, Қоймайтын ауызыңнан су ағызбай. Көзіме нелер шешен елестеді,
Алдына бәйге атындай жан салғызбай.
Шешетін ел тағдырын нелер дана, Батырлар жерді қорып, болған пана. Төрінде қайсы соның отырмады. Қамшысын, семсерін де қолына ала.

167
Шаңыраққа құр асылып бала туып, Ортаға от тутатып, болса суық. Іңгәләп талай сәби келмеді ме, Кескізіп кіндіктерін, тәнін жуып.

Болғанда ойын-сауық, шілдехана, Қызыққа бататын ел таң-тамаша. Түндігін киіз үйдің желпілдетіп, Шалқитын күй тамылжып, ән жараса.
Дариға-ай, соны кейде өрт те шалып, Қалатын жау қолынан ойрандалып. Айрылып анасынан бала жылап,
Дәм татпас болды - ау күндер
өзек талып.
Кешегі кім үмытсын "Ақ табанды", Айрылып мекеннен ел қақсағанды. Дүлей жау тілгілеп кеп туырлығын, Табанға ел намысын таптағанды.
Осылай қиын - қыстау күндер өткен,
Ес жиып, ел үйлерін қайта тіккен. Батырлар жан аямай елді қорғап,

$ &
* 5 168
СІЯ
Кек алған жауды жеңіп бастан кешкен.
Киіз үй өткен күнді еске салып,
Өзі де бұл дәуірге жетті-ау талып, Қойларға қараймын да қуанамын, Төңірегін тәлдегенде жатқан алып.
Бүгінде үйде жаңа, күй де жаңа,
Күн шығып жарқырап тұр нұрға мала. Сескенбай, қой үстінде жұмыртқалап, Аспанда шырылдайды торғай ғана.
к.ъ


- ж’
й* Ід>4 ИМ
ҚАЗАҚСТАН
Көрінген күліп күншығыстан,
Бақыттың нүрлы сәулесін құшқан, Қүрылысшы шебер үл-қызы бар Сәулетті, сәнді Қазақстан.
Қаз - үйрек жүзген айдын көлі,
Бетімді сүйіп самал желі.
Бау - бағы өсіп қүлпырып түрған Не деген көркем қазақтың жері.
Шаттығы шалқып желдей боп ескен, Қызыққа толы шықпайтын естен. Адамда, сірә, қалар ма арман, Осындай жерде балғын боп өскен.
Бүл күнге бірден келген жоқ жетіп, Жүріпті бір кез әлі де кетіп.
Тоналып жаудан шүбырып халық, Өмірдің қиын өткелін өтіп.
Жорықтың нелер түрлерін кешкен, Шерулер тартып, жаңылтқан естен. Көкпеңбек түтін, шаңдарды жүтып, Қыздары туып, үлдары өскен.

«170 Ю



ҮНАТАМЫН
Үнатамын сұлу затты, Қадірлеймін бас иіп,
Әуелден ол жаралды артық Адам оған еріп, балқып, Құрмет етіп сүйер қатты.
Жасап қолдан сондай затты, Ләззат алғым келеді.
Кетсе де ертең қолға түспей, Кемескі боп көрген түстей, Күткен үміт қандай тәтті.
ІТ; 171а
МЫСАЛДАР

МАС ҚОЯН
(мысал)
Желікті мәз боп бір күні қоян, Мейірі қанып араққа тойды. Хауіп - қатер шықты да ойдан, ¥мытып бәрін сақтығын жойды.
Дүниеде жеке болдым деп батыр, Үқсайтындай боп көрінді пілге. Шалқадан түсіп шаниып жатыр, Көтеруге басын ерініп мүлде.
"Касқыр да егер, келсе бір таяп, Түсірер ем қалпақша үрып. Жүріппін бүрын жай ғана аяп, Тастамай тегіс бәрін де қырып.
Тулкіні шіркін есек кып жегіп, Алар ем көнбесе сөзге.
Сазайын мықтап тазының беріп, Жіберер ем көрінсе көзге",

Айғайлап сейлеп өзімен-өзі, Орнынан түрып көздерін ашты. Естіліп оған коянның сөзі Қасқыр да аңдып қадамын басты.

Таянып келген ажалды көріп, Алайып көзі коян да састы. Бұғынбақ болып ішіне еніп,
Жалма - жан тұрып тікенге қашты.
Оңайға түспей қүтылу жаудан, Тілініп еті, жүлынды жүні.
Осы ғой деп сұраған сауғам, Жылады сорлы шыға алмай үні.
Көзі, басы боялып қанға Ашиды орны тікенек тілген. Жарасы қатты батады жанға Басы саулар мазақ қып күлген.
■-V
Кейбіреу сонша арақты үнатады, Ол шіркін артынан тек жылатады.
щ
1£Г.
<Г>
174
й!
й
ҚЫМЫЗ БЕН АРАҚ
Кең столда кездесіп қымыз, арақ,
Жақын түрды біріне - бірі қарап. Кеуделерін көтеріп мақтанысты,
Тендесі жоқ өздерін зорға санап.
Арақ айтты "менсіз той өтпейді" - деп, Ешбір тағам өзіме жетпейді деп.
Ішіп алса барлық журт көңілденіп, Маңайымнан шырғалап кетпейді деп.
Менсіз қайдан сен көрдің қызық думан, Бәрінде мен, үйленсе, бала туған.
Ең ақыры бағалы киім кисе,
Тек менімен қуанып затын жуған.
Араласып килікпес жерім бар ма?
Байқап көрші қасымда бірге қал да.
Көріп қалса өзіме тап бермейтін Адам бар ма дәм татқан тірі жанда.
- Тоқтат сөзді енді сен артық бөспей, Жүрген адам әлі көп татып ішпей. Ессіздері болмаса естілері Сенен қашық жүреді керек деспей.

8$ 175 Ш
Жас шағында қартайып жүрген "шалдар”, Әрекеті сен сүмның кісіні алдар.
Бар қуатын бойынан сорып алып.
Адам бетін қыласың шалбар - шалбар.
Кірсең ішке жымиып әуел күліп,
Арт жағынан саласың ойран бүлік,
Ақыл, естен кісіні жұрдай етіп, Шығарасың бойынан бәрін түріп.
Алысқанда мерт қылып алып жықтың Талай жанды мезгілсіз көрге тықтың. Арақпенен достасқан адам болса, Таянғанын сезе бер бір сүмдықтың.
Бойға енемін мен болсам нәрі болып, Дертке шипа, жазатын дәрі болып. Бет-жүзі аз уақытта-ақ гүл-гүл жайнап, Шыға келер дене, күш бәрі толып.
Ішкенде жадырайтын қас-қабағы, Казақтың ет пен қымыз төл тағамы. Шайқалып шарасында кымыз түрар Келгенде етке толып сар табағы.
ОГЛ
176
Арақ сұм кетірдің ғой соның сәнін Жалмадың жалмауыздай жұтып бәрін. Жолатпай ел маңынан қуар едім, Аластап алшаңдатпай келсе әлім. "
Ойланып қайсы жаман, қайсы жақсы, Жауабын құрметті жұрт өзің тапшы.
177

ЕКІ "ДОС”
Отырды екі ішкіш "дос" сырын шертіп, Арақтың алдындағы исіне елтіп. Қызарып шекелері ішкен сайын Денесін уландырып барады ертіп.
- Уа, досым сенен артық жан жоқ - деді, Өзіңнен басқа адамда "мән" жоқ - деді, Екеуіміз жолыққанда бір жасаймыз, Өмірде бір өзіңсіз сән жоқ - деді.
Досы оның "қоразданып” созды қолын:
Г>Т-3
-	Дәл біздей кім білер деп достық жолын. Әлі де білмейтіндер толып жатыр, Айырып қайда екенін оң мен солын.
-	Уа, шіркін сөзің алтын данышпаным, Өмірі надандық қой алысқаның.
Сөзге де жүйріксің - ау, шешенім - ай, Алдыңа бір түскен жоқ жарысқаның.
- Япырай білесің - ау сен де жайды,
Бір ауыз сөзіңе жүрт татымайды,
Балдай ғой айтқан сөзің дәмі кетпес, Канша естіп, канша айтсаң да жасымайды.


Өзді-өзін екеулері отыр мақтап,
Үнатпай басқа журттың бәрін даттап. "Кел.кел" - деп қайта-қайта көтерісті, Асық боп тауысқанша арақты "ақтап”.
Бір кезде бір-біріне салды қолды, Төбелес астан-кестен айқас болды. "Арамза итсің ғой" деп біріншісі, Досының кеудесіне келіп қонды.
Булықты екіншісі о да ыза боп:
Білмеймін қайсысы "ит", қайсысы Көргенде осындайды ойға қалам.
адам
ОІО
- Иттікті дәл осындай көргенім жоқ. Мынадан қүтқаршы" - деп айғай салды, Қасына келіп еді жиылған топ.
Ш

ҚАРЛЫҒАШ ПЕН САРШҮНАҚ
(мысал)
Дәнге құмар саршұнақ,
Астық жеп әбден дәндеді. Тәттіленіп, кұнде ұнап,
Аз жемеді, мол жеді.
Аясын ба тегінді,
Таси берді ініне.
Күржиіп әбден семірді,
Кез салмай кептін біріне.
Ел мүлкі деп ескеріп.. Ойына да алмады.
"Құдай" оған дес беріп,
Көз қырын ешкім салмады.
Еркін өмір шаттығы,
Кеудеге мықты орнады.
Өсе түсіп аптығы,
Азға көңіл толмады.
§
Щ
Тасынудан күн сайын, ІІІаршамады, талмады. Жақсартқан сайын хал-жайык, Құмарлығы қанбады.
^,80 К


Көбелек қуып аспанда, Қарлығаш таяу жүр еді,
Кім ұнасын асқанға,
Мазақ қып оны күледі.
Еңбегің еш кететін,
Ақылсыз неткен сорлы едің. Бәріне мол жететін Кәсіпті қалай көрмедің?
Шарқ үрып қанша кезсең де, Тоярлық тағам таплайсың. Мені көріп сезсең де,
Келуге таяу батпайсың.
Қоян жүрек қорқақсың, Көрген күнің қүрысын. Қорқуға мен шорқақпын, Демейді ешкім "үрысың".
"Аса бер - деді қарлығаш, -Кездескенше тосуға. Арланам тіпті жүрсем де аш, Сендеймен бас қосуға.
№
181


Мұртынан күліп алшаңдап, "Ақымағым кет" - деді.
Жемек болып бір таңдап Қамбаға қарай беттеді.
Өзіне дағды әдетпен,
Маң-маң басып келеді.
Сарт етті бір зат кенеттен, Денесін қыса береді.
Көзі шығып алайып,
Жан - жағына қарады.
¥шып жүрген қарайып Қарлығаш келіп қалады.
"Бауырым, қүтқар, жылдам"-деп, Көзінің жасын бүлады.
Қыспақ қысып жанын жеп,
Сылқ етіп талып қүлады.
"Жыласаң да жібермес, Түсіпсің, - деді - какпанға, Аузыңнан дәмі еш кетпес, Не жетсін терлеп тапқанға".
САУДАГЕР МЬЮЫҚ
(мысал)
Саудагер мысық,
Көздерін қысып,
Саудасын күсет жүргізді. Пайдасы белден,
Жиналып елден,
Қуаныш өсіп күлгізді.
"Шетінен пасық,
Жаралған жасық,
Пайданы мендей білмейді, Деді де күліп,
Өзімдей біліп,
Еш жерден еш зат ілмейді"
Көңілі толып,
Айтқаны болып, Масаттанып, мақтанды. Жүрсе де мәз боп,
Әлі де аз боп, Есептелді тапқаны.

Байлығы өсіп, Мақтанып, бөсіп, Жәбірлей берді өзгені. "Бәрін де табам,
Жүрсем деп аман"
Тек дүниені көздеді.
Жуасты таптау,
Мықтыны жақтау -Болды оның бар тілегі.
Жалғыз-ақ сезім Болсам деп өзім,
Арманы өсіп үдеді.

Мысыкша көзін жүмып, пайда тапқан, Дүниеге адамдық па арын сатқан?
БОРСЫҚ ПЕН ҚОСАЯҚ
Бір кезде борсық та арық боп жарапты, Шамадан кеп ішпей тамақты,
“Ел билеу ылайық бүған" деп,
Қосаяқ, тышқандар бағынып қарапты.
Мәз болып билігін еркімен жүргізді, Біреуді жылатып, біреуді күлгізді.
Ең дәмді тағамды жинатып
Өзінің үлықтық әмірін көп жанға білгізді
Аз күнде - ақ толықсып семірді,
Керегі табылып, болыпты көңілді. Өзінен басқаны ойламай,
Қызықтап өткізді өмірді.
Бір күні қосаяқ борсықты көреді,
Иіліп сәлем береді.
"Мен журмін күнелтіс таба алмай Не жәрдем бересің, үлығым" - деп еді.
Айтуға жауабын ерініп,
Денесін бір жазды шалқайып керіліп.
- Жолама маңыма - деді де,

Бүрылды қарауға тыржиып ерініп.
л«»М»1ЛШШМ
ЛММ»Ші„;
Ф?	¥ЛЫҚ ҚАРҒА
(мысал)
Қус өкілі жиылып бар әлемнен Кеңес құра бас қосып түгел келген.
Деп келісті: "Біздерге билік қүрсын,
Тенген қауып - қатерді бүрын көрген".
кМ/
Жоғары қонып тұрған биік талға, Карқ етті бір уақытта ала қарға. "Жауың таяп келеді әне" - деді Аңшыны байқап алып шыққан аңға. Осылай ұлық болды билік тиіп, Үнатып қоймаса да бәрі сүйіп. Күшейді бақ қонған соң сесті болып Кұстарды әуреледі күнде жиып.
Айтқанын екі қылмай бебеу қақты.
Тек қана бұйрық беріп карға жатты. "Мен құсап үйрен - деді - нәжісті жеп". Мұнысы бәрінен де жаман батты. Қайтадан құстар келді басын қосып, Тыңдады бірін-бірі сөзін тосып.
Келісті: "қарға билік құрмасын" - деп, Кетерміз ол тұрғанда босқа босып".

ЙН 187
"СЕРІ" БАҚАЛАР
(мысал)
Қара бұлт кеп әуелі дауылдатып, Төгіп-төгіп жіберді жауындатып. Ағын болып жайылды өзекшелер, Қуйған судан төбеден сауылдатып.
Екі бақа дем алған сайда жатып, Малтып жүзіп жөнелді суға батып, Шалшығынан жеріген екеуі де, Көрмек болды теңіздің дәмін татып.
"Шіркін теңіз жүр едің қолға түспей,. Аңсауда едік балдай ғып суын ішпей. Тоқтамаспыз біз енді сайран салып, Естен шықпас қызықты өмір кешпей".
Екі "сері" еліне сәлем айтып, "Оралмаспыз - деді олар - енді қайтып". Жүрмек болды өнерді бір көрсетіп,
Атақ - даңқын жат жерде бір зорайтып.
"Сасық суда жеркенбей жүрдік қалай? Бар өмірді өткізіп талай-талай". Жеркенішпен есіне ап өскен жерін, Жөней берді артына бір қарамай.
188
№


Бір көруге арманы теңіз болып,
Көз жетпес кең арнасы жатқан толып, "Таза ауасын сіміріп жүрсек" - дейді, Кең шалқарды аралап, жайлап қонып. Тасыған су суалып тоқтады ақыр, Айналасы жап - жалтыр болды тақыр.
Екі бақа ішетін су таба алмай, Шалшығына жете алмай шөлде жатыр.
Туған жерге теңеліп не жетеді, Менсінбесең ол сені сенделтеді.

ТАУЫҚ ПЕН ҮИРЕК
(мысал)
Еңбекшіл тауық, Жүмыртқа тауып,
Бірін де басып ертпеді, ¥ясын қарап,
Әркімдер талап,
Өзіне бірі жетпеді.
Балапан бассам,
Жем тауып шашсам, Көңілді арман болар ма? Шықылдап журген, Соңымнан ерген,
Бөбектің орны толар ма?
Үйректен сұрап,
Бастарын құрап,
Балапан басып шығарды. Көңілі тасып,
Дән тауып, шашып, Қандырды бір құмарды.
Кекетіп үйрек,
Сөзбенен түйреп,
"Сенікі - деді - қара тер, Одан да мендей,


Аздаған еңбек
5^	Болды ғой ермек,
"Пұлдамай оны көн - деді. "Келме - деп-жуық",
^	Үйректі қуып,
Тегіс ертіп жөнелді.
Өсіріп бәрін,
Келтіріп сәнін,
Қызыққа тауық кенелді.
Біреулер бала өсіріп бейнет көрмей, Жүргенді жақсы дейді-ау бір қара ермей.
'УІ
МАЗАҚ БОЛҒАН ҚАРҒАЛАР

&
(мысал)
Бір-бірін ала демей, қара демей,
Үзақты кішірейтіп, бала демей. Қарғалар бір қауым боп жүрген екен, Бата алмай сыртқы дұшпан нелер егей.
Кенеттен біріне кеп хауіп төнсе, Басқасы жан ұшырған оны көрсе. "Туыстан неге аянып каламыз" - деп, Дайын боп тұрушы еді бірге өлсе.
Рас боп "бірлік түбі - тірлік" деген, Қарғаны құс болмапты алып жеген, Аласы, қарасы да, ұзағы да -Үшеуі үш жік болып бөлінбеген.
Ақыры үшеуінен кетіп бірлік,
Ойран боп бұзылыпты күшті тірлік, Жауығып бірін-бірі аямастан,
Жағдайға душар бопты бір мүшкілдік.
Жауығып, туыс жандар шабысканға, Қырлысып, бірін-бірі тауысканға. Бастары екеу болып қосылмайтын, Мазақ қып күлді дейді сауысқан да.
8$ іэз

ТАУ МЕН ТӨБЕ
(мысал)
Өр кеуделі алып тау біткен биік, Булттар шөккен төбесі көкке тиіп. Төмендегі төбеге көзін сүзді, Шалқақтап тұр еңкеймей басын иіп.
- Қораш болып бар денең қалай біткен, Саған қарап күледі-ау өткен - кеткен. ¥ялмай-ақ қарайып неге тұрсың,
Жерге кіріп жоғалмай мына бетпен.
Не керек өмір сүріп зор болмасаң,
Не қыран боп биікке бір қонбасаң. Арнасына ағындап сыймай тасып, Жазғытұрғы өзендей бір толмасаң.
Саған көңілін аударып кім бөледі,
Бұл қалыпта түріңді кім көреді?
Маған ұқсап зор болып тумайсың ба, Тәжім етіп сәлемін жұрт береді.
Немене тау тұрғанда төбе деген, Көзіне шіркейдің де ілінбеген, Несіне жарық көріп мәз боласың. Дүниеде бар мен жоғың білінбеген.
»2о
- Асқақтамай, такаббар, тоқта сөзге, Биік жоқтай әлемде сенен өзге. Баурымды ел мекендеп: мал жайылар, Көрінсем де қораш боп көрер көзге.
Біткенменен найзадай төбең биік, Жарылқайсың кімдерді, пайдаң тиіп. Қысы-жазы сайрандап қоныс етіп, "Қут төбе" деп ат қойды елім сүйіп.
Кей жанның дәрежесі болса да қүз, Ешкімге жаны ашымас жүрегі мұз.
й
&
§
.оглг?
ӨТІРІКШІ САУЫСҚАН
(мысал)
Шықылдап жүріп, Әзілдеп күліп,
Сауысқан көпті алдады. Үлкеннен де,
Кішіден де,
Алданбай жан қалмады.
Айтқанын берді,
Бәрі де сенді.
Өтірік бізге айтпас деп, Қулықпен күлді, Алдауды білді,
Жүре берді тойып жеп.
Біртіндеп жеріп, Алдауын көріп, Сенетіндер сиреді, іске аспай айла Азайып пайда Кесектеп үлес тимеді.
Түзаққа түсіп Кете алмай үзіп,
Бір күні қатты терледі. Шақырса келмей,

Біріде сенбей,
Ешбірі көмек бермеді.

Қасынан жанап бәрі де өтті, Өтірігі өзінің түбіне жетті.

ҚАСҚЫР МЕН АЮ.
(мысал)
Аяз, аштық жанына қатты батқан,
Қар жабысып жүніне мұз боп қатқан.
Күші кетіп, әлсіреп жүдеп қасқыр,
Кез болыпты аюға үйықтап жатқан.
-	Түсің қалай жаман еді, шошып қалдым, Қайдан іздеп сен мені тауып алдың.
Айлаң да бар, әлің бар, пысық едің,
Сен татпаған еті жоқ аң мен малдың.
-	Ол бір елес болып түр өтіп кеткен,
Мен де ер едім айтқан сөз, сертке жеткен. Өзіңді ойлап, бір жүріп дос болсам деп, Аңсап едім көруге сені көптен.
Достым, енді қасыңа ал, паналатып, Өткізейін бір қысты үйықтап жатып. Жортуылдан жол болып түрғаны жоқ, Қыс ызғары барады жанға батып.
Тыңдап жатқан аюдың мейірі түсіп, "Енді қалма, - деді ол-суыққа үшып, Бауырына басты да жылындырды, Секілді етіп өзінен туған күшік.
I
1
£:
I
ж
',*я
>Т<?
198

Жылы жерде біршама уақыт өтті,
Түкті сезбей аю да үйықтап кетті.
Мынау қапас жанына жаман батып,
Қасқыр тұрып досына "кеттім” депті.
"Мен білмеймін, үйқың ба, өлгенің бе,
Мынау кең дүниеден көргенің не?
Өмірдегі үлесің үйқы болса,
Таңғаламын дүниеге келгеніңе.
Қасқыр түрды ойланып біраз толқып,

Дос боламын деп айтқан серттен қорқып. "Өлсемдағы кең дүние қойнында өлем, “ Деді дағы желше есіп, кетті жортып.
ТРАКТОР МЕН АРБА
(мысал)
Дөңгелегін жұрдай ғып тонап алып, Тастай салған құлатып ойға апарып. Трактормен кездесіп арба турды, Сырласуға жанына жетіп барып.
-	Мен ескіріп қалғанмен, бірақ бүгін Саған әкеп тапсырдым ғасыр жүгін. Жатқаныңа далада таңғаламын,
Менен жаман қалайша көрген күнің?
Бір күрсінді арбаға мүңмен қарап:
-	Келгеніңе рахмет таяу жанап. Кеудемде күш болғанмен, аяғым кем, Керек қылған адам жоқ мені санап.
Қарай-қарай келер деп көзім талды, Істелер іс алдағы бәрі қалды. Кеудесінде жазылмас дерті бар деп,
Бір пәлені ойда жоқ жаба салды.
Бір мен емес, шашылып болдық толып, Тек қарауыл қарайды қүстар қонып. Біздер заулап кетер ек көңіл бөлсе, Жан ашырлық көз салар адам болып.
І
гЛХ
*
%
&
/V*
ЪІ
Р
Асыл затты далаға кеткен шашып, Қиналасың көргенде ішің ашып.
ҮТЫЛЫС
(мысал)
Ай дала. Қой жайылып бөктерде жүр, Кілемдей жердің беті қүлпырып түр. Көк майса балаусаға тойып алып, Секіріп ойнақ салып төлдер де жүр.
Келемін үзақ күнде шаршап, талып, Жолыма түк түспеген әбден налып. Әуезі аңшылықтың әуре қылып, Шаршадым қиын-қыстау жерге барып.
Кенеттен селт етіппін ток үрғандай, "Барасың неге мүнда мойын бүрмай -Айғайлап қойшы мені шақырады,
Жылдам жет, бері кел - деп - қарап
түрмай"
Тыңдап түр қабылдағыш қолына алып, Ынтасын қүмарланып соған салып, Толқындап стадион гуілдейді,
Қызынып айғай салған көрген халық.
Алғашқы доп түскенде торға анық, Қойшыны жіберіппін бастан салып. Біле алмай не күлерін, не үрсарын, Тоқтады бір қуарып, бір қызарып.

ҚҮМЫРСҚА МЕН АРА

(мысал)
Ежелден еңбек серігі болған, Құмырсқа жүрді дән теріп жолдан. Араға былай бір сауал берді, Таянып келіп гүлдерге қонған.
-	Қарашы маған көңіліңді бөліп, Шаттанам өзім ісімді көріп.
Не деген шебер қолдарым қандай, Жасаймын бәрін мықты етіп берік.
Илеуім қандай әдемі өзі,
Сүйсініп түр ғой көргеннің көзі, Білмейтін ешбір жүмыстың жайын Не болмақ айтшы сендейдің сөзі".
Ара да кенет ойлана қалды, Айтпақшы болып жасырмай барды. Салмақпен басып аяңдап қана Айтуға жауап қасына барды.
-	Илеуің рас, еңбегің екен,
Оныңды жайлы қыласың мекен. Басқаға бар ма пайдасы оның Өзгеге орын тиер ме екен? Балымды менің жемейтін бар ма,
Тәттіні "балдай" демейтін бар ма?	с|&
Тұрғанда ұям балына толып,	Чт?
Илеуге қарап елейтін бар ма?
Болар ма даттағанмен жақсы жаман,
¥натар пайдасызды қандай адам?
к.*.
8«?
е*

илв #

ҚАҚ ПЕН ЖЫЛҒА
Сылдырап жылжып ағып жатты жылға, Бет алып өзенді іздеп алып тулға.
Қақ турып муны көріп мазақтады,
"Әуреге түсесің, - деп жылда - жылда.
Жай жатқан тиыш қана қара маған, Ешкімге көзін сүзіп қарамаған.
Сендейге өз бетімен туру қиын,
Амалын өмір сүру таба алмаған".
"Тоқта достым, сабыр қыл сөзді тыңдап, Біздер көп табысамыз жүздеп, мыңдап. Кең дүниені көрмейсің, - деді жылға, -Өзгеден өз бетіңді өзің урлап.
Көп жылға қосыламыз тасқын болып, Асады арнасынан дария толып.
Бар ғой деп сені жерде кім ойлайды,
Тек қана су ішпесе торғай қонып".
Толқындап арнасынан өзен асты, Күркіреп бузып - жарып тау мен тасты. Өзімен өзі мәз боп жатқан қақты Мазақ қып жапан дүздің шаңы басты.


к
Тасқын дария секілді көптің күші, Өне ме өзімшілдің еткен ісі?
I
1 <2?
ш

/V*
Ү7~Ъ
сЧ^
._У>
Ш

ь-
&
206
№


(V
Т>%<'
£»
ямі

ҚЫС ПЕН ЖАЗ
Сұр бұлттан перде жауып, түрі қашып, Сықырлап сары аяздан ызғар шашып. Долданды кәрі шалдай ашулы қыс, Қабағын түкситкенде қырау басып.
Алыстан жас жігіттей жазды көріп, Ашуы өсе түсті бойын керіп,
Жек көріп қарай берді қызғанышпен, Қалайша кетемін деп орын беріп.
Түнеріп қара түндей ойға батты,
Бір кезді долы ашумен айла тапты. Таянып жаз ығымнан жүрмесін деп, Жер бетін алай - түлей борандатты.
Ешкімге көз салмады мойын бұрып, Аузына не түссе де жалмап, жұлып. Ақыры, шыдай алмай кәрі кеуде, Тоқтады күрк - күрк етіп, демі құрып.
Жас толған екі көзін ашып еді,
Жаз келіп, жер дүние күлімдеді.
Бас иді жас жігітке, амалы жоқ, Қолынан мұнан өзге не келеді?

207


МЕРТІККЕН ҚЫРАН
Шарықтап қия шыңнан ұшқан қыран,
Бултты да көкте қалқып құшқан қыран,
Мерт болып қозғала алмай жатты сұлап, Мүсәпір жан табылмай мүскін мұнан.
Қарға кеп төбесінде ойнақтады,
Секіріп, қарқылдап кеп тойтақтады, Табалап жатыр мұны кейбір құстар, Қуаныш еш нәрсені ойлатпады.
Шаттанып, масаттанып шыпшық торғай, Мақтанды: - Емеспін - деп менде мұндай. Қыран деп халық қағыс айтады екен,
Несі оның батырлығы жатса тұрмай.
Кейбірі қорлау жолын ойлап тапты, Сынған қос қанатынан сүйреп тартты. "Көтерсін күші болса мені арқалап",
Деді де күшіген кеп салмақ артты.
Қарағус, бөктергілер тегіс қаптап, Астында аяғының жатты таптап.
Кейбірі алып жатыр кеткен кегін,
Талай жыл ішіндегі жүрген сақтап.
Қынжылып қыран бірақ қыңқ етпеді, Белгілі өз бойынан күш кеткені. Ойлады: "өлейін" - деп жалынбай-ақ, Өмірден кімдер жылап, кім кетпеді.
р
і
&
Сыңғырлап ақырында аққу келді, Қыранның қалжыраған халін керді, Тоқтатып даурықтырмай бәріндағы, Тыңдатып бір-ақ ауыз жауап берді.
к.«.
"Байқасам реніш жоқ қыран панда, Танытты қыран атын тірі жанға. Өткізсе өмір жолын соған ұқсап, Кісіде өкінішті арман бар ма?"
№
210
Ш

чУлІ
/V*
Сс*.
о&а
&
•хп
№
&
Ь
МЫСЫҚ ПЕН ТЫШҚАН
Бір күні жолбарысты мысық көріп,
Өзінен түрады үркіп, өзі жеріп.
"Мүсінім бүған үқсас болғанымен, Неліктен болмадым - деп - мүндай берік
Өзі зор, өзі айбатты, өзі мықты, Беттетпей алысқанын алып жықты. Зорсынып күжірейіп, кездескенді, Артына бір қаратпай көрге тықты.
Өкінем дәл осындай болмағанға, Соншама кішірейтіп қорлағанға.
Маған да берер күші, зор денесі, Жаралып бүл өмірде болмаған ба?
Жай ғана жасырынып мойын бүрып, Мысықтың айтқан сөзін естіп түрып. Тышқан айтты: үлкен іс істей алмай, Әлсіз бен кішілерді жүрсің қырып.
Мысық тыңдап тышқанды түрып қалды, "Қымсынба, - деп қасына таяу барды, -Айтып бершідәл сондай болатындай, Маған істер қай айла, тәсіл қалды".

Алысқаны жулқысып аю, қаблан, іс тындырмай қоймады ойына алған. Арыстанның өзінен қаймықпайды,
Сен дейсің бе тырнағын бізге салған.
Сен неге мықтылармен алыспайсың, Қатар жүріп солармен таныспайсың. Бойдағы қару күшті көрсете алсаң, Қатардан сонда ғана қалыспайсың".
- Рас-ау, жолбарыстан қай жерім кем, Түр - түсім үйлесіп түр, болып-ақ тең. Күшімді күнде көріп байқап жүрген Сырымды айтқызбай-ақ білесің сен. Дүрыс деп тышқан сөзін ойына алды, Аюмен жүлқысуға таяу барды. Қозғалтпай біржолата қояйын деп, Басынан тырнағымен бүріп қалды.
Аюдың қатты тиді ашуына,
Шыдар ма мүндай қорлық басынуға. Жібермей жүлып алып таптай салды, Жүлқынып шама келмей қашуына.

Күштінің әр уақытта күші басым, Алысып оныменен не қыласың?

ГҮЛДІҢ М¥ҢЫ
Көршісіне еліктеп,
Бір әйел түрлі гүл екті. Сауытын сүртіп дәріптеп, Мезгіл-мезгіл су септі.
Қош иіс тарап бөлмеге, Тамаша сәнді өзгерді. Көркейе түсіп көргенде, Көз тартарлық өң берді.
Кез келген соң жақсы бап, Гүл де өсіп түледі.
Мөлдір суға тойып ап, Күнге қарап күледі.
Арада аз-ақ күн өтті,
Әлгі әйел салғырт тартады. Біртіндеп гүлден сән кетті, Қайғысы басып артады.

Қасына таяп жақын кеп, Ағаштан сауал сүрады. "Достым-ау қалың қалай” - деп Көзінің жасын бүлады.
"Сарғайып жапырақ төгіліп, Ку сояу боп тұрмын ғой. Жыласамда егіліп, Көрсетпей кетті ием бой.
"Біз түгіл - деді - гүл түрып, Үйін де жөндеп жимайды. Төңіректі кезіп, сыдырып Өсекті "қаптап" жинайды.
Үйқыдан түра асығып,
Киіне салып қашады.
Үй ішін қалған шашылып, ІІІаң мен тозаң басады.
Жас балалар шырылдап, Өксіп жылап қалады.
Кешке келіп суылдап,
Бәрін де "жинап" алады.
Жүмыстан келсе жүбайы, Мезгілмен ас піспейді. Тимейді колы үдайы,
Енді оған не істейді".
т
214


ШОҚ БАСҚАН БАЛА
Талпынып жүрген жас бала, Қызыл шоққа қарады. Бітпеген әлі ой - сана Сәбидітартып барады.
Әдемі сәуле жарқылдап, Қызықтырды көздерін, Шақырады қол бұлғап,
Сәбиге арнап сөздерін.
Қанша ойыншық болса да, Бәрінен оның жерінді.
Айнала маңы толса да,
Қызыл шоқ тәуір көрінді.
Орнынан жылжып үмтылып, Алмақ болып ой кетті.
Жетіп барып жүлқынып,
Басып қап шоқты баж етті.
Жан үшырып жүгіріп,
Анасы келді даладан.
Қарай қалып үңіліп,
Шошып кетті баладан.
216
ш
кУЛУ*



Шоқ басқан түкті сезбей жас баладай, Білмесең өкінішті іс өтер талай.
Й«.217 Ш



ік?
сл
£
%
£6
3*
к.ъ
О
§
$
5®
САРШҮНАҚ БӨГЕТІ
Көткемде жатушы еді тасып өзек, Саршунақ тоған салды оны бөгеп. Масайрап өз ісіне сүйсінеді,
- Мен суды тастаймын - деп - мүлде бөгеп.
Тұрайын бәрін көріп, үстінде мен,
Су бүзып енді мұны алар ма екен.
Дүниеге жасап кеткен игі іс болып,
Мәңгілік мызғымастан қалар ма екен?
Тағы да күн жылынды көктем келіп, Маңайдың қары кетіп қауырт еріп.
Үстіне бөгетінің шығып тұрды,
Болды - деп су бұзбастай бәрі берік.
.«5
О
ігл
і
Гүрілдеп арнасы асып, өзек ақты, Бөгеттің асып, тасып бетін жапты. Қаратпай алды - артына бірге ағызып, Саршұнақ суға малтып келе жатты,
Кісіге өзі қылған ақылсыз іс,
Басына ауыртпалық түсірер күш.
ӘЛЕМ САЯХАТШЫСЫ
Қар басқан шексіз кең дала, Аязбен тұрған сықырлап, Жылытқандай жерді сол ғана, Зауыттан түтін бурқырап.
Кенеттен көкті қақ жарып, Аспанға қыран самғады. Ғарышқа алыс бет алып, Самғай берді, талмады.
Туып ойнап өскен жер, Алақандай боп қалды. Қазақстандық қажырлы ер Ғарышқа тыңнан жол салды.
Аралап көріп әлемді, Сапардан ұзак оралды.
Қарсы алуға жұрт келді, Сұрауға көрген не барды.
"Алыста болдым" - деді ол, Қойнына байлық симаған. Алтын, күміс бәрі мол, Сиғызып бәрін жинаған.

219
Қонақты болдым Марста, Қурметтейді қарсы алып. Саяхат шеккен алысқа, Адамды көріп таңқалып.

Шолпандай сұлу оянып,
Көзін ашты керіліп.
Барсам да жақын таянып, Сөйлесуге ерініп.
Мен адаммын - деп едім, Шошынғандай селт етті. "Аралап журген сен бе едің Саяхат жасап жер-көкті?
о
Қай елденсің, қай жерден, Өжеттікпен жол шеккен.
Көп ғасырда мен көрген Мақсатқа мұндай кім жеткен'

Дегенде мен мақтанып, Дедім: мен Абай елінен, Жауап бердім шаттанып, ¥штым дем қазақ жерінен.

МАҚТАНШАҚ ТЕКЕ
Мәз болды бір күн Мақтанып теке:
"Тең келмес ешкім Өзіме жеке.
Найзадай біткен Мүйізім қандай!
Көріп бір өткен Қағады таңдай.
Бүқаны келіп,
Түйреп бір өтсем. Өлтіре жеңіп,
Әжуа етсем.
Дүрыс па деді Қошқардан сүрап.
Кім жеңсін мені, Қалмай ма сүлап".
"Батыр боп бейнең, Біткені рас.

Күші бар саған тең Кездесе қоймас".

Бақылдап теке,
Мәз болып күлді.
Бүқамен жеке Бетпе - бет келді.
Секіре келіп,
Бірнеше сүзді.
Ала алмай жеңіп,
Күдерін үзді.
Мазасы кете,
Бүқа да қақты.
Мақтаншақ теке Мертігіп жатты.
Орынсыз мақтаншақтық күлкі етпей ме, Түбіне қүр қошемет сөз жетпей ме!
КӨБЕЛЕК ПЕН АРА

Араға жаны ашыды көбелек кеп:
"Бір дамыл күні бойы көрмейсің - деп. Жинайсың да жүресің шырын балды. Және рахат таппайсың оныңды жеп.
Не керек күр бейнетпен күн өткізіп, Өзінді әлде кімге құл еткізіп.
Мен қүсап сауық-сайран салмаймысың, Қөңіліңді қия шыңға бір жеткізіп.
Жатамын салқын күнде пана жерде, Жүмысы жоқ ескерер елдің менде. Шығамын күн жылынса күліп ойнап, Мәз болып қуанышпен өлмегенге.
Мен сендей көрінгенге жем емеспін, Өлсе де өзге жанға дән бермеспін. Қайтемін жанды қинап бейнет қылып Ешкімнен егескенде кем емеспін”.
Сөзіне көбелектің ара күлді:
"Мен гүлден шырын жиам алуан түрлі. Өзгеге, өзіме де пайда жасап Өткізем харакет қып ұзақ күнді.


223
Пайдаң жоқ өзіңе де, өзгеге де,
Бір ғана қара басың көздегенде. Өмірге келгеніңе құр мәз болып, Қайранмын еш нәрсені сезбегенге.
Кай адам сені жан деп мойын бүрсын Әзіңе өзің тойып мәз боп түрсың.
Су болған ашық күнде жауын жаумай Күнелткен қалт-қүлт етіп күні қүрсын".
к.*.
Не пайда күн өткізсе көбелектей, Белсеніп ешбір жерде еңбек етпей.
ҚОИ МЕН ҚАСҚЫР

Қора ашық, аяз қысып сықырлаған, Естілер қой дыбысы тықырлаған. Қасында қасқыр келіп тың тыңдайды, Адамның қарасы жоқ қыбырлаған.
Келді де таяуырақ аңдып буғып,
Терезе сынығынан басын сүғып,
Қарады қора ішінде қалың қойға, Бүрісіп, суық сорып түрған ығып.
"Бейшара түсіпсіңдер қиын күйге, Түрсыңдар жаурап, тоңып үйме-жүйме. Сендерді мүнша неге тығыздаған, Арада ашық жер жоқ кірер ине.
Әлділер әлсіздерді таптап басып, Кетіпті бәріңнің де түрің қашып,
Бет алып барар едің қандай жаққа, Жіберсем шалқасынан қақпаны ашып?"
Қасқырға жауап берді қойдың бірі, "Әйтеуір жан шықпаған жүрміз тірі. "Жөнде" - деп қой қораны кетуші еді, Бастықтыр келіп жүрген нелер "ірі".
Ақыры біздің жағдай осы болды, Боранда іші лықып қарға толды.
Қас десек, сен де бізге дос екенсің, Анықтап өзің айтшы барар жерді."
Мен сені апарайын апаныма, Жып-жылы кім барса жатады да.
Дәл мундай аңғал-саңғал емес кой ол Жағдайың жанға жаман батады да.

8$ 226
Қасқырдың айтқан сөзін достық көріп, Мақұлдап ұйып тыңдап әбден сеніп. Мынадан апан жаман болмас-ау деп, Соңынан сол қасқырдың жөнелді еріп.
Ш
КӘРІ ТЕРЕК ПЕН ЖАС ТЕРЕК
Жайқалып тамыр жайып өсті терек,
Көз тартып биік болып елден ерек.
Өзінен маңайында басқа жан жоқ,
Құр жалғыз көктегені неге керек?!
Ойлантып жалғыздығы жанға батты,
Есіне ап ізсіз өткен жастык шақты,
"Қасымда серіктесер біреу болып Өссе" - деп күндіз-түні тілеп бақты.
Ақыры бір тамырдан өсті терек,
Арасы таяу ғана емес бөлек.
Қүпырды күн-күн сайын тола түсіп,
Жамылып жаздыгүні жасыл желек,
Жас терек бойлап өсіп, қуып жетті, Кәрінің жыл-жыл сайын сәні кетті. "Сойдиып сәнімді алып бірге түрмай, Жас терек кәріге "сен, жоғал" депті.
КҮЙЕ ЖАҒЫЛҒАН АҚҚУ
Аққуды күндеп жүріп айдындағы, "Қалайша асады - деп оның бағы" Көкқүтан күндіз-түні ойға қалды, Қастандық жолын іздеп сынар сағы.
"Мен де құс аққуменен бойым бірдей, Білетін көп нәрсені ойым бірдей. Кетеді-ау такаббарсып тым асқақтап, Ешкімді баса көктеп көзіне ілмей.
Мен оның шығарайын масқарасын, Қалардай мүсәпір бол төгіп жасын. Көрген жан мазақ қылар күйе жағып,
Қор ғылып бір тастайын оның басын.
Ақыры айла жасап жолын тапты,
Бір түнде алапес қып күйе жақты. "Аққуың азып-тозып кетті ғой" деп Жан-жаққа дамыл таппай хабарлапты.
Үйқыдан оянса аққу түрі бөлек,
Таң қалып көрушілер түр ентелеп. "Азғындап бұл байғүсқа не болды" - деп, Мазақтап кейбіреуі күледі тек.
•—
$
&
{3
р.
£5
-
ъй
П.
228
ш
р
Көкқутан масаттанып мәз боп отыр,
Жиналған көпті көріп опыр топыр.	Чт*
"Не болған сымбаттым-ау деп қояды.
Болған ба түкті көрмес көзің соқыр".
Аққудың өңі қашып, түсі солды,
Үялып екі көзі жасқа толды.
"Көрінбей су түбінде шіриін" деп Тереңге көзін құртып кетпек болды.
Шынымен өлді ме деп жанын қиып,
Мүңайып достары түр басын иіп.
Жарқ етіп су бетіне шыға келді,
Жағылған күйе кетіп есін жиып.
Көкқүтан сасып қалды көріп түрып,
Бүл өзі кетпеді деп қалай қүрып.
Күйінді есі кетіп, пүшәйман бол,
Енді аққу кетеді-ау деп бермей ырық.
Өзінен асқан жанды көре алмайтын, Асылға әділ баға бере алмайтын. Сүрқия сумаңдаған жандар бар-ау, Жақсыға жала жаппай жүре алмайтын.

БАЛА МЕН БАЛАПАН
Зерігіп уясында жас балапан, Талпынып ушайын деп қанат қаққан. Денесін көтере алмай қүлап түсті,
Қасына бір сәбидің жылап жатқан.
Балапан үңіледі адам ба деп,
Түтылып бір пәлеге қалам ба деп.
Хал бар ма бұған тиер ол байқұста, Жатыр ғой ата-анамды табам ба деп.
Баланың әлсіз күйін көзі көрді,
Мән-жәйін сұрайын деп таяу келді.
"Сен, бала, қайдан келіп, қайдан жүрсің? Жөніңді айт" - деді дағы сауал берді.
Бұл жерді келіп қалдың қайдан тауып? Шамаң жоқ етер маған қылар хауіп. Түріңді ешбір адам көрмесін деп, Жапырақ жас шөптермен кеткен жауып,
- Мені анам тастап кетті жаңа ғана,
Түсін де аңдамадым көзім шала, Білмеймін жазығым не, кінәм қандай Дүниеге не бүлдірдім келе сала.
Не жаздым сәби болып күлмейтіндей, Жүртқа еріп өсіп бірге жүрмейтіндей. Өлсін деп осы жерге әкелді ғой, Ескеріп адам көзге ілмейтіндей.
Шырылдап сол орында бала жатты, Ақыры үні шықпай сіле қатты.
Үядан қүлап түскен балапанды Шарық үрып енесі кеп іздеп тапты.
Анасы балапанға бәйек болып, Шырылдап бір тынбады үшып-қонып. Баланы керек қылар жан болмады, Жатса да суық жерде жаурап-тоңып.
Бар еді жас сөбиде қандай жазық? Сүмдық-ай кеткені ме адам азып.
Ш 231


ӘЛДИЛЕШІ МЕНІ ӨЛЕҢ

Әлдилеші мені, өлең, Жанымды тербет баладай. Балқып-ақ кетсін бар денем, Буынға қатқан қарамай.
Іздей бер талмай өмірден, Мәңгілік мөлдір махаббат. Орын ал мықтап көңілден, Жолатпай ешбір кіршік, дат.
Жыршысың ғой жүректің, Қажымайтын, тозбайтын. Паш етіп бәрін тілектің, Айтылмас сырды қозғайтын.
Таяна келші қасыма,
Қүрмет қып қарсы алар деп. Қонсаңшы қүс боп басыма, Ойлама бір дақ салар деп.
Қылайын қорғап сені егес, Сен үшін қүрбан өмірім. Опасыз саған мен емес,
Дос болшы, жан серігім,
КӨҢІЛ КҮИЛЕРІ
Өкінбеймін жастық дәурен кеткенге, Егделігім еркін келіп жеткенге. Өкінем-ау, айтқанменен не пайда, Уақытым тек, құр пайдасыз өткенге.
Кәріліктің де көркі менен сәні бар,
Көп кәрінің өмірінде мәні бар.
Бәрін жиып айдай берме өткелге,. Таңдап оның асылдарын теріп ал.
Сақал, мұрттың қардан аппақ ағы бар, Екі беттің әжімдері тағы бар.
Үлкендер де сүйеді де, күйеді,
Оныңдағы жас жандардай жаны бар.
I Г I
Із
/ъгц
Көмірдей жалт - жұлт еткен қара шашты, Бұл күнде күзгі күндей қырау басты. Алмадай албыраған екі беттің Сай-сай боп әжім түсіп, сәні қашты.
Сонда да қалмайды екен көңіл жасып, Өмірге құштарлығым барады асып.
Сәуле іздеп отқа түскен көбелектей, Нұрына жарық дүние мен де ғашық.
ь-
234

Өткен күн үқсайды сағымға, Қартайып тоқтаған шағымда, Қадірін жалт еткен жастықтың Құр ойлап, көңілім сағым ба?
Өмірі кері ағып қайтпайтын Не тоқтау тасыған ағынға.
Жас дәурен қанша асыл болса да Оралып келмейді тағы да.
АЗАПТЫ ЖЫЛДАР ӘУЕНІ
I.
Мен едім жапандағы жалғыз терек Бітпеген жапырақты жасыл желек. Болмаса панасы жоқ саялауға, Сойдыйған жалғыз терек кімге керек? Балам да, бірге туған аға-іні жоқ,
Кім білсін жүргенімді жадап-жүдеп, Айдауда қалжыраған тар кезеңде, Көрмедім мойын бұрған бір жанды елеп, Құрбылар жоққа санап жүрген шығар, Көбінің көзің тайса - көңілі бөлек.
Кей кезде көзге жас ап қиналамын, Жоғалып кетем бе деп қалмай дерек...
Оралып елге қайтып жетемін бе?
Әлде мен қур азаппен өтемін бе?
&
Көз салып, келер күнді болжай алмай, Кейде бір налып, жасып кетемін де, Нақақтан "жау" атанып ел-жүртыма,
Жан төзбес ауыр азап шегемін де,
Бір мезгіл мүңымды айтып сырласымын, Жан жолдас, серік болған өлеңіме. "Шыдамдық - данышпандық" деген сөзді, Өзіме медеу-тірек етемін де.
Әділдік түбі жеңіп шығар-ау деп:
Келемін бір үміттің жетегінде...
II.
Қош боп тұр әке-шешем, туған-туыс,
Мен кеттім басқа түсіп қиын жұмыс. Сіздерді қайта айналып көргенімше,
Талай жыл өтіп кетер, жаз бенен қыс.
Сүйеніп таяғына әкем қалды,
Мен үшін құрбан қылар шыбын
жанды.
"Құлыным қашан кайтып
келеді" -деп,
§
Далаға қарай-қарай көзі талды.

Қалдың ғой аңырап-жылап қайран анам Айдалып қоштаса алмай кетті балаң. Тілерсің аман-есен оралсын деп,
Қылатын онан басқа бар ма шараң.
Бір туыс қарындасым Зәкиә жан, Аттанды үзақ жолға жалғыз ағаң. Сенің жас, әке-шеше дімкәстігі, Мұңайтып көңілімді қылады алаң.
Жайдары бұрыңғыдай күле алмаймын,
Еркім жоқ өз бетіммен жүре алмаймын. Құстаймын торға түскен тығырыққа, Алдымда не боларын біле алмаймын. Басыма күндер туды екі талай, Барамын алды-артыма қарай
алмай.
Мән-жәйді ең болмаса
білгіздіріп,
Сіздерге бір жапырақ хат
жазалмай.
Тұрса да жас өмірге қауіп төніп,
Қалған жоқ біржолата үміт сөніп,
237
т

Көз жасы текке кетпес деп ойлаймын, Жазықсыз жапа шеккен кепті көріп.
Қалдың-ау мунарланып Алатауым,
Мен бе едім қастық қылар сенің жауың. Миуалы гүлдеп өскен ағашыңның Тілеуші ем сынбасын деп есен-сауын. Бауырыңда күліп-ойнап қылдым
турақ,
Үзаққа созылмады мұным бірақ, Буалдыр көзім жетпес алдым
туман,
Әйтеуір кетіп барам сенен жырақ. Сүйемін елімді де, жерімді де,
Құрақты айдын шалқар көлімді де.
Түк өсіп, бута бітпес қуба жонды,
Бетпақтай шексіз дала шелімді де.
Соларды кінәлімін сүйгеніме, Шарпылып ыстығына күйгеніме. Заңғарға Алатаудай сүйсінгеннен, Тәжім қып алдына бас игеніме. Алатау көпті көрген төбен биік.
Жағалай мекендеген халқың сүйіп.
Бул күнде жазықсыздан жапа шегіп,
щ
2
1
§
Бәріміз не мінезден тарттық күйік?
С-1-3
вМ
§§

IV.
Сар аяз өтіп сықырлап, Бетіңді қарып барады. Теңселіп басып қыбырлап, Жұмысқа халық тарады.
Колында ара-балтасы, Екеулеп ағаш кеседі. Келгенінше шамасы, Қозғала берсек деседі. Отыра қалса бүрісіп,
Қатып қалар түрі бар. Жүргізбейді сіресіп,
Аяқты тұсап қалың қар,
с вл	Сыртылдап жанып қу аға
	Тоңып жүдеп азғаны,
	Ішіне түсе жаздады.
	"Өшіріңдер отты" деп,
	Тепсініп келді бір бастық.
	Біразымыз таяқ жеп,
	Амалсыз тұрып тарастық,
	Көтеремнің бірнешеуі,
	Орнынан тұрмай құлады.
Й	Кетіп калған кетеуі,
с \ ■	Ыршып калай тұрады?

Бір кезде от маздады,
шмшшшійтшй

Қалың орман-тоғайда,
Босқа өліп кімдер қалмады? Аштық пен суық оңай ма?! Талайды жутып жалмады.
V.
Жүмыс ауыр, қарын аш,
Көбіміз жүрміз бүгіліп.
Еңсе түсіп, көңіл пәс,
Өмірден мүлде түңіліп.
Жүру қиын теңселмей,
Баса алмаймыз аяқты.
Жан екен деп ескермей, Қоямыз жеп те таяқты. ісіп, кеуіп түр кеткен. ¥қсамаймыз адамға. ішеді тамақ күш жеткен,
Бәрінен осы жаман да.
Бастықтар сүзе көзімен, Жаудан да жаман қарайды. "Жауыздар” деген сөзінен, Бойыңа ызғар тарайды. Қоштасуға өмірмен,
Таянып тақау қалып ек.
Қайғы шықпай көңілден, Жүнжіп-жүдеп налып ек.

Қан қақсатқан бар елді,
Берия торға іліккен. Келешекте біз енді Қарайтын болдық үмітпен. Қастық қылған халқына,
Нағыз дүшпан өзі екен.
Әділдіктің алдында Жауап берер кезі екен.
Тайшет-Омбы 1951-1956 жылдар
ҮСТАЗ СЫРЫ
Асығады ерте түрып мектепке, "Шәкірттерді жарқын жүзді көрсем,-деп. Баулып жүріп балапандай еңбекке, Білгенімді түсіндіріп берсем" - деп.
¥ға берсін, біле берсін дейді ол,
Ойы толып, бойы толып ержетіп.
Аша берсін, таба берсін жаңа жол,
Ағып жатқан ғылым суын селдетіп,
Тек солардың өркендеуі - тілегі,
Түлеп өсіп, қанат қақса талпынып. Соғар бірге шәкірттермен жүрегі, Ыстығына күйіп, бірге шарпылып.

Күрмет етіп отырғанда көп бала,
¥ғады ол не айтарын көзінен.
¥стаз емес сабақ берген жай ғана Туған бала секілді олар өзінен.
БАЛА
Қандай тәтті баланың сөзі балдай, Тыңдай берем аузынан көзімді алмай. Не сураса қумартып жауап берем, Әңгімесін тыңдаймын қажып-талмай.
Еркелесе көтерем сүйіп, қушып, Орындаймын айтқанын қурдай ушып. Қарақаттай көрініп қиғаш көзі,
Мурны әдемі секілді қара пушық.
Жаралғандай бір бітіп, бауыр еттен, Бар ықылас сүйемін ақ ниетпен. Асығамын үйіме жетсем-ау деп,
Жерім болса ауылдан узап кеткен,

Көргенімше қумартам тағат таппай, Келмейді уйқым бір сүйіп, иіскеп жатпай. Болмай қалсам қасында, жолаушылап, Болам әуре күн шығып, тәңым атпай.
Жапырағы ағаштың секілденіп, Баламенен түрмай ма сәнім келіп? Айырбастап жолына жібермекпін,
Бала үшін қызықтың бәрін беріп.
г і і
Ақын емен, адаммын ақын жанды, Құмарлық бой балқытып, есімді алды. Тәтті армандар мазалап үйқы бермей, Мазасыз атырамын үзақ таңды.
Үстай алмай қаламын бірін берік, Маңайымнан кеткендей бәрі жеріп. "Суға кеткен тал қармар" дегендейін, Тәтті қиял қалады болып серік.
Куғаным асыл арман жетпесем де, Әйтеуір сол үмітім өшпесін де. Тербетіп жас баладай әлдилейді, Ақыры жалғыз тастап кетпесін де.
БАЛАСЫН КҮТІП ӘЛІ ЖҮР
Ауылдың батыс шетінде, Тозығы жеткен бір үй түр.

Қайғы орнап әжім бетінде, Қасында мүлгіп бір жан жүр
Қарыс жауып қабағын,
Езу тартып күлмейді.
Жат көріп бәрін адамның, Көрші үйге де кірмейді.
Кездесе кетсе айтары:
"Келе ме, дейді, жалғызым? Жүр ме екен күліп жайдары, Көктеп шыққан жалбызым.
Шықпайтын неткен жан берік, Мұншама неге қинадың?
Өлсем екен бір көріп Жалғыздың жарқын дидарын".
Жылағанда егіліп,
Түра алмайсың қасында, Қабырғасы сөгіліп,
Қан қосылар жасына.
Кейде үйдің манайын, Жинағандай болады,
Көрінген жұрттың талайын Шақырып та алады.

244
"Келе қалса қүлыным,
Осы үй тозып кетті, деп, Аңсаған менің жүлыным Келер күні жетті" - деп.
¥йқы көрмей күндіз-түн, Баласын талмай іздейді. Сүрар деп сүйінші әлде кім Күдерін ана үзбейді.

Щ
&
я
АРМАНДА КЕТКЕН АРЫСЫМ
(Мұстафа Шоқайұлының аруағына) Толғау.
ғг,
чД
І
«-Ч
сЗ
ГА
2\
кь/и

Дауыл турды. Дүниені шаң басты. Жүрген жаңдар түзу жолдан адасты. Қызыл тажал қырғын салып әлемге Етегіне сүрінумен ер састы.
Зүлымдық кеп дүниені қаптады.
Жан сақтайтын орын ешкім таппады. Ар, намыстан жүрдай қылып адамды, Бала әкені, ағаны іні таптады,
Жерге қүлап түскендей боп көк аспан, Қанпезерлер өртеп бәрін от шашқан. Адамды адам аждаһа боп жүтқанда, Тоғайынан пана таппай аң қашқан.
Осылай боп елдің іші бүлінді.
Адал жандар шыбын жаннан түңілді, Туған жермен жасын төгіп қоштасып, Елден безді нелер асқар білімді.
Еңіреп туған жастайынан елім деп, Атамекен қасиетті жерім деп, Намысқой ер, ойшыл дана Мүстафа, Өз еркімен жауға қалай берілмек?
Дүлей күшке калай карсы түрады? Дұшпан жеңді, өз айтқанын қылады. Елді сактау ниетімен қүрылған,
Жаңа өкімет Қокандағы күлады.
Көсемдерін атып жатыр аямай,
Қояр емес бір тықырға таямай.
Қапияда қолға түссе біреуі,
Жазалады кім екен деп қарамай.
Кеудесінде құр тұншығып арманы,
Ойға шомып күңіренді де зарлады. Кара түнек торлап алған әлемді, Келешектен сәулелі үміт қалмады.
Түркістанда түлеп өскен өр кыран, Көрді айнала түтіндеген көк түман. "Шығар екен - деп ойлады түңіліп -Не өртенбей, түншыкпай кім мұнан?"
Кім бай болса, кім меңгерсе ғылымды, Жыртқыштардың тырнағына ілінді, Елге түлға болатуғын асылдар, Көздеріне у жыландай көрінді.
Жер де, ел де түсіп қалды табанға. Көнбеді ешбір корғап қалар амалға. ¥йқы бермей мазалады жанын жеп, Ойлағанмен бұған айла табар ма?!
Бір дерт болды жазылатын емі жоқ, Ақыл-ойдың тоқтата алар себі жоқ.
Бет қаратпай үдеп-үдеп соғады.
Жолын тосып, карсы түрар теңі жоқ.
Қалмады амал көзге ілінбей кетпеске, Дұшпан таппас бір түкпірге өтпеске. Өскен орда, туған жерін қия алмай, Өткен күнді, өмір жолын алды еске:
"О, туған жер, қасиетті Түркістан,
Гүлге оралған көзге түсіп Шығыстан. Темір тордың құрсауында қалдың-ау. Шыға алмайтын мықтап қыскан уыстан.

Жер едін ғой атам түрік жайлаған, Бау-бағында бұлбұл құстар сайраған, Жанға жайлы жер жаннаты өзі еді, Жұпар иіс жеміс өсіп жайнаған.
Ақтылы қой алып жатты даланы, Иесінің болмай ешбір алаңы. Бір-екеулеп есебіне жете алмай, Кур сыртынан отарымен санады.
Үйір-үйір жылқы есіріп айдады, Сәйгүлігін жеке бөліп байлады. Ат-тұрманын келістіріп әуелі,
Бес қаруын берік қылып сайлады.
Беттесуге қас дүшпан да батпаған, Жау болмады жерін еркін аттаған. Намысына тиіп олар үрынса, Қарсыласын қара жерге таптаған.
Түркістанда өсті еркін ер түрік. Қүйындатып жауға тисе желпініп.
Кең елкеде жүруші еді жайраңдап Бақ-дәулеті көрген емес бір кеміп.

Ол күндері өтіп кеткен бір сағым, Тоз-тоз кылды ақырында үрпағын. Қорлап жатыр, міне, бүгін қүл қылып, Байлап тастап басындағы ел бағын.
Ш®еМШЖ«ЖМ«
Һ.Ч/
Быт-шыт қылды елді, жерді бөлшектеп,
Бас қосқызбай жеке-жеке жентектеп.
Өз туысын өздеріне талатты,
Ойлап па едім мұндай сүмдық көрем деп.
Мынау қазақ, анау өзбек демедім.
Басын қосып ел қылайын деп едім.
Қырсықтырған не істерсің тағдырға,
Болмай қалды-ау ақырында дегенім.
Қасиетті Түркістаным - Тұраным,
Қайран менің өніп-өскен тұрағым.
Ішім күйіп, ерт боп жанып барады,
Жат жерде енді сенсіз калай тұрамын?!"
Абзал жанның жараланды жүрегі, Орнына кеп орындалмай тілегі. Үйірінен шетке кету оңай ма, Шықпаған жан құр сүлдері жүреді.
Жүрсе де алыс туған жерден үнемі, Үзілмеді біржолата күдері.
"Кыз бойжетіп, ұлдары өссе екен" деп Күндіз-туні бір құдайдан тіледі.


Көзін жүмбай жүргенінде Шығыстан, Жетті хабар талықсыған алыстан:
Бай, кедей деп жік-жік болып бөлініп, Ағайындар бір-бірімен шабысқан.
Жас сәбилер сорлап қалған панасыз, Қорлық көріп әке менен анасыз,
Малын талап, байдың көзін қүртыпты, Жетім, жесір қала берген шарасыз,
Жанға батып қызылдардың лаңы Мал, мүліктен жүрт айырылып жылады. "Қазақ жатыр - деп естіді - қырылып" Жүрек шыдап бүған қалай түрады?!
Шекарасы мықтап соққан тас қорған, Кім қүтылып шыға алады сым тордан? Жүртты қырып жатқанын да жан білмес Адам аттап өте алмайды қүз, ордан.
254

Сд
лт?
%
С
Түскені ғой елі сорлап бүл жайға, Таба алады енді бүған не айла. Сезіп-ақ жүр халқы көрген қорлықты Қүр күңіреніп қайғырады, не пайда?!

Мақсаты бір елде қалған достары, Қалай ғана бул сұмдықты қостады, Тілеп еді солар аман болса деп,
Зая кетті көп сарғайып тосқаны.
Қатер төнген елге сыйлы асылға, Дүшар болып қызыл шоқпар, жасылға. Беделдіні бет қаратпай бездірген,
Бар пәлені үйіп-төгіп басына.
Жазалаған: атқан, асқан, айдаған, Жазықсыздың әбден соры қайнаған. Қандыбалақ қара ниет жендеттер Үрса, соқса, кісі өлтірсе жайнаған.
Істер айла, қылар шара қалмады, Жанның көбін жалмауыздай жалмады. Көзі көрген қатарласын, достарын Есіне алып уһілеп тек зарлады.

Быт-шыт болып Еуропаның корғаны, Күнбатысты бір көк түтін торлады. Өршеленіп өңмендеген Гитлер Аз уақытта болып алды олжалы.

Шеру тарту қызықтырып ұнады, Желіккен ол қалай шыдап тұрады. Аузын ашқан аждаһадай, Шығысқа Күшін төгіп, мықтап бетін бұрады.
Тұтқын болып түрік тілдес көп адам, Немістер жоқ мүны адам деп санаған. ӨлгенІ өліп, өлмегені тұралап Аштық жеңіп, жазылмас дерт тараған.
Аз ғана емес, саны да көп мыңдаған, Аузын ашқан ажал тойып тынбаған.
Бірі қалмай қырылатын түрі бар,
Ешкім де жоқ мұң мен зарын тыңдаған.
Үміт өшіп біржолата көңілден,
Жатқан жері тамұқ болып көрінген. Қандала мен бүрге, битке жем болып, Күдер үзген келешектен, өмірден.
Жинап алды бәрін тегіс бір күні,
Бір сұмдыққа ұйғарысты жұрт мұны. "Атады-ау деп айдап тегіс апарып" Бәрінің де жым-жырт болып өшті үні.
Адам шошыр көрген кезде түсінен, Тәлтіректеп жұрдай болған күшінен. Жалбарынып бір қүдайға жылады Иман айтып кейбіреуі ішінен.
Айналасын офицерлер қоршаған,
Көзін тігіп келе жатыр бір адам. "Түркістандық туысқандар” дегенде Дауыс шықты көп ішінен жылаған.
Сөйлеген сөз бойға қуат береді,
Көпті үйытып ішке тартып келеді. Үялатып сәулелі үміт кеудеге Тәтті арманға бәрін тегіс бөледі.
Кім бар еді есіркейтін, аяйтын,
Адам-ау деп дүрыс көзбен қарайтын? Өр кеуделі мыңқылдаған нацистер Тыжырынып малдан жаман санайтын.
"Өзбек, қазақ, қырғыз, үйғыр, түрікмен, Бәрің - деді - тарап өстің түріктен, Түркістанды жайлап жүрген ел едің Көк бөрілі ту астына біріккен.
Қайта тігіп желбіретіп байрақты, Көрсетеміз жігер, күшті, қайратты. Басты қосып бүкіл түрік баласы, Ел боламыз Шығыстағы айбатты.
Л»

Өздеріңсің қандастарым, бауырым, Бастан кештің істің жаман, ауырын. Қошеметтеп қарсы алады ертең-ақ Туған жерің, ойнап әскен ауылың.
Аман сақтап, текке өлтірмей біріңді, Қүтқармақпын тар қапастан тіріңді. Армандаймын көрсем-ау деп өзім де Бастарыңа түскен шуақ күніңді.
Азат болып Түркістанның даласы, Басын қоссын бүкіл түрік баласы. Бүғаулаған темір торы талқан боп, Өшсе деймін қызылдардың қарасы.
Алданбай-ақ коммунистік үранға, Ораламыз туған жерге - Түранға. Елімізге аман-есен барамыз,

Жүрсек те алыс қиян шетте, шығанда.
ІГЛЛЗ ҒР-Ч* ><?!(- РГ--7Ғ ,1Р,К ҒГ-РЫ <Р' »' т; <пк <п, пг г,_. чТі
э
СК-'
«ГО
С/
?іі
и / -» НЧ/" сл
/<у:
с-Г.о
с>
й
Ол к.ч/ <: - ->
с£о
^сЗ
?£ 11-.
2Т'
^і?
с-*з
'■’■/.
с>
о
^.:
сД-з
о
Ғ<’
Г:<1
2*-
С-І-З
РХ,
2^-?
кы.
-о'
с$с
р-'.
5'<
г<:
2;^ о —і'
с*:
г/.
С/
кг.
..., . һ_»
г
Лі
с-І:
■»-»
'С
р-*-.
<■&.
Шамам келсе қырғынға айдап салмаймын, Аман сақтап қалар жолды қамдаймын. Сендер үшін қандай қиын іс болсын, Жанды пида қылудан да таймаймын."
Осылай деп басын қосып жинады, Киіндіріп, тамақ беріп сыйлады.
Көрген түстей жақсылыққа тап болып, Қуанышы қойынына сыймады.
Жүректегі бар арманы сезіліп,
Елжіреген туыстарға егіліп,
Тар кезеңде қолдың үшын берген кім? Жүргендерге бүл өмірден түңіліп.
Алып шыққан шыңыраудан өлімнен, Мүстафа еді періштедей көрінген. Туыстарға өлмес жолды көрсетті.
Орын алып жат елдің де төрінен.
Данышпанның орындалмай арманы,
Ажал келіп ойда жоқта жалмады, Күңіренді де бауырлары күйзелді Жанға батып панасыз боп қалғаны.
259
П 'Тл,
\гЛ
о
р
Гй
%
сг
Й5
&
сі-а
ІСГ
\&ч
Ср.
с-Х-а
£
с*Хо
(Г
сУ*
€с~
с-Х-о
СГ
£3
&
гк
с30
'о
'»■4
.М , г. • П '▼л. -»• --*■ . •'> г. •-*>-	. г-т о •>; ГГ" п /"*•>- *>-Т*'1 -Гт . ГЗ гТ7ГГ“> -
I и >	4	) к.ъ’ \*Л і с* > Ііі’ '«/І < С > Һ.ъ* 4 3 > £Ъ’ .ЪД То > й-Ъ‘Лг.й
4 й ) Ь.т_Г
—і



>. РЛЛ-Т .<•">, Тг,-°.Л * 1п5	*
0, ;• Л ;,^з ’ .	гС
ггг* -у„
с
Халқым десе қабырғасы сөгілген, Өкінішті-ақ ерте өшкені өмірден. Қараңғыда сәуле шашып жарқырап, Жан емес пе жулдыз болып көрінген.

1-1' •ҮП
вТ(
К.7
* " -4 ' >•
Бойындағы бар арманы, тілегі Елі болып, талмай соққан жүрегі. Қысылғанда көпке тірек бола алған Ерекше артық туғандардың бірі еді.
Дүшпанына қарсы түрған имей бас, Әділетсіз сүм заманға болған қас. Ар-намысын қорлатпаған сабазды Туған елі еш уақытта үмытпас!


Һ.1
*
' ІЛ
Һ.Ч
О
С-с2
г
һ.*
с*?
'о
ғ*
4
ь?
Һ.Г
260
т
с-І-з
* ^
7* *гғ
,.г-£
"Ь А--'| • "•!,<.* • !■'•,. і’.. •- - . < • г
,»І! « 6 >	< •_) > Ь-«/	Һ<."
г г*. "гч-•г"Гч о	-г^ п г
■	* ♦ *-.с * ' V ч *• -V » 4	1; V Ч *■ '-'Л*-* *
< г.; >	І1>, .ГЛ < ._• >	< с. »
һ.*.

МАЗМҮНЫ	
Ақын Махмет Темірұлы және	ІГ и X о
жыр әлемі			 1
Поэмалар мен дастан	
Аққуды атқан - азалы			 7
Мешкей мешін			71
Жандар батыр 		111
Өлеңдер	
Боранды жеңген батыр ...	127
Амантау		13*
Нура туралы аңыз		137
Кене ханның қайғысы . . .	144
Құтты болсын қонысың! ...	154
Тілеймін бақыт еліме . . .	158
Киіз үй			 167
Қазақстан		170
Мысалдар	171 а
Мас қоян 				173
Қымыз бен арақ 		175
Екі "дос"		178
Қарлығаш пен саршұнақ .	180
Саудагер мысық		183
Борсық пен қосаяқ	185
¥лық қарға			 1 87
"Сері" бақалар	188
Тауық пен үйрек 			 190
Мазақ болған қарғалар	193
Тау мен төбе		194
Өтірікші сауысқан		.19 6




Қасқыр мен аю	198
Тр актор мен арба	 210
¥тылыс	201
Қумырсқа мен ара 	203
Қақ пен жылға	205
Қыс пен жаз 	207
Мертіккен қыран	209
Мысық пен тышқан	211
Гүлдің муңы 	213
Шоқ басқан бала	216
Саршунақ бөгеті	 218
Әлем саяхатшысы	 219
Мақтаншақ теке	 221
Көбелек пен ара	223
Қой мен қасқыр	225
Кәрі терек пен жас терек	. .	227
Күйе жағылған аққу	228
Бала мен балапан	230
Өлеңдер
Әлдилеші мені өлең	233
Көңіл күйлері	234
Азапты жылдар әуені ....	235
¥стаз сыры	 241
Бала	 242
Баласын күтіп әлі жүр ....	243
Толғау
Арманда кеткен арысым	.	. .	249
клЛ/І