ӘУЕЛСІЗДІК^ ОЛҒАУЫ Ғабит ІУІҮСІРЕП 'П| Тарихты түлғалар жасайды ӘУЕЛСІЗДІК ОЛҒАУЫ Ғабит МҮСІРЕП Тарихты тулғалар жасайды УДК 821.512.122 ББК 84 Қач 7-44 М 88 Қазақстан Республикасы Мәдениет жэне ақпарат министрлігі Ақпарат жэне мүрагат комитеті «Әдебиеттің элеуметтік маңызды турлерін басып иіыгару» багдарламасы бойынша шыгарылды МҮСІРЕП Ғ. М 88 «Тарихты тулғалар жасайды» / Габит Мүсіреп - Алматы: «Қаты- ғұрт» баспасы, 2012. - 304 бет. І5ВК 978-9965-22-416-4 «Дарын» мсмлскеттік жастар сыйлыгының лауреагы Ғабит Мүсірептің «Тарихты тұлгалар жасайды» аіты жинағына баспасөт бетінде эр жылдары жарық көрген жарияланымдары топтастырылган. Автордың басты кейіпкерлері ел тэуелсіздігін калыптастыруда өзіндік орны бар тұлгалар болын табылады. Қаламгер, сондай-ак, өз макалаларына мемлекеттілік, ұлтжандылык мэселелерін аркау етіп, өтпелі кезеңнің проблсмаларың да назардан тыс калдырмайды. Жинак ұлтжанды окырманды бейжай калдырмасы анык. УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз 7-44 І5В^ 978-9965-22-416-4 © Мүсіреп Ғ., 2012 © «Қазыгұрт» баспасы», 2012 ТӘУЕЛСІЗДІК - ҒАСЫРЛАР БОЙҒЬІ КҮРЕС НӘТИЖЕСІ Мәмбет Қойгелді, тарих гылымдарының докторы, профессор: ТАРИХТЫ ТҮЛҒАЛАР ЖАСАЙДЫ - Бныл ел Тәуелсіздігінін 20 жылдык мерекесі кец аукымда тойлангалы отыр. Бұл аралык тарих үиіін кас-катым сәт болтанымен, тү'йін жасайтын, ой корыгатын мәселелер аз емес. Сол себепті әңгімеміздің әлқиссасын тәуелсіздіктің бнлік нен халык арасындаты көрінісінен бастасак деймін. - Дұрыс-ак, тэуелсіздіктің тар жол, тайғақ кешуі жетіп ар-тылады ғой. Ол көзі каракты жанның бэріне мағлұм. Тэуел-сіздікті ресми түрде жариялау бар да, мемлекеттіліктің іргесін нығайту бар. Бұл біраз уакытты талап етеді. Мем-лекеттілігіміз уакыт өткен сайын калыптасып келе жатыр. Оның калыптасу барысында өзіндік кемшіліктері болуы мүмкін, алай-да өз бағытымен келеді. Біздің үлкен жетістігіміз осы. Шынымен, мемлекеттілігі жок халык- жетім халык. Бұл 1917 жылғы қазан революциясына дейінгі казак елінің жүріп өткен жолын негізге алып Әлекеңнің (Әлихан Бөкейхановтың) жасаган тұжырымы. Кеңестік кезендегі жетпіс жылдық тарихымыз Әлекеңнің бұл жасаган гұжырымының толык негізі екендігін көрсетіп берді. Мэселен, 1917 жылдың карсаңында казак халкының саны 5,5 миллионнан асып түскен. 1921-1922 ж.ж. жэне 1931-1933 ж.ж. аштық нэтижесінде халык жартысынан астамын жогалтты. 1959 ж. халык санағы бойынша Қазакстандағы казақтардың саны 2,7 млн.-га түсті. Бұл сандык фактілер кеңестік биліктің өзінің алғашкы жиырма жылдығында казақ халқының өміріне каншалыкты «жағымды» ыкпалы болғандығын көрсетіп-ак тұр. Бұл цифрлік фактілерге түсінік берудің өзі артык. Жан-Жак Руссоның: «Халыкты сандык тұргыдан азайтып, азып-гоздырған билік - ең наінар билік» деген сөзі бар. - Саннын сапаға асер ететіні тағы белгілі емес пе? - Ал мэселенің сапалык жағын алсаңыз, ұлт өмірінің каншалықты терең дағдарыска ұшырагандығына көзіңіз жете түседі. Халық езінің белсенді баскарушы тобының (сая-си злита) екі бірдей буынын жогалтты. Олар максатты түрде жүргізілген саяси репрессияның кұрбаны болды. Бұл екі бірдей буын ғасыр басындағы ұлттык сілкіністің, жаңғырудың нәтижесі еді. Олармен бірге ғасыр басындағы зиялылардың азапты рухани ізденісінің өтемі ретінде өмірге келген ұлттык идея да тұншыктырылды, күнделікті колданыстан шығып қалды. Міне. осындай коғам басына түскен ауыртпалыктың адамдардың жеке тұлғалык болмысына тигізген жағымсыз эсерін ешкім де арнайы ғылыми талдаған емес. Алдындагы екі бірдей жігерлі де шыншыл буынды баудай түсірген саяси жүйенің беталысын байкаған кейінгі буын енді билікке ұнау, оның талап деңгейінен шығу жолына түсті. - Тәуелсіздік туралы әңгімеге канта оралсак. Халык пен биліктін ара-катынасы казір кай децгейде? - Соңғы жиырма жылдыкта казак мемлекеттілігі жаксылы-жаманды калыптасу үстінде. Оны мойындауымыз керек. Бірак оған кандай мазмұн береміз? Әңгіменің төркіні осында. Оны немен толтырамыз? Біз үшін ол басты мэселе. Сондай-ак бұл екі жакка бірдей артылған жүк, яғни коғамға да жэне билікке де. Үйлесімді эрекет жасау - екі жакка бірдей артылған міндет. Мазмұн толтыру мэселесі. Мэселен, ұлтта: «мына мемлекет менің мемлекетім, мына билік менің билігім. Бұл билік менің мүддеме сай кызметатқарады. Сондыктан оны мен колдаймын, корғаймын» деген сана калыптасканы абзал. Өйткені, пат-ша өкіметі, кеңес өкіметі тұсында халык пен биліктің бір-бірінен алшактау процесі жүрді. Бір-біріне сенімдері бол-мады. Патшалык билік те, кеңестік билік те қазак халқына сенген жок. Аскар Сүлейменовтің «Бесін» атты повесінде осыган катысты мынадай түйін бар: «Халык пен биліктің ара-сынан кара мысык өткен бе?» Сэруардың экесінің айткан сөзі. Түсініспеушілік негізінде алшактык пайда болу деген сөз бұл. Өзара жатсынудың салдары. Қыскасы, коғам мен билік өзара үйлесім тапканда ғана мемлекеттің асығы алшысынан түседі. - Жоғарыда сіз айткан азаматтардмн бойына «менін мемлекетім», «менің билігім» деген үғымды үялату үшін кандай ніаралар аткармлуы керек? - Ең басты мэселе, халык пен билік арасындагы алшактыкка жол берілмеуі кажет. Ол үшін билік халыққа риясыз кызмет жасайды. Халықтың мүддесін корғау, әлеуметтік жағдайын көтеруге максатты бағдарламалык шараларды іске асыру... Сон-да халыктың санасында «менің мемлекетім», «менің өзімдікі» деген жауапкершілік оянады. Осы процесс жүруі кажет. Екі жақты бірдей. Әсіресе, билік жактан белсенділік мейлінше жоғары деңгейде болғаны дұрыс-ақ. Максатты мемлекеттік билік - үлтты калыптастырушы фактор. Өйткені, ол ұлттың тұлғалық сипатына ықпал жасай алатын күш. Бұл ретте мемле-кет - ұлт өмірінің локомотиві. Сол сиякты жауап сезім, жауап кадам, әрекет ұлт жагынан да болады. «Менікі» деген ұғым. Біз осы мазмұндағы жұмыска пэрменділік беруге міндеттіміз. - Болыневиктер билік басына келісімен өз «геройла-рын» аскақтагу үиіін мемлекеттік мэіниненін бүкіл тетігін іске косгы емес пе? Санаға сіңіп кеткені соншалық, «бат-пандаіі кірген дүниені мыскалдап ніығарып» біте алмай жагырмыз әлі... - Оныңыз рас. Тарихшы ретінде есімнен кетпейді. Кеңес өкіметі большевиктер билікке келе салысымен-ак халықтың санасында коммунистік кұндылыктарды калыптастыруды колға алды. Мысалы, кеңес өкіметі орнай салысымен көше аттарын өздерін колдаған революционер тұлғаларға берді. Соларға арнап самсатып ескерткіштер қойды. Соларға арна-лып шығармалар жазылып, фильмдер түсірілді. Спектакльдер дүниеге келді. Мұның бэрі ненің көрінісі? Кеңестік биліктің, компартияның өз кұндылыктарын орнықтыру эрекеті. Бұрын-гы кұндылықтарды ығыстырып, жаңа кұндылыктарды калып-тастыру эрекеті. Бұл - мемлекеттік биліктің ең жоғарғы деңгейде жүргізілген идеологиялык саясаты. Осы мазмұндағы эрекет біздің билік тарапынан да байкалғаны жөн. Өкінішке қарай, жаңа биліктің осы бағыттағы саясаты әлсіздеу. - Жаңа биліктік идеологиялык саясаты әлсіз деп калдыныз. Ол кай тұстан көбірек корінеді? - Айтайын. Тарихшы болғандықтан өткен кезендердің куэліктерімен көбірек жұмыс жасауға тура келеді. Біздің тәуелсіз мемлекеттігімізге дейінгі жолда елдік үшін, ұлт мүддесі мен кұндылыктары үшін халкымыздың ұлдары мен кыздарының санғасырлык күресі жатыр. Қазак мемлекеттілігі мен тәуелсіздігі үшін күрескен біз бірінші буын емеспіз. Бізден бұрын да талай буын өз заманына лайык күрес жолымен жүріп өгкен. Сол алдыңғы аға буындардың кызметін, еңбегін, әрине, ұмыта алмаймыз. Бұл мемлекеттілігіміздің негізі болуы тиіс. Рухани, идеологиялық негізі. Бұл бағытта да істеліп жаткан жұмыстар бар. Максатты бола түссін деген тілек кой. - Сонда кай тұлғаларымыз өз деңгейінде багаланудан кагажу корін огыр? Осыдан бір-екі жыл бұрын Алаш козғалысына байланы-сты Балкаш каласында конференция өтті. Сонда шакырылып, Балкаш каласының орталык мэдениет сарайында баяндама жасадым. Сонда бір байқалған жағдай. Сол Балқаш каласынан 40 шакырым жерде Токырауын өзені бар. Ә.Бөкейхановтың гуған жері сонда. Балкаштан кырық-ак шакырым жердегі Токырауынның бойында. Ал Балкаш каласында Әлихан Бөкейхановты еске салатын ештеме жок. Большевиктердің, коммунистердің атындағы көшелер каз калпында тұр. Сол жерде Балкаш каласының экімінен сұрадым: «Әлихан осы жердің тумасы. Мына мэдениет сарайында неге бірде-бір портреті жок. Неге ұлт кайраткерінің атында көше жок? Неге ол атаусыз калады? Бөкейханов - казак мемлекеттілігін жаңғырту үшін басын катерге тіккен, казак халкының тэуелсіздігі үшін күрескен тұлға. ¥лт-азаттық қозғалысының көсемі, Қазақ мемлекеттілігінің теориялык негізін қалаушы, қазақ азазтық қозғалысының көшбасшысы. «Алаш» партиясының негізін қалаушы. Алашорла үкіметін қүрушы, төрағасы. Мемлекеттік тэуелсіздігімізге дейінгі кезенде Бөкейхановтың ізі жатыр. Тэуелсіздік үшін күрес Әлекең бастаған буынның әрекетінен бастау алады ғой...» Бүл сөзім элгі экімге онша үнай қоймады-ау деймін, селсок қабылдады. Одан бүрын Қарағандыда мынадай бір жағдай болды. Қарағандылыкбіргоп азаматқаланың какортасындағы көшенің біріне Әлихан Бөкейханов есімін беруді ұсынады. Осы эңгіме шыкканнан кейін жергілікті орыстілді газеттің бір журналисі макала жазыпты. «Бөкейханов - террорист» деген. Солай. Біздің төрімізде отырып осындай сөзге ерік береді. Осыдан кейін сол кездегі Қарағанды облысының экіміне хат жаздым. «Әлихан Қарағанды өңірінің тумасы. Әлихан Бөкейхановтың 140 жылдығына байланысты ғылыми конференция өткізейік, кайраткердің кызметі гуралы жүртка айтайык. Сіз Қарағанды мемлекеттік университетінің ректоратына гапсырма берсеңіз» деп. Оған облыс әкімшілігінен тікелей жауап болған жоқ. Жау-ап Е.Бөкетоватындағы Қарағанды мемлекеггікуниверситетінің проректорынан келді. Онда «университеттің гылыми конферен-циялар бойынша жасалган жоспарында Бөкейхановка арналған конференция өткізу карастырылмаған, жоспарланбаган» депті. Міне, бүған не дерсіз?! - ¥лт тарихындағы дара түлға Әлихан Бокейхановты ардақгау барысындағы эрекетіміз осындай болса, алаш-тын баска қайрагкерлері туралы эңгіме козгау артык болар?! Әйтпесе, тэуелсіздік үшін басын тіккен өгкен ғасырдын озінде каіішама түлғалар бар? Керісінше, елге беймэлім, кенестік идеологнннын сойылын соккандар гүғырдан элі түсе койған жок— - Алматыда эл-Фараби даңғылынан жогары Бағанашыл де-ген шағынаудан бар. Сол Бағанашылға апаратын көшеге кезінде Ф.Голощекинніңзорлыкшыл саясатынаашыкколдау көрсеткен, Смагүл Сэдуақасовтың тобымен «аянбай» күрес жүргізген Н.Сыргабековтың аты берілген. Ол РСФСР Жоғаргы Соты Қазақ белімінің төрағасы қызметінде болған. С.Сэдуақасов, Ы.Мүстамбаев, Ж.Сұлтанбеков сиякты тұлғаларды қудалауға алған қызметін айғақтайтын құжаттар мұрағаттарда сактаулы. Солардың бірінде Н.Сырғабеков Голощекинге жолдаған ұсынысында «Бұдан былай Мұстамбаев біздің катарымызда болуға тиіс емес..., сол сияісгы оның идеологы Сэдуакасов та партия мүшесі деген агақты заңсыз иемденіп жүр, ал шын мэнінде бізден (яғни коммунистерден - авт.) кеткен». Осы мазмұндағы басқа да кұжаттар баршылық. Өкінішке қарай, бүгінге дейін Ы.Мұстамбаев сиякты күрескер тұлға-лардың есімі көлеңкеде калып келеді. - Қазак ұлтынын озіне ғана гэн шектен тыс кешірім-інілдіғі, «өткен өтті» деген болмысы тарихгы таразылауда да зиянын тиғізіп отырған тәрізді... - Бұл ретте мынадай бір жағдайға көңіл аударуға тура келеді. Біздің халык XVIII гасырдан бері Ресей империясының кұрамында болды. Қазак коғамына бұл мемлекеттен біраз нэрсе өтті. Қайсыбірін өзіміз кабыл алдык, кайсыбірін бізге күшпен қабылдатты... Міне, сол орыс қоғамынан үйренген бір эдетіміз ол барлык коғамдық мэселелердің шешімін тек биліктен күту. Бэрін билік шешуге тиіс, ал коғам билік рұксат берген нэрсені ғана орындай алады. Мұндай эдет халыктың шығармашылык, жасампаздык кабілетін элсіретпек, одан жетекшіл тобырды кал ы птасгырмак. Тарихи әділеттілікті калпына келтіру ісінде коғамның белсенділігі кажет-ак. Ол белсенділік, эрине, коғамдык ұйым-дардың қызметі аркылы көрінеді. Қазір коғамда үкіметтік емес ұйымдарды қолдау үрдісі бар. Бұл халыктың шығармашылық эрекетіне колдау көрсету. Ресми орындар көше аттарын белгілеуде, жалпы тари-хи мэселелерде ресми емес коғамдык ұйымдармен кеңесіп, олардың пікірін ескеріп отыруға міндетті. Әкімдіктердің кұра-мында ондай қоғамдык комиссиялар жұмыс ісгейді, ұйым-дастырылған. Бірак оларға белсенділік жетпей жататыны бар. Қызметіне өмірлік ұстанымы бар тұлғалы азамапарды тарту кемшін түсіп жагады. - Әлихан, Әлімхан жэне тагы баска да алаш каіі-раткерлерін насихаттауды кейбіреулер бүгінгі билік-тегілерге көлеңке түсіреді деп ойламай ма? - Мен олай ойламаймын. Бэлкім, ондай ұстанымдағы кісілер де бар шығар?! Бірак, менің түсінігімде бұл жете түсінбеуден туып отырган жағдай. Бұл тұргыдан алғанда, ға-лымдар тарапынан, зиялылар тарапынан белсенділік жок деп айта алмаймын. Белсенділік бар. Жазушыларымыз да, галымдарымыз да айтып, жазып келе жатыр. Әйтсе де, ол билікке бірде жетсе, бірде жетпейді-ау. Өткен жылы Петропавл каласында Солтүстік Қазақстан облысы экімі Серік Біләловтың қолдауымен Кызылжар өңіріндегі тарихи тұлғалардың өмір жолы мен кызметіне арналған гылыми-практикалык конферен-ция болып өтті. Алматыдап, Астанадан жэне баска калалардан келіп біраз галымдар катынасты. Сонда, мэселен, кезінде өз еліне білек сыбанып кызмет жасаган Ахмет Жанталин, Жұмағали Тілеулин, Есім Байгаскин, Абдолла Байтасов жэне баска осы өңірде туып өскен азаматтар жөнінде баяндамалар жасалып, олардың есімін ел есінде сактауға байланысты біраз ұсыныстар айтылды. Сол айтылган ұсыныстар жергілікті билік жэне коғамдык ұйымдар тарапынан пәрменді колдау тапса жаксы болар еді. Біздің когамда өз дәрежесінде койылып, шешімін тап-пай келе жаткан бір мэселе бар. Ол - жергілікті жерлердегі өлкетану ісі. «Сен, өз өлкеңді, өз ауылыңды, өз калаңды білесің бе?» сиякты мазмұндагы аудандык, облыстык, республикалык деңгейдегі конкурстар өткізілгені абзал. Патриоттық, отаншылық сана эрбір тұлғаның өз ауылын, елді мекенін, коршаган ортасын танудан басталады гой. Бұл ретте баста-ма жергілікті экімшілік орындарында, мектеп жэне баска оку орындары ұжымдарының колында болғаны жөн. Жергілікті билік орындары аздаған каржы көздерін тауып бұл шаруага жергілікті мектеп оқытушыларын тарта алса дұрыс болар еді. Мектептегі тарих пәнінің мұгалімі сол елді мекеннің тарихына, оның жеке тұлғаларының өмір жолына катысты материалдар жинап, ал биолог маман сол өңірдің өсімдіктер әлемі жөнінде бай материалдар жинастырыгі, мектеп жанынан кызғылыкты да тартымды мұражай ашуга болады ғой, әрине, болады. Осы бағыттағы белсенділік жетпей жатыр. - Қалай дегенде де, «алмас кездік қын түбінде жатпас» дегендей, акикат түптің түбінде өз түгырына конып, үлт кайраткерлері туралы әділдік салтанат күратыны анык кой... - Ол сөзсіз. Мысалы, Смагұл Сэдуакасов сиякты тари-хи түлға жөнінде бір ауыз сөз. Кезінде 1989 жылы партия гарихын зерттеу институтына қабылдандым. Сонда пар-тия мүрағатында Казкрайком бюросының материалдарымен жүмыс істеуге тура келді. Өткен ғасырдың 20-жылдарындағы Голощекин баскарған түста Сәдуакасовтың ізі сайрап жатыр. Мен тарихшы ретінде көп нәрсені тура түсінбейтіндігіме көзім жетті. Мұрағаг қүжагтары аркылы Смағүл Сэдуакасовтың тұлғасымен кезіктім. Сөйтіп, ол туралы макалалар жаза ба-стадым. 1990 жылы «Егемен Казакстан» газетінің бірне-ше нөмірінде жарык көрді. Қарасаңыз, сол кездің өзі де карапайым кезең емес-тін. Партиялық идеологияның кұр-сауында, соның арнасынан шыга алмай, эрі-сэрі болып жүрген кезіміз. Содан бері 20 жыл өтті. Қазір халык Смағұл Сэдуакасовты сол кездегіден мүлдем баскаша кабылдайды. Халыктың тарихи санасы да өзгеріске ұшырады. Қоғамдык кұндылыктар да өзгерді. Тарихты баскаша түсінетін, басқаша кабылдайтын жаңа буын, ұрпак калыптасып келеді. Ал 1990 жылы Смағұп Сәдуакасов туралы алғаш жаз-ганымда коғамның реакңиясы басқа-тын. Халыктың кей-бір бөлігі оған ұлтшыл ретінде, белгілі дэрежеде солшыл тұлға ретінде карайтын. Ал казір Смагұлды коғам отаншыл, жаңаотаршыл кеңестік билік жүйесіне тайсалмай қарсы шыккан, саяси ұстанымы негізді, ұлг тагдырына байланыс-ты тура бағыт ұстанған тұлға ретінде қабылдайды. Ұлттык кұндылықтар үшін күрескер тұлғаға айналды. Қазіргі коғам-ға Смағұл сонысымен бағалы. Сондыктан тарих ілгері жыл-жыған сайын ұпт кайраткерлерінің кызметі өз орнын тауып кана коймайды, олардың қызметінің маңызы барган сайын айшықтана түспек. - Тарихшылар әр кччеңиіц, заманның оқиіалармен орілген деректерін зерделеп, ел тарихын бүкпесіз баиндай-тыны хак. Ел тарихынын әр кезенінде кейінгіге кызметі үлгі болар түлгалар да аз емес. Енденіе, сол түлгалар-дын үлттық күндылыкі арлы калыіггастырулагм рөлі кандай? - Сіз әбден орынды сүрак койып отырсыз. Біздің елімізде казіргі уаісытта «Мэдени мүра» багдарламасы жүргізілуде. Бүл біздің тәуелсіз мемлекетіміздің мэдениет саласында аткарып отырган зор кешенді кызметі. Отан. ел тарихына катысты біраз жүмыстар аткарылды. Ендігі уакытта осы багдарлама аясын-да XX гасырдагы саяси репрессиялар кұрбаны болган тарихи түлгаларга арнайы назар аударылып, түрлі гылыми жобалар іске асырылса эбден орынды және өз уакытында аткарылган жұмыс болар еді. Мен бұл ұсынысты репрессияга катысты мұрагат кұжаттарымен жаксы таныс маман ретінде жасап отырмын. Егер қогамдык ұйымдар тарапынан осындай ұсыныстар түсіп, оны үкімет колдап жатса, қане. Осы регте біздің коғамның рухани тазалыгы үшін кажет аса маңызды бір мәселе үмытылып калмаганы жөн. Ол өткен заман-дарда билік алдында қазак елінің жогын жоктап, сезін сөйлеген орыс жэне баска үлттардың азамаггары болған. Мәселен, Ре-сей Мемлекеттік Думасының депутаттары Николай Лукич Ска-лозубов, Тимофей Седельников, мемлекет кайраткері Орест Авеньярович Шкапский сияқты түлгалардың есімі ел есінде сақталуга эбден лайык. Олар жөнінде кітаптар даярланып, оқулықтар мен оку кұралдарында айтылганы орынды болмак. Н.Л.Скалозубов өмірден кайтқанда көңіл айту жазган Әлекең (Әлихан Бөкейханов) «Бірігіп іс кылган есіл ер Николай Лукич кезегің мезгілсіз жетіп, кеткенің де! Сен кеткен сон казак ісінің көбі жетімсірер!» деп жазганы бар. Өткен гасырдағы біздің қоғам жеке талантты түлгаларга бай болған. Олардың өз ортасына ықпалы да зор еді. Сондай-ақ, біздіңкоғамдажекеталанттытұлғағадеген сүраныста, кұрметте жоғары болатын. Өкінішке карай, маған осы дәстүр сэл элсіреп калгандай корінеді. Өзін-өзі, өз қүндылыктары мен касиеттерін бағалай алмаған ел, табигатына жайт басқаның кадір-касиетіне еліктегіш келеді. Алла мұндай жолдан сактасын. - Тәуелсіздік алғанымызға 20 жыл болса да, осы уакы г ішінде мемлекеттіліктің іртесін нығайтуга үлес коскан ғүліаларымыі да болды гой. Бүгінгі үрпак солардын есімдерін де жадына тоқып осуі тиіс кой?.. - Задында, кез келген мемлекет өз тұлғаларын кұрметтеу аркылы өзінің идеологиялык ұстанымын бекіте түседі. Та-рихты халык, оның тұпгалы азаматтары жасайды. Өткен та-рих тағы жақсы істер бүгінге жалғасып, біз кешеден келген ұлттык игі құндылыктарымызды жас ұргіакка бере алсак, өмір сабақтасгыгы осы да. Әңгіме тәуелсіздік мсрейтойының төңірегінде өрбіп отыр-гандыктан, бүгінгі заман тұлгаларының да еңбегін лайыкты багалаган абзал. Тәуелсіздік туралы заңның қабылдануы сэтінде арыстандай арпалыскан Салык Зиманов, Шерхан Мұртаза, Манаш Қозыбаев сиякты тұлгалардың рөлі зор бол-ды. Екінші дүниежүзілік согыста каһармандык көрсеткен Сагадат Нұрмагамбетов казак армиясын калыптастырудың да ұйыткысына айналды. Айтпакшы, ұлты бөлек болса да, қазак гілінің ұпайын түгендеуге жанын салган Жогаргы Кеңестің сол кездегі депутаты болган Александр Княгининге казак жұрты қашан да разы. Ел тәуелсіздігін ныгайтуга өзіндік үлес коскан саясаткер, мемлекетшіл тұлға Алтынбек Сэрсенбайұлының орны ойсырап тұр бүгінде. Токетері, казак халкы кашанда тұлғаларға кенде болмаган. Бүгінгі біздің басты міндетіміз соларды өз деңгейінде багалай білу. Тарихи тұлгаларын дэріптеген халыктың алар асуы да аскак, тәуелсіздігі де баян-ды болмакшы. - Әнгіменізге рахмет. ¥лт үшін агкарып жүрген енбегіңіз жемісті де жеңісті болсын. 2011 жыл Сүлтан Сартаев, академик: ТӘУЕЛСІЗДІК - ҒАСЫРЛАР БОЙҒЫ КҮРЕС НӘТИЖЕСІ Сүлтан аға, Тэуелсіздік туралы заңның қабылдану-ыііың басы-касында болдыңыз, мемлекеттің қалыпгасу кезеңіндегі іргелі заңдардың қабылдануына ат салысты-ңыз. Осы түргыда эуелі халқымыздың азаггык жолын-дагы күрес тарихына токтала кетсеңіз. - Тым алыска бармай-ақ, ХУІІІ-ХІХ ғасырларға карасақ, қалмактардан, кокандықтардан, орыс патшалыгынан қазақ еліне, оның мекендеген жеріне баскыншылык шабуыл көп болған. Қазак халқы, тарихымыздың көрсетуіне карағанда, өздігінше бөтен халықтарға тиісіп, оның жеріне баскыншы-лык ниетпен шабуыл жасаған халык емес. Ата-бабаларымыз шамасы жеткенше тек кана елімізді корғаумен, қазак мем-лекетін калыптастыру эрекетімен болды. Осы түрғыдан алғанда казак тарихында Абылай ханның іс-әрекеті, саяси-қызметі казак мемлекетін калыптастыруға бағышталғанын сеземіз, оны ұлттык багыр ретінде ардактаймыз. Амал не, Абылай ханның жолын қуған хандарымыз да, батырларымыз да орыс пагшалығының жорықтарына гөтеп бере алмады. Өмірінің аяғына дейін, туралап айтсак XIX ғасырдың 20-40-шы жылдары патшалық Ресейдің бөтен елдерді бодан ету саяса-тына қарсы, казақ елінің тэуелсіздігі үшін күрескен қазактың ең соңғы ханы Кенесары Қасымұлы болды. Бұл касіретті ғасыр еді. Бірак, казақтың кай ғасыры касіретті болмады дейсің. XV ғасырдың басында Жонібек хан мен Керей ханның кұрған Қазак хандығынан бастап халкымыздың ғасырлар бойы бостандык, тэуелсіздік жолында теккен тері мен каны сел болып акса да бостандық жеңісіне жете алмады. Оған көптеген элеуметтік, экономикалық, саяси себептермен катар, ата-бабаларымыздың колында тек кана найза, шокпар, камыс оқ, қозыжауырын жебе, білтелі мылтык сиякты ғана карулар болды. Олардың сауыт бұзар, камал алар кұралдары, ок дарытпайтын сауыттары да болған жоқ. Осындай кантөгіс пен колониялык жағдайда 1917 жылғы Қазан төңкерісіне де жеттік. Қазан төңкерісі халыктар өз бостандығын, ел тағдырын өздері шешеді дегі бүкіл дүние жүзіне жариялады. Әйтсе де, жарияланған бостандық, хал-ықтар теңдігі социалистік кұрылыстың барысында халык-тың көңілін, бостандық ойын гауып, демократиялык мем-лекет кұрудың орнына өте катыгез куғын-сүргін эрекеті күшті, халыкты бұғауда ұстайтын тоталитарлык жүйені қалыптастырды. Мемлекет басшылығына өз диктатурасын бірде ашык, бірде жасырын жүргізген коммунистік партия келді. Оның ел ушін жасаған көп ұлтты мемлекеті - КСРО-ны токырау заманына алып келді. Бұл барлык тоталитарлык жүйеге тэн зандылық деп ойлаймын. - Тоталитарлык жүйенің акыры Алматыдағы Жел-гоксан көтерілісіне ұласты емес пе? - Иэ, 1986 жылғы желтоқсан айында Қазақстанда халық-тык козғалыс болды. Қазак жастарының тоталитарлык жүй-еге карсы ұйымдастырған халыктык қозғалысы барлык Одактас республикаларға халык қозғалса, ол өз максатына жететіндігін көрсетіп, элем халықтарына біздің бодандық ұйқыдан оянғанымызды көрсетті. Сонымен, ең қатаң орта-лықтандырылған тоталигарлык империяның соңғы тірегі болған мызғымас Одак көктемгі сеңдей калай бұзылып жат-канына бүкіл элем куэ болды. - Жел гоксак котерілісі азаггык тоңірегіндегі сананын оннуына әкеліп, тәуелсіздік тонірегіндегі түнкі ойдын бас котеруіне түрткі болі андай... - Тәуелсіздік идеясы Қазакстан сиякты алыпты да дүр сілкіндірді. Бұлай болатын жөні бар еді: біріншіден, орталык оның үлттық байлыгын сыпыра тонап, көп ұлтты Қазакстан халқын бейшара күйге жегкізді; екіншіден, нені дамытуды, нені өндіріп, шыгарылган өнімді кайда жіберуді тек кана орталык өзі шешті; үшіншіден, ол біздің республикага казакстандыкгар жыл сайын зардабын сезініп отырган эскери нысандар мен полигондарды зорлап коныстандыратын жерге айналдыр-ды; бесіншіден, республикамызды «Карлаг» пен «Гулагка», «Степлаг» пен «Алжирге» айналдырған орталық оны барлык сырткы байланыстардан шеткакиайлаи ұстады; алтыншыдан, ол біздің экономикамызды өзінің шикізат базасына айналдыр-ды; жетіншіден. республикамыздагы стратегиялык нысандар-ды Орталық қатаң бакылап отырды. Міне, осының барлыгы казак жұртының ашу-ызасын тудырды. Тэуелсіздік, азаттык туралы ойлардың бас көтеруіне экелді. -КСРО казакжерініңбарбайлыгын сыпырып алганымен коймай, козі ашык окыгандарымызды куіыіі-сүргінге үшыратып, арысгарымызды окка байлады емес пе? - Біздің тарихшыларымыздың деректері бойынша бұрынгы Кеңес Одагында саяси кылмыскер деген жаламен сотталгандардың жалпы саны 3 770 000-нан аскан екен. Оның ішінде 642 980 адам жазыксыздан-жазыксыз халық жауы деп атылған, 2 369 000 адам сотталган. Тарихшы Рой Медведевтің деректері бойынша, 1923 жылдан 1953 жылга дейін КСРО-да 4 миллион адам кугын-сүргінге ұшыраган, оның ішінде көптеген ұлттар өзінің елінен зорлыкпен Орта Азияға, Сібірге көшірілген. Мұның ішінде Казакстаннан мыңдаған адам кугын-сүргінге ұшырап, орталык Ресейге, терістіктегі Соловецк аралдарына, Сібірге жер ауда-рылды. Ал 25 мың адам «халык жауы» деп атылды. Осы елім деп еңіреп өткен азаматтардың ішінде - Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Жанша Досмұхамедов, Тұрар Рыскұлов, Сәкен Сейфуллин, Санжар Аспандияров, Ораз Жандосов, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин сиякты халкымыздың мыңдаған азаматтары қатал тоталитарлык жүйенін кұрбаны болды. Соңғы деректерге карағанда азамат соғысы жылдарында 1,5 миллион жэне ауыл шаруашылығын коллективтендіру кезіндегі касакана жасалган ашаршылыктан 3 миллионга жуык казак кырылды. Одакты Н.С.Хрущев билеп-төстеп тұрған кезде Қазакстанға 4 миллионнан астам келімсек коныстандырылып, казак халкы өз елінде азшылықка айналды. Осы әрекеттердің бэрі республиканың демографиялық жағдайына нұқсан келтіріп, казак халкын ұлттык апат жағдайына әкелді. Коммунистік пар-гия мұның бэрін социалистік демократияның үлкен жеңісі деп түсіндірді. Ноктаға басы сыймаган қазақтың қайраткерлері елдін азаттығы, жерінің тұтастьн ы үшін талай мэрте агқа қонып, аттан салганын тарих жылнамасы да айгақтайды емес не? - Ел тәуелсіздігі үшін күрес, азаттык үшін арпалыс ға-сырлар тереңінде жатыр. Патшалык империяның отаршыл-дық саясаты езілген халықтың үнемі наразылығы мен ашу-ызасын тудырды. Қазақ халқының тарихында XVIII гасыр-дан Қазан төңкерісіне дейін 200-ден астам ұлт-азаттық толку, көтеріліс болды. Бірнеше ғасырға ұласкан тэуелсіздік жолындағы күрестің мандай алдында Абылай хан, Кенесары Қасымов, Сырым Датов, Исатай Тайманов, МахамбетӨтемісов, Қабанбай, Бөгенбай, Жанкожа сияқты алып тұлғалар мен хас батырлар жүрді. - Бабалар қан төккен, аталар армандаган тәуелсіздікке өткен гасырдын аягында гана қол жеткіздік. Тәуелсіздік туралы, зан туралы баяндама жасау Сіздін еншіңізге бүйырды. Жиырма жыл бүрынгы окиғага кайта оралсак. Тарихи заң калай қабылданып еді? - 1991 жылы бұрынғы Кеңес Одағының құрамындағы респу-бликалар өздерін тэуелсіз мемлекетпіз деп бүкіл дүниежүзіне өз декларацияларын, заңдарын жариялай бастады. Әдеттегінше, бұп мәселені шешуде кешігіп жаткан біз болдық. Т эуелсіздік ту- 17 2 1055 ралы Конституциялық заңныц жобасын мен, Еркеш Нұрпейісов жэне Талғат Донақов үшеуміз жасап, 1991 жылдың шілде ай-ында Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің Президиумына тапсырдык. Бірақ бұл күжаттың жобасы көпке дейін жагқан «жабулы казан» күйінде жата берді. Кейбіреулер, «бұл заң болмаса да тәуелсізбіз ғой, осы заңның енді кажеті бар ма» дегенді де айтты. 1991 жылдың 9 желтоқсанында Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің ГІрезидиумының отырысында депутат Манаш Қозыбаев жэне мен Тәуелсіздік туралы Конституциялык заңды қабыл-дау кажет екендігі туралы мэселе көтердік. Бұл мэселе депу-тагтардың ойында жүрген болу керек, бұл ұсынысты Жоғаргы Кеңес Президиумының мүшелері бірауыздан колдап, мені ба-яндамашы етіп бекітті. - Баяхдама жасаған тарихи сэттегі коңі.і күйіңіз кан-дай болды? 1991 жылдың 16 желтоксанында Жоғарғы Кеңестің мін-бесіне кеудемді кернеген ұлттык-патриоттык сезіммен шығып, Қазакстан Республикасының Тэуелсіздігі Конституциялык заң-ның жобасы туралы баяндама жасауға кірістім. Байкаймын, залда отырған депутаттар тоталитарлык жүйенің атына айткан зілді ой-ларымды басым көбі колдаганмен, эр жерде күбір-күбір сөйлеп, менің айыптау сөздерімді қолдамайтындардың да бар екені аңғарылып тұрды. Мен депутаттардың көңілі мен назарын бүкіл дүниежүзі халықтарының бір кезде бүкіл дүниеге айбынын шашкан әрі күшті, эрі мызғымас, қатал орталыктандырылған империялык мемлекет - Кеңес Одағының күйрей бастағанына, жаһан халыктарының оған куэ болып огырғанына аудардым. Дэл сол сэтте Латвия, Литва, Эстония, Грузия, Армения, Әзірбайжан, Молдавия, Түркіменстан, Қырғызстан, Өзбекстан Кеңес Ода-ғының құрамынан шығып, тэуелсіз мемлекеттер ретінде өркендейтінін, киын да болса болашағы мол, куанышты бостандык жолына түскендігін шамамның келгенінше паш еттім. - Ол кезде Жогарғы Кеңес денутаггарынын ішінде занға карсы болғандар бар екендігінен де хабардармыз. Заңды талқылау кандай жағдайда отті? - Т оуелсіздік турал ы Заңн ы ң жобасы н тал қылаганда эртүрл і, тіпті бір-біріне кайшы келетін ойлар, ұсыныстар айтылды. Кейбіреулер заңның жобасына оны байытатын, толыктыратын өмірдін талабына байланысты ұсыныстар жасаса, енді бірі бұл занды кабылдауға болмайды, элі де ойлану керек деп, коркактығын көрсетті. Мысалы, Қазақстан Республикасының сол кездегі мемлекеттік кеңесшісі Юрий Хитрин мұндай зан-ды кабылдаудың кажеті жоқ десе, Әділет министрінің орынба-сары Серік Темірболатов мұндай занды қабылдау уақытының жеткендігін, оның кажеттілігін атап көрсетіп, заңның жобасын жаксартуга бағытталған өзінің бірнеше ұсынысын ортаға сал-ды. Қазақстан Республикасының Жогаргы Кеңесі бірнеше сағатка созылган талкылаудан соң Тэуелсіздік туралы Конституциялыкзаңды 1991 жылы 16 желтоксанда кешкі сагат алтыдан он төрт минут өткенде басым көншілік - 270 дауыспен кабылдады, 12 депутат карсы болды. Мен осы кезге дейін бұл депутаттардың кімге, неге қарсы болгандыгын түсіне алмай-ак келемін. Тэуелсіздік туралы түйінді пікірінізді айтсаңыз. - Ендігі максат - калай болган күнде де, аш болсак та, жалаңаш болсак та бодандык кұрыгына кайта түспеуді ес-тен шығармау. Бостандык пен тэуелсіздік осының кұнын актайды. Бостандык пен тэуелсіздік - елдің өркендеуінің ең шешуші негізі. - Сұхбатыңызга көп-көп ракмет. 2011 жыл НҰРАҒА «Бұл - төнкеріс!» ден жазды ол Мәскеудегі тамыз бүлігі туралы. Задында, оның бүлай сөйлеуі кездейсоқ емес-тұгын. Міне-зіндегі ірілік, табандылық, өз кәсібіне күлай берілгендік тағдыршешті кезеңде үнсіз калуға мүмкіндік бермеген-ді. Осыдан 20 жыл бұрынғы окигаға кайта оралсак. Мэскеу қайда, Карағанды кайда? Мэскеудегі саясат тамырының бүлкілін бірден дөп басып айтатындай Оразбектің баласының не кереметі бар? Оның осындай пайым жасауына қандай жағдаяттар себепші болды? Сөйтсе, Нұрағаңның іші толған «бүлік» екен ғой. Кеңестік коғамның кесір мінезіне наразылык әу бастан бар больш шыкты. Әуелі орыстың өркөкірек жастарының өктемдігіне төзбей, талай мэрте бетгіе-бет сөз таластырды. Бэтуалы сөзге тоқтамағандарымен білектің күшіне сүйеніп, төбелескен кезі де аз болған жок. Осының бэрі үлттық мүддені, намыс-ты аякка басгырмаудан туған амал еді. Оскырынған орыс шовинистерінің сөзін басынан асырмас үшін де көп окыды, орыс әдебиетінің классиктері түгілі, дүние жүзінде «жұмак орнатамыз» деген сақалды көсемдердің іргелі еңбекгеріне дейін жатка соғатын деңгейге дейін өсті. Сокканда да қарсыластарына солардың тілінде толыкканды карымта кай-тарып, тендік туралы теорияның қағидаттарымен саналарын сілкілейтін дэрежеге жетті. Қазактың мүддесі кемсітілген тұста «аттандал» шыга келетіні де сондықтан. Нүрағаң, карап жүрмей, КазГУ-ді бітірер тұста «Қазакстан және «Правда» деген такырыпта диплом жазды. Газеттің 1919-1925 жылдаргы тігінділерінен Қазакстан туралы жазылган макалаларды тұтастай колмен көшірді, мэшіңкеге басқанда 500-дей бет. Солардың көбі дипломда келтірілді. Мысалы, азамат согысы кезінде Орынбор майданы ашылганнан кейін Орта Азияга Фрунзенің әскері келген. Одан соң «Красный Восток» деген пойыз жіберген. Соның кұрамында, Лениннің еңбектерінде аты 400 рет еске алынатын атақты Георгий Са-фаров деген кайраткер пойыз Қазакстанға кіргеннен бас-тап «Правда» газетіне макала жазады да отырады. Сафа-ров жазган макалаларында Түркістан республикасының алгашкы басшыларының шовинистік ұстанымын сын сада-гымен түйрейді. «Олардың басты идеясы: Біз билікке жеттік, Түркістанның кожасы біз, Совет өкіметі деп келеді. Негізгі теориялық тезисі: Окгябрь революциясы дегеніміз - проле-тариат диктатурасы, ал Түркістандагы гіролетариат тек орыс-тар гана» дегендерін аяусыз эшкерелейді. Осыны оки отырып Нұрмахан шамданбаганда, намыстан-баганда кайтсін. Сафаров тағы бір мақаласында: «В Перовске сидел са-модержец Гержот», - дейді. Бұл казіргі Қызылорда гой, ал ана аты аталған Гержот сондагы ревком терагасы. Соның аса катаң билігі кезінде бір миллионга жуык казақ үдере көшіп, кугын-сүргінге ұшыраган... Бір кызыгы, әлгі, казақты кьіргынға ұшыратқан Гержот 50-жылдардың ортасында Қазакстан үкіметінен «персональная пенсия» сұрап келіпті... Осындай жайлардың беті ашылған диплом жұмысын кор-гатуга болмайды деп, бұл Оразбеков өзі баягыдан ұлтшыл еді, мына жұмысында ұлтшылдық иісі аңкып тұр деп, сонысын гіпті күшейте түскен деп ұстаздары гүтіп жей жаздаганы бар. Әйтеуір, мемлекеттік емтихан комиссиясының төрагасы Қасым Шәріпов зордың күшімен сүйреп алып шыккан бұл у-шудан. Нұрмахан Оразбекұлының ұлттық дүниетанымы, өмірлік ұстанымы осындай күрес жолынан бастау алған-ды. «...Кеңес Одагында төнкеріс жасалдм» деп жазу нағыз жүрекжұткандык кой ол кезде. «Жыланды канша кессең де, кесірткелік халі бар» демекші, канша жерден КСРО-ның көбесі сөгіле бастады дегенімен, тоталитарлык жүйенің кұрсауы элі де мығым болатын-ды. Соған карамастан Оразбектің баласы каймыккан жок, айтарын газет бетіне бүкпесіз актарыгі сал-ды. ГКЧГІ-ға, бэлкім, осындай бағаны батыс баспасөзі берсе берген шыгар, ал кеңестік кеңістіктегі бірде-бір басылым дер кезінде ашык айта алған жок. Мэскеуден элдекайда шалғайда, кеншілер каласы Қарағандыдағы облыстык газеттің бас ре-дакіоры Нұрмахан Оразбек мәселенің мәнісін бір кайырды. Қайырганымен коймай, «Иә, бұл - тоңкеріс!» деп түбегейлі аныктамасын, байламын жасады. Орталык үшін провинция саналатын Қарағандыда, осылайша, Мәскеудің империялық саясатына біржола нүкте койылды. Кескекгі ердің сойының қолынан ғана келетін ірілік бұл. Қазіргі кезде жағымпаздықтың жалауын желбіреткендерді көргенде Нұрағамның көрігіне сондайлардың жон аркасын сәл жібітіп алар ма еді деген ой келеді. Нұрмахан Оразбекұлының Мәскеудегі окиғаға орай айткан ойына оның мінезін білетіндер эсте танданбайды да. Кесірлігі мен кедергісі көп кеңестік жүйенің өзінде акикаттың ауылын ардақтаған журналист Нұрмаханның қаламы мұқалып көрген емес-ті.Шамырканып,іштейтыныпжүргенкаламгер кайта кұру тұсында жариялылық лебін пайдаланып, ұлттык мэселелердің шоғын үрлей түсті. Тіпті, 1991 жылдың 1 каңтарынан бастап «Орталық Қазакстан» газеті пролетариаттың басты ұранымен кош айтысып, басылым мандайшасына «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жок!» атты ұлттык ұранды орнықтырды. Осыдан кейін бас редактордың батылдыгын багаламай көріңіз. Нұрагаң сол бір күндердің көрінісін төмендегіше еске түсіреді: - Қаңтардың екісі күні обкомның хатшысы звондады: «Ага, бұл калай болды?» Мен: «Өмір өзгереді, диалектиканың да өз заңы бар, - дедім хатшыға. - Алпысыншы жылдары партияның бір съезінде Н.Хрущевтің өзі «біз жұмысшы табының ғана емес, бүкіл халықтың партиясымыз» деп айтқаны бар. 1985 жылы сәуірде М.Горбачев та «бізге бәрінен ең кымбаты - адамзаттың құндылықтары» деген болатын. Осы такылеттес пікірлердің алғашкысының айтылғанына 30 жылға жуык уакыт өтіпті. Қазір дүниежүзіндегі жұмысшы табы 20 пайыздың шамасына да келмейді. Дамыған елдердің өзінде. Сондыктан біз неге оны кайталаймыз? Сол күйінде сакгай берсек, біз айта беретін диа-лектика емес, догматик боламыз гой». «Бір ауыз ақылдаспадыңыз ба?» деп сұрады хатшы. «Сендермен акылдассак, ешқашан оған рұксат бермей-сіңдер. Партия жұмысы да казір догматикаға айналып кетті. Идеология жұмысында осыны ескере бермейміз» дедім. - Нұраға, гамыз бүлігі болған күнді кайта еске алып корсек қайтеді? 1991 жылғы тамыздың 19-ы, дүйсенбі күні таңертең жұмыска барсам, Марат Хасенов деген журналист кабинетіме кіріп келді: Ойбай. Нұреке, Москеуде бірдеңе болып жатқан сиякты... - Не болып калыпты? - Білмеймін, эйтеуір, сондай әңгіме бар. - Мэскеу радиосы азанғы сағат 11-де жаңалықтарды кай-талап береді ғой. Сол кезде қояйык. Сағат 11-ге жақындағанда, радионы коссам, сарнап тұр. Бір хабардың соңы секілді. Сағат 11-ді сокты да, радио кайтадан сарнап коя берді. Әдеттегідей жаңалыктар жок. КСРО Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Лукьяновтың мэлімдемесі, КСРО вице-президенті Г.Янаевтың жарлығы, КСРО-дағы төтенше жағдай жөніндегі мемлекеттік комитеттің үндеуі. Диктофонға жазып алдым. Бірден аласапыран ойлар каптады. «Бұл соңғы жылдардагы өзгерістерге қарсы жасалған төңкеріс» деген байлам миыма сак еге қалды. Жетінші кабатка көтерілдім. Онда әріптесім, «Индустриальная Караганда» газетінің бас редакторы Эдуард Широкобородов бар. «Мынаған бірдеңе беру керек» дедім. Ойым - бірігіп пікір білдіру. Әрине, қостап емес, оқиғаньщ шын мәнін ашып көрсететін пікір. «Біз не айта коямыз» деді эріптесім шарасыз күйде. Сыңайынан байқадым, бүгежектеп, коргалактап тұр. Түңіліп қайтзым. Сағат 12-де калыпты лездемеміз бар. Ол әдетте 15-20 ми-нуттан артыкка созылмайды, бос сөзге тыйым салынған. Жігіттер жиналды. Лездеменің өзі эдеттегіден қысқа өтті. Қорытындысында: «Сүмдык окиғалар болып жатыр, халыкка оның ак-карасын түсіндіру - бізге міндет. Лукьяновтың мэлім-демесін, төтенше комитеггің үндеуін нөмірге бермейміз. Янаевгың жарлығын ғана жариялаймыз, басқасы өзіміздің ма-териал болады, бірінші беттен орын қалдырыңдар» деуге тура келді. Жігіттер ләм-лим демей үнсіз тарасты. Түскі астан орала салысымен кабинет есігін іштен бекіттім де, жазуға огырдым. Неден бастау керек? Окиғаның мэнісі окырманға бірден анык болу керек. Түлкібүлаң жүрмейді. «Жексенбіден дүйсенбіге караған түні Кеңес Одағында гөңкеріс жасалды» деген сөйлем гүсті ақ қағаздың бетіне. Арғы жағы белгілі. «Иә, бұл - төңкеріс». Такырып жағы шешілді. Әрі қарай қаламның куаты біледі... Нүрағаң бүлікке қарсы жазылған бүтіндей мақаланың басын осылайша бір кайырған. Әрі карай төңкеріс жасау-шылардың эрекетіне жіліктеп баға берді: «Төңкеріс жасаушылар Констигуцияны сактауға сілтеме жасайды. Бірак олардык өздері Конституцня-ны тәрк етіп огыр. Өйгкені, оларға ешкім өкілеттік бер-ген жоқ. Сондықтан олардыц күні ертец тарихтын «кара гактасына» жазылатынына ешкандай күмэн болмаса ке-рек. Жоғарыдағы хабарлар беріліп болған соц радио мен геледидардан әдеттегідей хабарлар, конілді музыка беріліп жатты. Жок, бүл күні каралы, азалы музыка берілуі керек еді. Өйткені, бүл - біздіц елде демократин жерленген күн». Мақаланы осылай аяқтады. Соңғы сөйлемнің жүгі тым ауыр. Қуғын-сүргін жылдарындағыдай бас кетпегенімен, «сау баска сакина гілейтін» сөйлемнің өзі. Біз макаламыздың басында Нұраганың бұл эрекетін жүрекжұтқандык деп айтуымыздың да себебі осы. Былайты күнде айтылса бір сәрі, татдыршешгі кезенде осылайша байлам жасау басты катерге тігумен бірдей-тұғын. Қаламгермен эңгіме барысында көкейдегі осы сауалды да іркіп кала алмадык: - Нүрага, гоңкерістің ка.іай аякгалагыны белгісіз болды гой ол кезде. Аталган мақала үшін жазага гаріуы мүмкін екендігін ойладыңыз ба? - Ой арбасқан сәт еді гой. Әншейінде, анау-мынау сыл-таумен кабинетке кіріп-шығып жүретін жігіттер жағы да гым-тырыс калды. Бір кезде Жайык ақсакал келді. Жайык Бектұров. Қарагандыга келгелі жакын араласып кеткенбіз. Ап-тасына екі-үш мэрте согады. Өткен-кеткен туралы әңгімелесін, кей мэселелер төңірегінде ақылдасып тұрамыз. Аксақалдың жазгандарын жариялаймыз. Кейде өзіміздетакырыиұсынамыз. Жақаңның элденені айткысы келгені байкалады. Бірден кірісе алмай отыр. «Құлагым сізде, Жака», дедім. «Кішкене жұмсартсаң кайтеді...» «Өзі де тым жұмсақ секілді». «Совет Одагында маңызды окига болды десең де жетпей ме? Айтамыз деп көрдік кой көресіні» деді. «Әр ұрпаққа бір зауал, коріп аламыз да», дедім. Дегенмен, кэдімгідей ойланып қалдым аксақалдың сөзінен кейін. Шынында да ертең не боларын кім біледі. Аласапыран басталып кетсе, жазыксыз жігіттер зардап шегуі мүмкін гой. Матсриалдың соңгы парагын алдырдым да, аяк жагына бір аб-зац қостым: «Соңгы айтарым, бүл асыгыс жазба - кайгылы хабардан туған алгашқы әсер, жеке пікірім. Ерген төтенше жагдай деіен желеумен каратүнек күндер туа калса, редак-ння коллективінін баска бірде-бір мүшесін айыптамауды отінемін» деп жаздым. Бұл не? Қолмен істегенді мойынмен көтеру ме? Тасқа басылған, тарихқа айналган осы азатжолдан-ак Нұрмахан Оразбектің өзіндік мінезі, «мені» қаскайып тұр. Қазак журналистикасының тагы бір тарланы Камал Смайылов «ба-сылым бастығына тартады» деп айтқандай, Нұрағаң тізгінін ұстаган кезде облыстык газеттің даңкы алаш алабын шарлап кеткені анык. Оның басты себебі, бас редактордың «Орталық Қазақстан» халыктың газеті болуга тиіс» деген принципінде жатыр. Сол себепті жүйенің калыбына сыймайтын редактор басқаратын басылымның да мінезді болуы заңдылық. Айтпакшы, Нұраганың Кәкен Қазыбаев туралы жазган ке-ремет естелігі бар. Сол естеліктен бір штрихты окырманға ұсынуды жөн көріп огырмыз: «1966 жылдың кара күзінде Қазакстан Компартиясы Орталык Комитетінің бұрынгы бірінші хатшысы Жұмабай Шаяхметов кайгыс болды. Барлык газеттерге жогары жақ дайындаган казанама түсті. Өзім істеп жүрген «Лениншіл жаска» да. Нөмірге салынды. Түн ішінде «Социалистік Қазакстан» мен «Казахстанская правда» жария-ласа жетеді, баска газеттер бермесін деген нұсқау түсті. Сол күні номердің кезекшісі едім. «Лениншіл жастың» да, «Жетісудың» да, баска газеттердің де бетінен казанама алынып тасталды. Түнгі оннан аса Кэкең келді баспаханаға. Келді де казанаманы қайта салдыртты бетке. Оның кызметкерлері «осындай нұскау түсті» деп еді, «Жүмекең екі рет өлмейді» деи кыска кайырды, «Жетісу» ротациялык машинада басылып біткенше кайтқан жоқ. Жогары жактың нұсқауын бұзды Кэкең. Осындай агадан алмаганда, кімнен алам тэлімді? Жалтактардан ба?» деп жазган еді Нұрағаң ұстазы туралы. Осы сөзін Нұрагага біздің де «шапан жауып қайтаргымыз» келіп отыр: «бүгінгі ұрпак тагылымды Нұрмахан Оразбектен алмаганда кімнен алады?! Бір күндік кызмет үшін кұл болған жагымпаздардан ба?..» Ел тэуелсіздігінің20жылдыгыкарсаңындаұлткайраткерінің үлгі тұтар осындай бір карекетін окырманның есіне тагы бір салуды жөн көрдік. Сұлтанмахмұт айткан «Ердің еңбегін ел білерлік заман» дегеніміз осы емес пе?! 2011 жыл САҒАТХАН Кейбіреуді көргенде ойыңа белгілі бір оқига түседі. Кейбіреуді ойласаң көз алдыңа түтас бір кезеңдер келеді. Сагат Әшімбаевтың соңгы санатта екені даусыз. Әбіиі Кекі ібайүлы. Әдетте қарапайым халық әділетсіздіктің азабын тарткан сэтте қорған болар азаматын іздеп, шарк ұрады емес пе. Со-дан да шыгар. арашашы болар, төрелігін айтатын тұлганы арка тұтатыны. Қай кезенде де сол. Бағзы бір замандарда бабалары-мыз тыгырыкка тірелгенде, кара қылды қак жарган билердің торелігіне жүгінген. Қазір де солай. Алайда, карапайым халыктың арман-аңсары барлык уакытта орындала бермейтіні эмбеге аян. Қанша жерден бүгінгі судьяларды байыргы төбе би дәрежесіне көгеріп аскактатканымызбен, айткан төрелігі «тоғыздыкка» дөп тимеген соң, кашан да олқы соғып жатады. Содан да болар, Алаш жүрты өз аманатын аузы дуалы аза-маттар ұлықтарға жеткізсе деп тілейді. Көкейде шемен боп катқан мұң-наласынан, арыз-шагымынан үлтжанды азаматтар аркылы керенау кеңседегілер кұлагдар болып, сол мэселенің түйінін тарқатуга назар аударса дейді. Бұкараның жаны кысылганда, ел басына «мұнар да мұнар, мұнар күн» туғанда, тірілерден кайран болмаган соң. бакилык болган тұлгаларды іздейтіні де тағы зандылық... ¥лт мүддесі үшін жанын шүберекке гүйген Сағат Әшім-баев сияқты гұлғаны аңсайтынымыз да сол. Абзал азаматтың құрдастары бүгінде елге төрелік айтатын жаска келіп отырған тұстың өзінде, Оны іздеуіміз - орны толмас дара екендігінде. Қайраткерлігін көңілге токып, өнегесін көргенімен, замандас-тарының кай-кайсысы да «ұксап баккысы» келсе де, Әшім-баевтың кесек болмысын кайталауға каукары жетпей жатады. Ұлт кайраткерінің ірілігін осыдан-ак аңғаруға болады. Бұл жерде ең басгысы, Оның интеллектуалдық элеуеті жоғары ой алыбы болғандығы ғана емес, казак деген ұлттың намысыи жерге таптатпауға деген жанкештілігі-тұғын! Мәселе - адамның канша гұмыр кешкенінде емес екен. Гэп -азамагтың халык жүрегінде жатталған жеке-дара колтаңбасында болып шықты! Сағат Әшімбаевтың кайраткерлік тұлғасы соны-сымен де аскак. Бакилык болғанына жиырма жылға жуык уакыт болса да, жұртының ардакты азаматын сағынышпен еске ала-тыны да сол. Әсіресе, ұлт намысына, мемлекеггілік мэселесіне, карапайым халыктың жагдайына катысты пікірталас туындаған сәтте. «Әшімбаев болғанда казак телевизиясының басынан бағы тайып, ұлтгық идеологияның рухы төмендемес еді-ау. Амал канша...» дейді бүгінгілер. «17-18 декабрь! 1986 жыл! Мен бұл күндерді ұмыткан күні үлт намысы деген үгымды да үмытатын шығармын. Ал, оны үмыткан жерде барыңнан да жогын жақсы» (22. XII.86 ж.). Алаш өрендерінің колына кісен салып, абақтыға камап, қатаң үкім шығарып, жан-жактан кыспакка алған сол күндері осылай жазу - жеке басын қагерге тігумен пара-пар еді-ау. Қырықтың кырқасына енді қадам басар сәтте ойдағы өткір гұжырымды күнделік бетіне түсіруді ерлік демей көріңіз! Ұлт женіндегі акикагты айтпақ түгілі, керісінше, жағымпаздыктың классикалык үлгісін көрсегкен ағалар каптап жүрді емес пе сол кезде? Қазір де ондайларды аз деп айта алмайсың?! Сағат Әшімбаев ұлттык сананың жанартауы іспетті. «Ал-маты бүл екі күнде озін-өзі танымай калған шығар. Мына окига бізді оятып кетті» (22.ХІІ.86 ж.) деп күнделігінде жазғанындай, Желтоқсан окиғасы ардақты азаматтың өмірін-де өшпес із калдырды. Кеңестік жүйе колшоқпарларының колынан казақтың өрімдей жастары соккыга жыгылганын көзімен көрген ол жантүршіктірер көріністерді көпке дейін ұмыта алган жок. Желтоксан оқигасы жүрекке салмақ түсіріп, үлты үшін аласүрған абзал азаматтың гүмырын кыскартуга себепші болды. Ойындағысын жұртымен бөлісуге асықкан азаматтың қимылы оны кыска кезенде «Парыз бен қарызды» гаразылауға, казак санасына қопарылыс жасауға жетеледі. Елдік мүдде туралы еркін әңгіме өрбіді аталмыш багдарламада. Тарихтагы талай-талай гагылымды жайттар айтылды: үлт ру-хын асқактататын деректер көкейге үялады. «Сағат казақтың бірлігін аңсаган, үлтжанды азамат еді. Оның бүкіл тірлігі, мінезі, шыгармасы - бәрі-бэрі қазакты бір-біріне кауыштыруга багытталды» (Төлен Әбдік). Тұтас ұлтгың камын ойлаган азамаггың қандастарын қауыштыруга күштар екендігіне эсте күмэн жоқ. Агалар айткан естелікке көз жүгірте отырып, Әшімбаев элеміне енген сайын, оның гұлғалык болмысының аскак екеніне көзің жете түседі. Елдік мэселеге гана емес, жеке адамдардың басындагы қиындық үшін де күйіп-пісетін азамат кұдды бір езі өмір сүрген кезенде казак когамының жанайкайын жеткізуші тұлға болгандыгы аңгарылады. Сагаттың аткарган істері осының айғағындай. Ардакты түлганың көзін көрген, сөзін естіген ортада тек эділеттілік салтанат кұруы тиіс сынды көрінеді де гүрады. Сол себепті де Әшімбаевтың кайраткерлігін, тагылымын замандастарының бойынан көруге ынтык болып жүрген жайымыз бар. Ұлтжанды азамат туралы түйгенімізді окыр-манмен кауыштыруга ұмтылып отырганымыз да сол. Оның озі де халықпен кауышуга асыгатын еді. Теледидар аркылы болса да, көрермен-жұртымен дидарласканды жаксы көретін. Гелевизия аркылы казакггың талай-талай казынасын жарыкка шығаруды ойлаган-ды. Бұ дүниедегі жақсылардың кадірін арт-тыра түсейін деді ме, ойдагыны жүзеге асыруга ажал мүмкіндік бермеді... «Біз болашакта казақша жеке телеканал ашу мэселесімен күресеміз, соны жолга коямыз. Себебі бізді казак тілінің касиеті, ертеңі ойландырады. Бізге ата-бабамыздан калган. біздің қанымызға, жанымызға жакын, ең басты нәрсе бол-са: ол - тіл деп білемін. Сол тілдің тағдырына байланысты жеке телеканал міндетті түрде болуы керек» деген еді Сағат Әшімбаев жиырма жыл уакыт бұрын. «Қазакша арнаны бұйырса, тәуелсіздіктің 20 жылдығы карсаңында тамашалай-тын боламыз». Бүгінгі жағдай боямасыз осы. Ол таза казак тіліндегі телеарна болып түбегейлі кала ма, жок па, белгісіз. Басында казақ тілінде сайраған «Еларна» да кейіннен қостілді арнаға айналып кетті емес пе? Сол сияқты болып жүрмесе. Ұлттың ұпайын түгендейгін тұлға, «кара нар керек бұл іске». Амал канша, өткеннің өнегесін бүгінгіге жеткізіп, санасынын саңылауын іздеуге тырысып бағып жүргеніміз. «Жұмыс істеген адам кателеспей, артық-кем пікір айтпай, біреуді сынамай жүрмейді. Өзіннен жоғарынын кемшілігін коріп тұрып калай ұндемейсің? Біреулер, эсіресе шен-шекпені барлар халкына, онын арына, намы-сына тиетін созді айтып жатса, аузын буган өгізше ка.іай бұга тұсерсін? Талайга тиіскен, сөз жарыстырган, пікір таластырган кезіміз бар. Ол білімділікті көрсету ұшін емес, шындыктын шырайын шығару үшін! Біреулер бұгін айтканына ертең жауап бергісі келмейді. Құдаіі сондайлар-дан сактасын». 1991 жылғы тамыз окиғасы кезінде Қазак радиосында болған лездемеде Сағат Әшімбаев осылай ағынан жарылған-ды. Ойындағысын бүкпесіз актарған. Министр деңгейіндегі тұлғаның осылайша ағынан жарылуы арман бүгінде! Қазіргілердіңбэрі бірқалыптан шыққандай. Сөйлегенсөздеріне дейін. Бірінің аузына бірі түкіріп қойғандай, жетістіктің желпінісімен біраз қиырға көз салады. Айтқандарына кұлак түрсең, «аспанда бар, жерде жок» мемлекетте өмір сүріп жаткан тәріздіміз. Қазак когамы кемшіліктен ада-сынды. «Шындыкты шырайын шыгару үшін» сөйлесе, эңгіме баска. Осындай кезде тағы да халыктың намысын ту етіп ұстаған Сағат Әшімбаевты еске аламыз. Ол тірі болса, халықтың көкейіндегісі шерге айналмай, акиқаттың ауылына коңсы конар еді ғой. Сонда әлеуметтің де жүзі жаркын болар еді, сөзін сөйлеген арысының аркасында. ...Әзірге Сагат Әшімбаевтын орны ойсырап тур! Алаштың ардакты галымы Зейнолла Қабдолов айткан екен кезінде: «Сағатқа қарап Уакыт-Сағагын анықтап отыра-мыз» деп. Біздікі де осымен үндеседі. Сагат Әшімбаевтың кайраткерлік колтаңбасына карагі, болашақ ұрпак Азаматтық-Ұстаным багытын айқындап отыратын болады. 2011 жыл АЛТЫНБЕК Ел баскаратын тұлгалар туралы, эділеттілік туралы сан гасырдан бері айтылып келе жатканымен, эл-Фараби сынды гұламалардың «Қайырымды кала» туралы трактаттарында ел билеушісі кандай болуы керек деп тайга таңба баскандай жазылганымен, дүниеде түпкілікті эділеттілік орнай койган жок элі. Билік бишігін ұстағандардың барлыгы дерлік ел камын, мемлекет мүддесін ойлайды деп кесіп айту да киын. Өркениетті когамга аяк баскан қазіргі кездің өзінде билік үшін бәсекелестік барысында ақыл сайысынан гөрі каруга жүгінетіндер элі де жеткілікті... Аргы-бергі әлемдік тарихты казбалайтын болсак, окка байланган тарихи түлгалар жеткілікті. Халықшылдардың колынан каза тапкан Ресей императоры Александр II, АҚШ президенгтері Авраам Линкольн, Джеймс Гарфильд, Уильям Маккинли, Джон Кеннеди саяси кастандыктың кұрбаны бол-ды. Беріректе Үндістанның премьер-министрі Индира Ганди, оның үлы Раджив Ганди де каракшылардың колынан каза тап-ты. Жаңа ғасыр басында Пэкістанның нремьер-министрі Бена-зир Бхутто да саяси кастандықтың кұрбаны болды. * * * Жер бетіндегі болып жаткан жагдайдың барлыгы сол дүниенің бір бөлшегі саналатын казак когамына да тэн. Билік үшін күрес барысында ыкпалды тұлгаларга кастандык жасау әрекеті арғы-бергі казак тарихында да кездеседі. Қазак тарихында орны бөлек колбасшы Әбілқайыр ханның өлімін ел билеушілерінін арасындағы кырғикабақ кактығыс дегі түйіндеу жаңсактык болар еді. Бұл жерде сырткы күштің ыкпалы да көзге ұрып тұр. Оны бір-біріне иілгісі келмей, өшиенділік отын тұтатқан шамшыл төрелер арасындағы алауыздык деп бағалау казаки ұғым-түсініктің көлеңкесінде калуға экеледі. Ягни бүгінгіше бағамдар болсак, тұрмыстык деңгейдегі дүрдараздық деу кисынсыз. Өйткені, Әбілкайыр катардағы көп ұлыктың бірі емес, казак ұлысына елеулі ыкпалы бар тұлға. Олай болса, орыс патшасының оны өз уы-сынан шығармас үшін алуан түрлі айлаға жүгінетінін жоқка шыгаруға бола ма? Әу басында орыс патшасынан пана іздеп, бодандыкка бас ұрып, билігімді күшейтіп аламын деген Әбілкайырдың ойы кейіннен эдіра калды. Сосын, амал жок, бұғаудан босануға ұмтылып, «мінез» көрсете бастады. «Бүлікшіл» ханды кұрығы ұзын орыс патшасы өз кандасы - Барак сұлтанның колымен жазалады. Осылайша, былайғы жұртка орыс патшасы бұл окиғаны казактың өз арасындағы билеушілерінің кактығысы, жеке бастың өшпенділігі ретінде көрсетіп койған-ды. Әйтпесе, мұның сыры тереңде жатканы көкірегі ояу жанға түсінікті емес пе? Алаш кайраткері Қошке Кемеңгерұлы жазғандай, «күшті Ресейге арқа тіреп, Хиуалықты, Қаракалпакты бағындыра-мын; Үш жүзге үлкен хан боламын; Такты мұралы кыламын; Қол-аяқты жинап болған соң, Ресейден бөлініп кетемін де-ген Әбілқайырдың ойы жүзеге асқан жоқ. «Қаракалпақты каратуға шықкан бетінде Әбілқайырды Барак өлтірді. Соны-мен, Әбілкайырдың хүкіметке карсы наразылығы аякталмай калды» (Қ.Кемеңгерұлы). Қазак тарихындағы трагедиялық тұлға Әбілкайыр ханның өліміне ел арасындағы төрелердің өзара кыркысы себеп бол-Ды деген жаңсак пікірден арылып, оған казак-орыс қарым-катынасындағы ызғарлы кабак себепші болды деп пайымдауга толыкканды негіз бар. Орыс натшасы эу бастағы келісім негізінде көрсетілетін қолдаудан бас таргты. Сондыктан орыс 33 3 1055 какпанына түсіп калганын түсінген Әбілкайыр хан кейінгі кездері өзіндік амал-кимылын көрсете бастады. Бұл бодан-дык бүгауын біржола үзіи тастамағанымен, орыс патша-сына кәдімгідей киындык экелетін еді. Сол себенті де олар Әбілқайырды кұрбандыкка шалды... Жалпы, ертеректе ел ішіне тек ұлықгардың емес, карадан шығып, билік айткандардың, торелік жүргізгендердің, аузы ду-алы акындардың ыкиалы зор болганы тарихтан мэлім. Бұкара өздерінің сөзін сөйлегендерінің айтканына ұйыды, сол себепті эділеттік іздеу барысында «өздерін хан ұлына теңгергендерден» пана іздеді. Ал ондай ерлер биліктіңбасындагыларга жаккан ба? «Акикатын айтамын деп агайынына жакпагандарды» кашан да ұнатпаган гой. Арда туган Махамбет те солардың санатынан. «Махамбет - «өзімнен бұрын өзгеге болсам» дейтін жалғыз ғана тілекті бар ынтасымен малданган, сол тілек жолын-да өмірін сарп еткен, сол тілек жолында сөзі мен ісі кылдай алшак етіп көрмеген елті тұлга» деп ғалым Максат Тәж-Мұрат айтканындай, жауынгер-ақынның «акырып теңдік сұрағаны» берісі казакдаласындағы билеушілердің, эрісі орыс патшасының зэре-кұтын кашырды. Теңдік сұрап танды таңға ұрып жорыкта жүрген Махамбеттің қолы жеңіліске ұшыраганымен, ақынның рухты жыры қабыргалы калың елдің жадына тоқылып қалған еді. Акынныңкөзінжоюаркылы көңілденөшіреміндегендердің үкімі Ыкылас сынды саткынга ат-шапан болып бұйырганымен, аламан жұрттың аскак рухын аласарта алмағаны анық. Бас көтерер перзентінің басын алып, елінің үрейін ұшы-рып, уысында ұстаймыз дегендердің арам ойы жүзеге аскан жоқ. Жауынгер-ақынның бұ өмірдегі өмірбаяны токта-ғанымен, «кара казан, сары баланың» жүрегіндегі бейнесін өшіре алмаганы хак. Қайта кара жұрттың көкейіндегі кектің шогын маздатты. «Кезенген жаумен кескілесіп тұрып олісуге шыдайтын ұл болмаса, сондай ұлды туғызып тұрған ел болмаса, казактың қай ісі өрге басар дейсің?!» деп Кенесары айткандай, Махамбет «кескілесіп тұрып өлісуге шыдайтын» ердің сойы-нан еді ғой. Махамбеттің басын алдык деп, казақты баскөтерер тұлғасынан айырдыкдеп шуласкандар оңбай кателесті... Айтпакшы, Кенесары батыр да халкының азаттыты үшін күрес барысында жанын пида етті. Қазактың соңгы ханының басын шапқанымен де, кара халықтың наразылығын баса алған жок Ресей патшалығы. «Баспақ ел болдық неге біз, Бопсага көніп не түрлі? ... Біз - Бассыз қалган денеміз - «Бассыз сазт атты» секілді!!!» дсп акиық ақын Ақсұңкарұлы «Кенесарының басы» де-ген олеңінде жырлағандай, қазақтың ерлері «бассыз кал-ғанымен», «акырып теңдік сұраган» ерлердің ерлікке толы жолы жалғасып келеді... * * * Жыл басында жолаушылап Алматыга ат басын тірегенбіз. Сол жолы казақтың марқаскалары, ірілері мэңгілікке коныстеп-кен «Кеңсай» зиратына арнайы барып, дүниеден өткендердің аруағына кұран бағыштағанбыз. Сол бір күні, акпанның үшінші күні жылап тұрды Алматы аспаны. «Кеңсайға» котерілер тұстағы жылғалардан төмен карай кар суы ағып жат-ты. Жаңбырлы акпан. «Кеңсайға» кезекті мәрте барғанбыз сол күні. Алаштың маңдайына сыймай кеткен ұлтжанды тұлғаның қазіргі «қонысы» «Екінші «Кеңсай» аталатын знраттың биік тұсында орналасқан. Жерде кар болғанымен, кар астынан күн көзіне жамырай ұмтылған көк шөптің басы қылтияды. Қаһарлы кыстан кейін шуақты көктем келетінін сездіріп жатқан гэрізді ме, қалай? Оның да арман-аңсары сол көктемді көптен күткен тэрізді еді ғой, казак елінің еркін тынысты, өркениетті коғамда омір сүру сәтін көру-тұғын... «Бір созбен айтқанда, халык оз жеңісін тойлайтын кез келеді. Бірак ол үшін ұзак жұмыс ■степ, халыктың козін ашу керек» деген тұжырымы да жа-Дымызда жаңгырады бүгінде... Алайда, Оған ол күнді көруді жазбапты... Одан енді біз үміттіміз. Жалпы, адамның айтканы емес, Алланың дегені бо-лады десек те, пенде өз өмірін өзгертуге кашаннан мүдделі. Адам біткеннің жаксы өзгеріске үмтылатыны кадым заман-нан белгілі емес пе. Басқаны айтпай-ак, Қоркыт бабамыздың ажалдан кашып, дүниенің бұрыш-бұрышын шарлаганының өзі неге тұрады? Оның бер жагында Асан қайғының халқын құтты мекенге коныстандырамын деп, Желмаяға мініп Жерұйыкты іздеп сабылатынын да бекер дей алмаспыз тегін-де. «Кой үстіне бозторғай жұмырткалаған заманды» бабам казақ ғасырлар бойы арман еткені анык. Аяз бидің қазақ бол-мысынан орын алуы да кездейсоқтық емес. Әділеттілік симво-лы іспетті Аяз би. Туған жұртын жақсы күнге жеткіземіз де-ген ұмтылыс жиырма бірінші ғасырдың биігінде де жалғасып келеді. Арғысын айттык, бергісі алаш кайраткерлерінен тартып, бүгінгі үлтжандылардың мандайына жазылган ақык аманат. Сол аманатка адалдык танытып, қайраткерлік касиетімен елдін ертеңіне алаңдағандар элі де бар. «Менін максатым — елдегі жагдайды жаксы жагына карай озгергу. Қазба байлыкка аса бай мемлекеттің азаматтары да сол Тәнір сыйлаган байлыкка сэйкес, бакуатты өмір сүруі керск. Мен осыны калаймын» деп айткан-ды ол эңгіменің бір орайында. Бұл мәселе Алаш жұртының күн гэртібінде әлі тұр! Исламда бес нэрсені: Отаныңды, дініңді, ұятыңды, жан-ыңды, дүниеңді кызғыштай корғау міндеттеледі. Осы кұндылыктарды корғау жолында кайтыс болғандар шейіт са-налады. Ал шейіттердің акыретте есепсіз жэннатқа барары мэлім. Құранда бұл жөнінде «Шейіттерді өлдіге санамаңдар. Олар тірі, Алла біледі, сендер білмейсіңдер» («Бакара» сүресі, 154-аят) делінген. Оганды корғау дегеннің баламасы елдік мүддені, ұлтгык мүддені корғау дегенді білдіреді емес пе. Ен-деше, казак казақ болғалы шейіт болғандар шоғыры канша екенін бір Құдай біледі. Қазак сахарасында аскак абыройы мен тулактай жер үшін көз жұмғандар каншама? Оларға Алла тағаланың ракымы жаусын деп, күн сайын кұран бағыштаса да артыктык етпес еді. «Отанды сүю - иманнан» деген касиетті ұғым бар Құранда. Алтынбек Сэрсенбайұлы да имани адам еді. «Қара казан, сары баланың камы үшін» күрес жолында ештеңеден қаймыққан емес-ті. Бэзбіреулер сынды бұра тартқан жоқ, биліктің дегеніне көніп, айдауына жүріп жагымпазданган жок. Қатерлі болса да, халкының кажетіне жарайтын жолды тандады. «Мен өз көзкарастарымнан бас тартпаймын» деп байлам жасаганы да сол себепті. Артына, кейінгі ұрпакқа «өлдіге санамайтын» іс калдырды. Басын бэйгеге тігіп, туган халкын шын мэніндегі азат коғамда өмір сүруі үшін күрес барысында мерт болды... Алтынбеқгің казасы туралы сол кездегі елдің Сырткы істер министрі Қасымжомарт Токаев Алтынбектің өлімін «саяси қылмыс» ретінде карастыру керек деп мэлімдеген болатын. «Мемлекеттік кызмет жүйесінде, оның ішінде Сыртқы істер министрлігінде, сондай-ақ оппозицияда да жоғары лауазымды кызмегтер аткарган белгілі саяси кайраткер өлтірілді». Саясат деген сан катпарлы саланың бүге-шігесіне дейін терең білетін Кемелұлының айтканына бірдеңені алып-косудың өзі киын. Токаевтың торелігінің тереңдігіне казак коғамы көн уақыт өтпей-ак куэ болары сөзсіз деген сенімдеміз. * * * «Біздің жұрт бостандық, тендік, құрдастык, саяси ісін ұгынбаса, тезек теріп, тарих жолында артта капады. Бакыт, ма-хаббаттан тыскары болады. Бұл екеуі жок жұртка тіршілік неге керек?» дер еді Әлихан Бөкейханұлы өткен гасырдың басында ұлт азаггыгы үшін күрес барысында. «Билікте жүру - ешкімнің басты максаты болмауга тиіс. Саясаткердің басты максаты - ұлттык мүдде мен халыктың ең зэру талап-тілектерімен сэйкес, үйлес болуы керек» дейді Ал-тынбек Сэрсенбайұлы бір гасыр жуык уакыт өткен соң. Алаш кайраткері Әлихан Бөкейхан туған жұртының мақсат-мұратын шегендесе, тэуелсіз елдің саясаткері Алтын-бск Сэрсенбайұлы бір гасыр бұрынгы ұлттык максат-мұратты жүзеге асыратын тұлганың кандай болуы керек екендігіне гокталады. Кездейсоқтык па?! Жок! Халықтың арман-аңсары қашан жүзеге асканша мұндай ойлар ұлттың мүддесін ту еткен жан-дарды мазалай беретіні анык. Бұл тасырлардан ғасырларға жалғасып келе жаткан зандылык. Ендігі айтарымыз, алаштың азаттыгы үшін шейіт болған түлгалардың ойлағаны жүзеге аса-тын күнге тезірек жетсе деген тілегіміз бар. 2011 жыл княгинин Тарих ғылымдарының докторы Мәмбет Қойгелді бір сұхбат барысында өткен ғасырдың басындағы орыс демо-краттарының өмірінен тағылымды жайтты әңгімелеп бер-ген еді. Мемлекеттік Думаға 1906 жылы сайланғандардың қатарында Тимофей Сидельников деген депутаг бар екен. Ол I Мемлекеттік думада жүргенде патша билігіне «ішкі губер-ниялардан қачак жеріне переселендерді көшіруді токта-гыцдар» деп галап қойған 57 депутаттың үндеуі қабылдануына ұйытқы болады. Осылайша өзге үлттың окілі саналатын Сидельников алаш жерінің мүддесін жанталаса корғаған, казак жерінің килы тағдырына катысты кігап та жазған. Сидельников алаштын ардакты перзенті Байтұрсыновпен дос болған, екеуі Орынбордағы переселен мекемесінде бірге кызмет ісгеген. Тағдырлары кейін де тоғыскан көрінеді. 1919 жылы кұрылған Казвоенревкомның төрағалығына Пестков-ский, орынбасары болып Байгұрсынов, мүшелігіне Сидель-ников сайланады. Сол тұстары Тимофей Сидельниковтің Ленинге жазған хаты сакталыпты. Ол Ленинге жазған хатында орыс шовинистерінің бөтен пиғылын, астамшыл әрекегін эшкерелейді. «Башқұртстан-Дагы сияқты Қазаксганда да үстіне «кожанка» киген орыс революционерлері өріп жүр. Олар казақка халык деп қара-майды. Қазак қайрагкерлерін менсінбейді. Өйткені, өздерін төңкеріс жасаган ұлттың окілдеріміз деп санайды. «Мені бэрің тыңдауга тиістісіңдер. Менің айтканымның бэрі дұрыс» дейді. Ленин жолдас, үлттық аймактарда осын-дай ұстанымдағы орыстар жүргенін ұмытпаңыз. Олар-дан болашак мемлекетке төнетін кауіп зор» деп жазады. Сидельниковтің бұл азаматтығы - өткен тарихтың бір тағылымды тұсы. Жетпіс жылдан астам уақыт өткеннен кейін де демокра-тияшыл бағыттағы осы дэстүрдің үзілмегенін аңғардык. Сидельниковгер катары сирегенмен, эділеттікке арашашы болатын орыс демократияшылдарының озық өнегесін ту ет-кендер бар екен. Солардың бірі - ақиқат үшін ариалыскан Александр Княгинин. Александр Княгинин Қазақелі тэуелсіздігін алар карсаңда Семей қаласының Зауыг ауданынан он екінші шакырылған Қазак КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. Оның депутат болып сайланғанға дейінгі атқарған шаруасы бір төбе. Жаңашылдығы, өнертапкыштығы оның өндірістегі шаруасын өрге домалаггы. Ал кара қылды как жарған турашылдығы партноменкулагураға ұнай койған жок. «Ту-расын айтып туғанына жакпайтын» касиетінің аркасында Семейдегі қой шаруашылығы кешендерін өнеркэсіптік негізде дамытуға арналған тэжірибелік-эксперименттік зау-ыттыңдирекзоры АлександрАлександровичталайтеперішті де көрді. Оның обкомның екінші хатшысына: «өзің білмейтін іске араласпа» дегені кейіннен өзіне таяқ болып та тиді. Жерлестері Сан Саныч деп атап кеткен өнертапқыш-директор жаңашылдығының аркасында «талай адамды жұ-мыссыз калдырғысы келді». Ол сон-ау айдаладағы Австра-лияда 25 мың койға небәрі төрт-ак адам иелік ететінін айта отырып, соны Қазақстан жагдайына орай икемдеп, өндіріске енгізгісі келді. Жылжымалы жайылымдык шарбақ дегенді ойлап тапты. Малдың оты да, суы да осы кұрастырмалы кораның ішінде болады. Сөйтсе, бұл жаңалыктың жерді аз-дырып, тоздырудан сактап калуда да маңызы зор екен. Әйтсе де, сан Санычтың кикарлыгын көңіліне кек сақтаған басшы-лар мұны баскаша түсіндіреді. Яғни, Княгинин «социализм идеясына карсы, ол койшыларды жұмыссыз калдыргысы келеді» дегенді алга тартады. Біздің жогарыдағы «талай адамды жұмыссыз калдыргысы келеді» дегеніміз осы. Сан Саныч 1987 жылы төрт жыл жазаға кесіліп, Қиыр Шығысқа айдал ын, төрт ай түрменің де дэмін татты. Әйтеуір әділеттіліктің аркасында біржола ақталып, Княгинин Се-мейге кайтып оралды. Арада екі жылдан соң «Огонек» жур-налының кітапханасы» сериясымен мәскеулік журналист Юрий Лушиннің «Неудобный» атты А.Княгинин туралы деректі кітапшасы 150 мың тиражбен жарық көрді. Онда әділеттілік үшін арпалыскан өнертапқыш директордың тағдыр-талайы жан-жакты баяндалады. Княгинин Семейге ғана емес, өзінің бұрынғы кызметіне де қайтып оралған-ды. Әділеттілікке бола абактыға камалса да, ол бұрынғы күрескерлігінен бас таргкан жок-ты. Қайта ол ширап, ширыға түскен еді. Қоғамдык жұмыска белсене араласты. Қысқасы, Семейдегі, жалпы әлемдегі ядролык сынактарға қарсы табанды күрес бастаған «Невада-Семей» халыкаралык козғалысының бел ортасын-да жүрді. Бұл ез кезегінде Сан Санычтың алаштың акиык акыны, козғалыстың көшбасшысы Олжас Сүлейменовпен сыйластығына ұласты. Александр Княгининнің Қазак КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайлануы - оның азаматтың тұлғасын бұрынғыдан да аскактата түсті. Оны республика халкының жете біліп, тани бастайтыны да осы кез. Өйткені, ол токсаныншы жылдардан бастап ізді-ізімен жалғаскан айту-лы оқиғалардың басы-касында жүрді. Ол депутат ретінде Егемендік гуралы декларацияның кабылдануына үлес косты. Қазак мемлекетінің тәуелсіздік туралы заңының, гэуелсіз елдің тұңғыш Конституциясының кабылданатын сэтінде Сан Саныч өзінің азаматтык болмысын танытты. Қазак елінің тағдыры, мемлекеттілік мэселесі таразыға гартылғанда Княгининнің ұтымды сөзі, орныкты пікірі өрекпігеншовинистікпиғылдыңарынынбасып,шиеленіскен түйіннің таркатылуына елеулі үлес косты. «Кейбіреулер тарих пен бүгінгі жағдайдың аражігін ніатастырагын секілді. Бүгінге өгкен күннің өлінемімен карауга болмайды. Айталык, реснубликамыздың біркатар облыстарын Россияга косу жонінде базбіреулер даурығып жүр, мен оларды үзілді-кесілді айыпгаймын. Мәселен, Орал казактын жері ме - казактыц жері! Оған енді ешкімнін де кол сүғуға какысы жоқ!» Міне, біздің Княгинин сепаратистік пиғылдағы сая-саткерлерге осылайша тойтарыс берді. Осыдан кейін Сан Санычтың азаматтығына риза болмай кайтесің! Қазактың намысын жыртып, абыройын аскактатқан депутаттың осы сөзі жиі ойға оралатыны да рас. Алаш тарихын бүра гаргпай, акикатын айтатын Княгининдер болмағанда, өтпелі кезенде жағдайымыздың мүшкіл болатынын несіне жасырайык?! «Турасын айтканның туғанына жакпайтынын» жоғарыда да айткан болатынбыз. Осы тұрғыдан алғанда, казак тілінің мүшкіл халін козғаған Княгининді өз ағайындары сатқын ретінде бағалады. Оны баска да орыстілді жандар үната қойған жок. Ақикатты айтканы үшін! «Қазак мемлекетінің мемлекегтік тілі — казак тілі болуы керек» дегені үшін! «Менсессиядасөйлегенсөзімдеқазактілі-мемлекеттік тіл, ал орыс тілі - ресми тіл болсын ден, сондай-ак Қазак КСР-і халыкаралык карым-катынаста жэне Біріккен Ұлттар Үйымына тек кана қазақ үлтынын өкілеттігі мойындалады деген пікір айттым. Ондағы мақсагым -көн үлтты республиканын занды иесі жергілікті халык екендігін корсету еді». Бүл пікір казір кұлакка үйреншікті болып көрінер. Ал осыдан жиырма жылдан астам уакыг бұрын заң шығарушы органның мінберінен осылайша сөз козгау, сөз жок, батылдықты талап ететін еді. Оған коса, езіміз гасырлар бойы «ұлылыгына» бас иіп келген ұлттың өкілі казак ұлтының мүддесін козгауы мүмкін еместей көрінетін. Ол задында, ердің ерінің колынан келер іс-ті. Сондыктан да тэуелсіз Қазак елінің тарихында Александр Княгининнің де ойып тұрып алатын орны бар. Депутаттык кызметінен кейін Сан Санычты семейліктер айрықша кұрметтеді. Ол Ұлыстың ұлы күні иыгына казақы шапан жамылып, басына такия киіп берекелі дастарханның терінде отырар еді. Сол баягысынша бауырмал қалпынан айнымай, өзінің казак достарына «ең болмаса Наурыз мей-рамында ұлттык киімдеріңді неге кимейсіңдер» деп кейістік ганытатын. Онымен де шекгелмей, анатілінен бейхабар жан-дарды сын тезіне алатын. «Менің өзім казак тілін үйренуге талпынып жүргенде, сендерге не жорык» дейтін ренжіп. Қазак елінің адал азаматы Александр Княгииин 1999 жылы 63 жасында өмірден озды. Мэскеуде гұратын ұлдары эке сүйегін сол жакка апарып жерледі. Алайда, тэуелсіз казак елінің дамуына өзіндік үлес коскан тұлгаға элі күнге дейін өз деңгейінде кұрмет көрсетілмей келеді. Рас, Астана каласы «Шұбар» алабындагы «Новостройтельный» көшесі бүгінде АлександрКнягининагында.Әйтседе,тэуелсізелдің калыптасуына айрыкша үлес косқан Княгининді жан-жакты насихаттау артықтық етпейгіні сөзсіз. Болашақ ұрпактың бойына княгининдік касиетті сіңіре берген абзал. Қазакстан халқы Ассамблеясы мемлекеітік тілді, отаншылдыкты, мемлекеттілікті насихаттау барысында Александр Княги-нин атындағы арнайы сыйлык тагайындаса, керемет бо-лар еді. Сонда сонау Сидельниковтердің саркыты іспетті Княгининнің де өнегелі ісі өркенін жаятынына күмэн жок. «Ч го благо для русского языка, то может обернуть-ся смертыо для казахского языка. Ареал существовання казахского языка - только здесь, в Казахстане, иначе он погибнет», - деп сонау Қазақстан тэуелсіздік алған тұста жанайкайын жеткізген еді Қазак ССР Жоғарғы Кеңесінің депутаты Александр Княгинин. Астамсыған, империялык пиғылдағы талай жандардың аузына какпак койған Княгининнің осындай сөзі-тұғын. Ендеше, Алаш жұрты бір тұлғаға ескерткіш койса, Кня-гининге коюы тиіс! 2012 жыл ТОҚТАР Өткен жылдың жазында акиык акын Қасым Аманжолов-тың гасырлык мерейтойы Қаркаралы төсінде дүркіреп өткен-ді. Бэлкім, бұрын-соңды үлы перзенттерін ұлыктаған талай той. талас ас өткен шығар алаш даласында. Алайда, өзіміз куә болған Қасым тойы соңғы кездегі шоктығы биік, ұлттың рухын аскактатқан алқалы жиынның санагынан көрінді. «Ей, тәкаппар дүние, Маған да бір карашы; Танисың ба, сен мені, Мен казактың баласы!» деп мынау аласапыран дүниеге, жыр көгіне өзіндік үнімен, өзіндік жырымен, өзіндік мінезімен еңселей енген ақын Қасымның аскактығы кейінгі алаш ұргіағына жұғысты болсын дейміз де ендігі жерде! Қасым демекші, акын кіндігін кескен жұрт - мінезділер мекені, тұлғалар томағасын сыпырған касиетті орта. «Атыңнан айналайын, Қаркаралы» деп шыркаған Мэди Бапиұлы кандай кескекті тұлға! «Алаштың» көшбасшысы Әлихан Бөкейхан Іокырауында дұниеге келгенмен. дүниетанымдык көзкарасы Қаркаралыда калыптаскан, осындағы мектепте білім алған. Ал Ленин, Сталин сынды кеңес өкіметі көсемдерінің өзін шешендігіне ұйытып, казак елінің шекарасын біржола шеген-леген Әлімхан Ермеков ге Қаркаралының тумасы. Қаркаралы баурайында дүниеге келген Алаш кайраткер-Дерін айтпаған күннің өзінде, осында табан тіреп, тұрак-'лғаң орыс перзенттерінің ішінен де талай мыктылар шыккан. ^ лты бөлек демесеңіз, азамаггык ұстанымы адамзаттың кай баласына да өнеге боларлык тұлгалар. Қазак топырағының кызуын бойына сіңірген генерал Корниловты осал еді деп кім айтады! Патша өкіметіне кызмет етті демесеңіз, білікгі сардар болғандыгын тарих беттері таратып айтады. Кеңес дэуірінде генерал атанған Николай Мордвиновтың да кіндігі Қаркара-лы каласында кесілген. Қаркаралылықтар өздеріне жерлес са-найгын Петр Теряев екінші дүниежүзілік согысга жанқиярлык ерлігімен көзге түсіп, Кеңес Одағының Батыры атанды. Қаркаралы - қырандар кияға қанат каккан өңір. Кеңес Одағының батыры Нүркен Әбдіров осы өңірде арман-кия-лымен кияға самғаган. Ұшкыш согыс кезінде Отанын корғау жолында ерлікпен каза тапты. Түркіжұртынаншыккан гұңгышгарышкерТоктарӘубәкіров та Қарқаралыдан түлеп ұшкан кыран. Қыран болғанда да КСРО деген апайтөс мемлекеттің алып тұлғалы маргаскаларын мой-ындатып, сынақшы ретінде күллі дүние азаматы тәуекелге бараалмаган дыбыстан да жылдам «МиГ-29К» супер-ұшагын кеме-бортынан ұшырып, кас пен кездің арасында кеңістікке бір айналып келіп, нүктеге қайта кондырган хас батыр. * * * Қыран тэріздес өреннің қиялы әуелі батырлық рухымен ау-ызданатыны әлімсактан маглұм ғой. Батыр бала кезінен ауыз әдебиетінен сусындап, батырлар жырын кұлагына кұйып өскен-ді. Әсіресе, анасы оқыган «Қобыланды батыр» мен «Қыз Жібек» жырлары оның жадына бала кезден біржола жа-зылып қалды. Болашак ұшқыштың бала санасына бабалардың батырлығы осылайша ұялады. Токтар батыр балалық кезеңнің осы бір көрінісін төмен-дегіше тарқатады: - Біздің санамызға жыр окитын бала кезеңнен сэуле түскен болуы керек, батырлар жырына деген кұмарлыгым арта түсті. Хат таныған соң, өзім де окып, батырларға еліктей бастадым. Бала киялымда үнемі Қобыланды батыр жүретін. Оның таудай тұлғасы, берендігі мен бес қаруы ойымнан бір сәтке шыккан да емес. Осылардың бэрі эсер еткен болуы керек, кішкентай кезімнен ұшкыш болуды армандадым. Бір сәтке осы арман-аңсарымнан айньнан емеспін. Сабак окуга деген кұлшынысым да заңғар көкке көтерілумен астасып жатты. Иә, армандау бар да, сол арманның жүзеге асуы жолында жанын сала еңбектену бар. Ол бұл жағына келгенде шүмектеп тер төгіп, жастығына карамай жігерін жанып, еңбек етті. Әкеден жеті айлығында айырылған бозбала Токтар ендігі жер-де анасын асырау үшін жанталасты, жүктасушы болды. Екі иығына 50 келілік екі капты көтеріп жүре беретін. Намысын камшылай жүріп, Теміртаудағы литейлі-механикалык зауытка токарьдің көмекшісі болып орналасты. Жанын жеп жұмыс істеді, аткарған жұмысынан кілтипан табы;імайтындай етіп, еңбектенді. Сөйтіп жүріп, аскак арманына бастайтын жолды да ұмыткан жок. Апта сайын Қарагандыға аэроклубка үш мэрте баратын еді. Осылайша бала Токтар арманына 15 жасын-да біржола бет бұрды. Сол жылы Кеңес Одағының Багыры Нұркен Әбдіров атындағы аэроклубта тұңғыш рет парашют-тен секірді. Аэроклубта ол эу басында парашют секциясында шұғылданатын еді, кейіннен ұшу секциясына ауысты. 1965 жылы мектепті де сэтті аяктап, сонымен бірге аэроклубта жазғы тағлымдамасын да тэмамдады. Аскак арман осылайша болашақ батырды Әуе корғанысы күштеріне ұшқыштар даяр-лайтын Армавир жогары эскери авиациялык училищесіне алып келді. 1976 жылдың гамызынан А.Микоян атындағы орталык конструкторлык бюрода ұшқыш-сынакшы болып кызметке кірісті. * * * Тоқтардың ерлігі туралы ең эуелі туган халкы емес, мұхиттың арғы бетіндегі АҚШ жұрты хабардар болды. Құпия саналатын акпаратты америкалыктардың кандай амалмен колға түсіргені өз алдына бөлек эңгіме. Алайда, тоталитарлык жүйе ішкі дүниесін кымтап ұстап, сыртка шашау шығармай тұмшалаған тұста, 80-нші жылдары АҚШ-та шығатын «Авиа-Ция әлемі» атты беделді журналда элемнің ең үздік деген он сынакшы-ұшкышының тізімі жарияланған. Сол ондыктың ішінде Токтар Әубэкіров есімі де болды. Аты-жөні ғана емес, бүкіл өмірбаяндык шежіресі толык камтылған-ды. Батырың Артем Микоян атындағы орталык конструкторлык бюросын-да 50-ден астам ең соңгы техникамен жаракталған үшакты сынактан өткізіп тастаған еді. - Мен үшін де, кызметтестерім үшін де бұл күтпеген жағдай болды. Қызмет бабына кагысты барлык акпарат күгіия сакталатын еді. Оның үстіне жаңа истребитель ұшакты сынаған сэггерімізді шағын тогі ғана білетін. Кеңес Одағында тұңғыш рет дыбыстан жылдам үшақты эскери кеменің палубасына кондырған сэтім осы саланың әлемдегі бірегей мамандарынын назарын аударған болуы керек, - дейді Токтар аға. Дыбыстан жылдам зымырайтын үшакты «Тбилиси» әскери кемесіне кондырғанға дейін-ақ, Токтар Әубэкіров үшкыш-сынакшы санатында үзак жылғы ерлікке пара-пар еңбегі үшін Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған еді. Токтар Оңғарбайүлы өзінің көңілі калаган, көк жүзінде калыктап сынакшы ретінде жаңа үшактарды сынактан өткізіп жүре берер ме еді, кім білсін, өміріне түбегейлі бетбұрыс жасаған кездейсок окиға болмаса... - Шынымды айтсам, ғарышкер боламын деген ой менің үш ұйықтасам, түсіме кірген жоқ. Мен сынақшы-үшкышпын. Ал, сынакшы-үшкыш болу - ғарышка үшудан да киын кәсіп. Біздің эр самғауымыз кауіп-катерге толы болады. Өйткені, біз зауыг-тан шыккан емес, колдан күрастырылған әскери ұшактарды сынактан өткіземіз. Жігіттер апатка жиі үшырап жататын. Біздің әскери эуе компаниясы үшін 1977 жыл өте ауыр жыл болды. Сол жылы біздің 13 әріптесіміз апатқа ұшырап, көз жүмды. Өзім де талай мэрте апатты жағдайға тап болдым. Ба-балар аруағы колдап, аман қалдым. Әсіресе, анам маркүмның рухы үнемі желеп-жебеп, жанымнан табылатын. Ұшқыш болу бала кезімнен арманым болғандыктан, мен осынша катерлі кәсіптен айни алмадым. Небір жауапты сынактарға қатысып, әскери тапсырмаларды мүлтіксіз орын-дап жүрдім. Қиындықпен бетпе-бет келген сәттерімде мені максатшылдығым тығырыктан алып шығатын. Құдайға шүкір, абырой-атактан да кенде болған жокпыз. Алайда, Қазак елінің басшысымен кездесу батырдың оміріне үлкен өзгеріс әкелді. Ол 1990 жылы Нұрсүлтан На-зарбаевпен кездесті. Нүрсұлтан Әбішұлы ол кезде Қазакстан Компартиясының бірінші хатшысы болатын. Назарбаев ба-тырға ғарышка үшу жөнінде ұсынысын айтын, колка салған-ды. Ұшкыш э дегеннен қарсылык білдірді, тэуекелі басым кызметінен қол үзбейтіндігін аңғартты. Араға бір жыл салып, 1991 жылы Қазакстанның Президен-ті Нұрсұлтан Әбішұлы бір алкалы жиын үстінде: «Ғарышка Токтар Әубэкіров ұшады. Ол дайын» деген мазмұндағы рес-ми мэлімдемесін жасап келіп жібергені. Ол кезде болашак ғарышкер Алматының іргесіндегі Шымбұлакта шаңғы теуіп жүрген. Жан-жақтан жолдас жіғіттері телефон шалып, реніштерін білдірді дейсің. «Сенің ұшатынынды бірінші біз неге білмейміз?», - деп өкпелерін айтып жатыр. Батыр бәрінен бейхабар-тұғын. «Ештеңе білмеймін» деп, ақталған болады. Ертеңіне Нұрекең кабылдады да, намысымды жаныды. Қатты айтты. «Сен ұшуың керек. Бұл - казак халқының 30 жыл бойғы арманы. Отыз жыл бойы казактың Байкоңырынан кімдер ұшпады?! Қазактан басканың бэрі ұшты. Елдің намы-сы бәрімізге ортак», - деп, елдік мұратты көздеген талабын койды. Мен карсылыктанытып едім: «Жарайды ұшпай-ак кой. Маған да керекемес!», -деген сөзі өтіп кегті де, мен келісімімді бердім. Сөйтіп, Нұрекеңнің намысымды камшылауымен бір-ак күнде ғарышкер болып шыға келдім. * * * Көк жүзінде тәуекелмен калыктаған Токтар ағаның туған жерге деген, елге деген арман-аңсары да айырыкша. Әсіресе, ауыл десе жаны ауырады. Казак ауылының алшысы түспей тұр бүгінде. Ауыл-дағылардың көріп отырған бейнетін айтып жеткізу қиын, кара жұмыстан көз ашпайды. Ауылдагылардың еңбегін мем-лекет оз деңгейінде бағаламай отыр. Олар өндірген енімді өз 49 4 1055 деңгейінде сатып алуға келгенде, сараңдык танытады Үкімет. Сөздің токетері, ауылдың әлеуметтік жағдайын көтермей, дэулетін арттырмай, бакуатты ел бола алмаймыч. Өйткені, қачактың болашағы ауьшда, - дейлі Токтар аға. Жоғарыда біз сөз еткен Қаркаралы баурайында өткен Қасым акынның тойына Токгар аға Мэскеуде өтіп жаткан жи-ыннан ұшып келіпті. Сөйтсе, ресейліктер казақтың гұңғыш ұшкышын алкалы жиынға арнайы шакырыпты. Мэселе, ал калы жиында емес, гәп Токтар ағаның айтканында. «Жігігтер, тойдың болғаны жаксы ғой, жаксылықтың белгісі. Алайда, мынадай кезеңде тойды дабырайтпай атап өту керек. Жаңаөзендегі мұнайшылар қиналып жатканда, елдің тағы бір бөлігінде ұлан-асыр той жасап, дабырлату кисынсыз. Тойға да ой керек» депті батыр ағамыз Қасымның тойында жігіггермен эңгіме-дүкен барысында... 2012 жыл АЛАҢДАҒЫ АРПАЛЫС ӘЛІ БІТКЕН ЖОҚ Жылдар бойы республиканы жеке бір адамның баскаруы 1986 жылгы желтоксан оқигасының алғашкы себебі болды. Бул, біріншіден. Екіншіден, алаңға шыккан жасгар 1985 жылы сәуір айынан басталған жариялылыктың шынайылыгына сенгендіктен, өздерінің талагі-тілегін, наразылыгын білдіруді максат еткен-ді. Бірак, олардың көздегені бола койган жоқ... Жылдар бойы «халыктар достыгының лабораториясына» айналган республиканың астанасы бір күнде дүр сілкінді. Жа-стар «эр ұлттык ресгіубликага жергілікті үлттың басшысын кою» жөніндегі талабы жазылган плакатты алаңға көтере шыкты. Алайда, «бұзакы, нашакор студент-жастармен» партияның серкелері келіссөзге баргысы келмеді. «Тараңдар жақсылыкпен, эйтпесе көресіні көрсетеміз. Жағдайларыңыз киын болады» деп дөңайбат көрсетті. Шынында солай болды да... Барлык іс-эрекет кейінірек «Құйын» атымен мэлім болган канды операцияның негізінде жүзеге асырылды. Операцияны жүзеге асыру үшін Алматы гарнизонының бүкіл күші 5700 адам (оган коса резервтегі 1993 адам), одан баска тетенше жагдай енгізбей-акастананыңкөшелерінеішкіэскерлердіңжауынгерлері (КСРО ІІМ-нің арнайы Алматы каласындагы 5449,7552, Алматы облысының Қаракемер селосындагы 6654, Фрунзе каласындагы 3408, Ташкент каласындагы 5452, Челябинск каласындагы 5426, Новосібір каласындагы 5427, Уфа каласындагы 5424 әскери бөлімшелері -барлыгы 2169 адам (резервте Новосібірдің 5424, 9449 әскери бөлімшелері 203 адам) болды. Сөйтіп, барлығы 7869 адам «бұзакыларды» ауыздыктауға ат салысты. Мұның сыртында алаканын сойыл темірмен ысқылаған 6457 халық жасақшысы «коғамдык тэртіпті» калпына келтіруге белсе-не кірісті. Сонымен, Компартияның өкілдері «айттык бітті, біздікі дұрыс» деп шорт кесті. Ал өздерінің өрекпіген жалыны коғамдык кауіп-катер туғызады деп күтпеғен студент-жастар да өршелене түсті... 17 желтоксан күнгі сағат 18-дің шамасында Қазак ССР Ішкі істер министрінің орынбасары Э.Басаровтың шешімімен Алматы каласы өрт қорғау баскармасының бастығы М.Абду-лмановтың жүзеге асыруымен 20 өрт сөндіру мәшинесі аяз-ды күні демонстранттарды сумен агкылады. Бұл туралы калалык атқару комитеті ішкі істер баскармасының бастығы, отставкадағы полковник Олег Елеонский төмендегіше баяндай-ды: «Өрт сөндіру автомәшинелерін колданудын кажеті жок еді. Мүнын өзі керісінше жиналғандардын карсылығын, белсенділік әрекетін күшейтуге ссбепші болды. Қазак гілінде нашар сөйлеу жағдайды күрт шиеленістіріп жіберді. Әсіресе, бұл Басаров жиналғандар алдында сөйлеген кезде сезіпді. Онын үстіне Басаровтын сөзінен түсіндіру нышаны емес, кобіне коркыту әдісі байкалды» дейді. Шындығында да күш, кару-жарак колдану демонсгранггардың ашу-ызасын гуғызды. Оған коса жастардың іс-эрекеттерінде сындарлы сабакгастыктан гөрі сезім ауанына берілушілік басым болды. Стихиялык түрде өршіген текетірестің акыры канды сойылға үласты. Кейін кұкық корғау, қауіпсіздік органдары іздеген «ұйымдасгырушылардың» болмағандығы алаң төрінде анык байқалған. Бағдарлы кимыл, жастардың бүкіл талап-тілегі бір арнада тоғысып жатты деп айту киын-тұғын. Әйтеуір, алаңға барған жастардың кай-кайсысына да «бізді неғе басынады» де-і ен көзсіз батылдык тэн еді. Сондыктан бір-біріне тоқтау ай-•ьіп, сабыр сактай алмады. Басу айтса «бүлдіріп» алатындай корінді. Әу бастагы Қазакстан Компартиясының ғимаратына «елшілікке» жіберілгендердің койган талапгарының жүзеге аспауы, осы мақсатта үйлестіруші топтың немесе жеке беделді тұлғауы болмауы окиғаның ушыгуына экелді. Шын мэнінде бұл окита ұлтшылдық, СОКП Орталык Комитетінің шешіміне карсы және КСРО мен Кеңес кұрылысына карсы деп есентелді. Сондыктан да оған карсы күш жұмсалды. Окиғанын алдын алуға болмас па еді деген еріксіз сауал туындайды. Қандай түйіні киын мәселенің де іздесе оңтайлы шешілетін тұсы болатыны мағлұм. Бірак, негізгі гэп сол проб-леманы шешуге деген кұлшыныстың жоқтығында. Немесе жалған намыс, жасанды беделдің жетегінде бірбеткейлік та-нытуда. Әйтпесе, Желтоксан окиғасын канды лаңға, жаппай жазалауға ұластырмаудың жолы табылатын еді. Бұл пікірді сол кезде Талдыкорған облысын баскарған В.Ануфриев те костайды. «Трагедияны токтатудың жолы болды ма? Болды, Колбин огсгавкаға кетуі керек еді деп ойлай-мын. Ьірак, Колбинмен екі арадағы эңгімеден түсінгенім, Горбачев бұл идеяны кабылдамаган». Мінекейіңіз, Бас хатшы ұсынған кандидатура калай болған күнде де өтуі тиіс! Тіпті, канша кыргын болса да!.. Осындай орталыктың империялык үстемдігі бүкіл арнайы дайындыктан өткен эскери бөлімшелерді Алматыдағы Брежнев алаңына шоғыр-ландыруға өкім айтты. Аз мерзім ішінде Горбачевтің өзі жа-старды тэубасына келтіріп ауыздыктау максатында жедел хат жолдады. Онда: «1.1986 жылгы 17-18 желтоксанда Алматыла когамлык тэртіп бүзушылыкка жэне баска да жат күбылыстарга карсы Казакстанның партиялык жэне кенес органдары, сондай-ак МҚК' жэне ІІМ тарапынан колданылатын шара-ларды куаттау керек; 2. Жагдайдын шиеленісуіне байланысты эскери күры-лымдарды пайдалана отырып Алматыда коменданттык сагат енгізу кажег; 3. Қаланын казак жүртшылыгы мен баска үлт еңбек-шілерінін арасында кандай да какгыгысгы болдыр-мас үшін баса назар аудару керек» деп жазылган. СОКП Орталык Комитетінің Бас хатшысы М.Горбачев кол койылған телефонограмма 18 желтоксан күні сағат 21.20-да жолда-нады. Яғни бұдан Алматыдағы бүкіл заңсыздыктардан, әс-кери кұрылымдардың жауыздык әрекетінен Бас хатшының өзі толык хабардар болды деп сеніммен айтуға болады. Сондыктан да Желтоксан касіретінің бір түптамыры СОКП Орталык Комитеті кабылдаған шешімде жатыр. Алаңдағы жауыздыктарға куэ болған Р.Қағарманованың куэлік етуінше, «демонстрацияны куып-таратканнан кейін жанында 7-8 жауынгері бар бір майор казак кыздарының ізіне түсті. Оларды алаңның жанындагы үйдің 16 кабатында куып-жетіп, резеңке сойылмен үрғылады, етіктерімен тепкіледі». Тіиті кейбір кыздар есінен танып калған. Ал Ш.Қажиева бұл әрекеттің 18 желтоксанында да жал-ғасканын айтады. Оны Совет аудандық ішкі істер бөлімінің камерасына камайды. Төрт күн бойы суык, тамаксыз үстайды. Ғжі күннен кейін су сұрағанда, милиционер балағаттап, оның саяси тұткын екендігін сол себепті ішуге, жеуге, ешнэрсе бе-руге болмайтындығын айтады. Ал «саяси түткын» сол кезде бар болғаны 14 жаста еді. Алаңдағы сойқаннан ауыр жаракат алғандыгын қүжаттар да дәлелдейді. Бір ғана жедел жәрдем ау-руханасына алаңдағы оқиғадан кейін 142 адам жедел жэрдемге жүгініпті. Яни,осы 142 кісініңмедициналыккартасытіркелген. Ал баска ауруханаларға барған немесе ішкі істер органдарының кудалауынан қоркып, жаракат алса да ауруханаға бармағандар саны канша екені беймағлұм. Қаладағы осындай бар деректің өзі біраз жайтты аңғартады. Желтоксан окиғасының толык көрінісімен таныса кел-генде бір байқалғаны, аланда каруға карсы шыккандар неме-се оздерінің наразылығын білдірушілердің түгелдей дерлік жүмысшылар мен төменгі курс студенттері еді. Наразылык үн кагудың алдыңғы қатарында жүмысшы өкілдерінің бол-уы астанадағы элеуметтік теңсіздік жағдайдан келіп туын-Дады. Өйткені, өз астанам деп киырдан, ауылдан келген-Дср калада тіркеуге алынбай жылдар бойы сандалып жүрді. 1 іркеуге алынған күннің өзінде де бес жылдан соң барып пәтер кезегіне тұруға рүксат етілді. Ал екінші жағынан «аға ұлттың» °кілдері жалақысы жоғары жұмыс та істеп, пәтерін де алып, салтанатты өмір сүрді. Орталыктың аймактарга деген солакай көзкарасы, өзімбілемдікке салып билеп-төстеудің акыры төзім шынжырының бырт-бырт үзілуіне әкеліп соқты. Жыл-дар бойы калыгітаскан санда бар санатта жок жүмысшылар арасындагы элеуметтік эділетсіздік саяси пайым-парасаттың биігінде болмаганымен, бұла күш пен сезім ауанында өз та-лаптарын білдіруге мэжбүр болды. Ал студенттердің басым көпшілігі алаңга алгашкы кактыгыстан кейін жинала бастады. Әскерилер тарапынан болган қоркыту-үркіту жастардың на-мысына от тастады. Тіпті олардың кейбіреулерінің санасында эу бастагы Орталыкка қойған ұсыныс-талаптардан гөрі окига шиеленісінің арқауы болган «жастарды неге соққыга жыгады» деген себептің салмагы басым болды. Сол себепті де үлкен мақсаттың акыры жеке қасіреттерге ұласты... Зиялы кауымнын ішінен тек бірен-сараны гана өз карсы-лыгын білдірмесе, басым көншілігі үнсіз қалды. Тек Жұбан Молдагалиев, Олжас Сүлейменов, Салык Зиманов сынды кай-раткерлер Желтоксандагы Орталыктың ұйымдастыруымен болған іс-эрекетті батыл айыптады. Әу бастагы бейбіт шерудің соңы қанды алаңга ұласуы жастардың ортасында сарабдал зиялы кауымның болмагандыгында. Бейбіт жолмен мэселені шешу, кұкыктык бостандыктарды заңдылыкка сай талап ету, көңіл ауанына берілушілікке жол бермеу бағытында істер аткаратын зиялылардың үйлестіруші халде болмағандыгының орны байкалды. Ал саяси шынайы тэжірибеде шындалмаган жастар кагаз жүзінде «кұргак демократияга» сеніп аран-дап қалды. Тіпті, Желтоксан оқигасы бойынша күкық қорғау, сот органдары тарапынан үкім шыгарылған 103-нің 7-еуінің гана жогары білімі бар екен. Ал оның ішінде өзіндік парасат-пайымы, саяси көзкарасы бар Әркен Уаковты, Ха-сен Қожахметовті, Жансая Сәбитоваларды қауіпсіздік коми-тетінің қызметкерлері «окиганы ұйымдастырушылар» деп тауып, окиганың нүктесін койғандай күй кешті. Шын мэнін-де орталык тарапынан «ұйымдастырушыларды табу керек» деген өкім айтылды. Сонымен саяси көзкарасында кеңестік жүйеге деген «ауыткушылык» бар зиялыларды аяк асгы «ұйымдастырушыларга» айнапдырды. Әрине, кысылтаяң сәтте, аумалы-төкпелі кезеңде акикатты арашалап калу екінің бірінің колынан келе бермейді. Оған тек әділеттік үшін, елдік намыс үшін әсілі ғүмырын арнауға бар адамдар ғана бара алады. Мәселе бүгінгі күні неге солай істемедіңіздер деп кінэ артып, жазғыруда емес. Гэп тарихи зандылық пен сол кезеңнің толык көрінісін беретін дерекгер-де ғана. Бір куанарлығы, эйгеуір кандай сүрапыл кезең бол-са да халықтық аттан сап, акикат үшін элі де атка конатын ержүрек азаматтар бар екен. Мұнысына да шүкіршілік. Сол сиякты жылдар бойы тоталитарлык жүйенің кағидасымен гэрбиеленген үрпак үшін бір сәтте тэуелділік ноктасын сы-пырып тастап, «демокраг» бола салу да қиын. Бүл табиғи заң-дылык. Базбір аға ұрпактың өкілдері СОКП-ның соракы іс-эрекетінің заңсыз екендігіне көз жеткізе алмады. Осындай үрдіс сол кездегі басым көпшілігіне тэн жағдай еді. Осыған орай бұрынғы Алматы каласы Калинин аудандык нрокурорының орынбасары Мэриям Кабденова өз ойын төмендегіше жет-кізеді. «... Дегенмен, мойындауға зура келетін бір жәйт, сол кезеңде баскалар сиякты менін де заңсыз іс-әрекет туралы мәселені кошға күш-жігерім жетпеді». Ағынан актарылған аіцы шындык. Талайдың басында болған трагедия... Алматыдағы Желтоксан окиғасы баска аймақгардағы наразылық шеруіне ұласты. Алматы мен басқа облыс орта-лығындағы наразылыққа қатысты тікелей байланыс бол-мағанымен, жер-жерде СОКП Оргалық Комитетінің елдік күқын белден басқан төрелігіне карсылык білдірушілер үн кага бастады. Бүл кұжат жүзінде де көрініс тапқан. Казак ССР МҚК тергеу бөлімі бастыгының орынбасары, подполковник С.Мурзалин 85 кылмыстык іске байланысты қүжатта «... сол кезеңде Аркалык, Актобе, Жамбыл, Жезказған, Қарағанды, Көкшетау, Павлодар, Өскемен, Талдыкорған, Целино-ірад және Шымкент калаларында Алматыдағы жаппай тәртіпсіздікті колдау максатымен студенттердің ішінен ұлтшылдык әрекеттері байкалды. Бірак олардын жолы кесілді» деп жазады. Алайда оларды калай тәртіпке шакырғаны жұмбак. Республика мемлекеттік кауіпсіздік комитетінің өкілі осылай деп отырса, өтірік болмаганы ғой. Кауіпсіздік комитеті мемлекетте болып жагкан ұсак-түйекке дейін назарынан калт жібермейтін «кырағы» орган болды емес пе. Ягни Желтоксан окигасында Алматы каласындагы саяси бас көтерудің тарихта өзіндік орны бар екеніне дау жок. Әйтсе де Желтоксан кезінде облыс орталыктарында болган наразылык шерулер туралы де-ректер элі де түбегейлі аныктауды кажет етеді. Еліміздің басым бөлігін камтыган бас көтеру туралы сонда ғана толыкканды айтуға болады. Желтоксан окиғасынан бері он жыл өтті. Қандай өзгеріс болды? Жетістігіміз кайсы? Кемшілігіміз неде? Рас, одан бері Қазакстан өз тәуелсіздігін жариялады. Әлемдік кауымдастыкка мүше болды. Бірак бар мэселенің түйіні осымен шешілді ме? Жок. Басшылык бүрынғыдай Мәскеудің өктемдігімен сайланган жок. Әйтсе де, елдің жагдайы өркендеуде дегі айту киын. Сондай-ақ, Желтоқсан окигасында өткір койылган мэселенің бірі - жастардың әлеуметтік жагдайы элі күн тәртібінен түскен жок. Тэуелсіздіктің алгашқы лебімен тіл төңірегінде, мемлекеттілікті нығайту барысында алгашкы қадамдар жасалганымен, соның бэрі казір тоқырап тұр. Тіпті жастардың бойында осыдан он жыл бүрынғы «елім, жерім, үлтым» деп кеудесін резеңке сойылга тоскан карқын элдекашан баяулаган. Оның үстіне шенеуніктер тарапынан жасалган жа-санды кедергілер, бюрократиялык тоңмойындық ертеңге де-ген, мемлекеттіліктің, үлттық калыптасудың оркениет көшіне иек артуга деген игілікті істердің дер кезінде жүзеге асуына кедергі жасауда. Жаңа қогам жаңа кажеттіліктерді туындатады. Осыган орай еліміздің идеологиясында «Қазақстан патриотизімін калыптастыру» идеясы өмірге келді. Бірак қазір осының өзі мимырт тірліктің көлеңкесінде қалып койды. Кешегі елім деп шыккан желтоқсандык жастардың жаңа пагрио-тизммен үндестігі жарасым таппады. Сонда «казакстандык патриотизмді» іс жүзіне асыратын түпкі діңгегіміз кайсы? Бүл жагы да жұмбақ элем. Сол баяғы «кеңес адамының» жаңаша бір түрі тәрізді қайталау теоремасы сынды... Қазактын байырғы жерінде мемлекет кұрып отырганнан кейін, негізгі багыт-багдар сол жердің мемлекеттілігінің, тілінің, тарихының айна-ласына топтасканы жөн болар. Шынайы патриотизм осындай діңгектен туындамай ма? Тарих тагылымы елдің еркіндігі, тәуелсіздігі мен гүлденуіне деген арпалыстан гұратындыгын айгактайды, Ал елдің өркендеуін тежеп ұстаудың аяғы әлеуметтік, саяси апагқа апарып соқтырады. Желтоксан оқигасы осының дәлелі. Ол каншалыкты мэскеулік билеушілердің ыкпалы негізінен болды дегенмен кашанда билеуші жүйенің эдіс айласы ұксас келеді. Жүзеге асырып отырагын мемлекеттік механизм тегершігі орнықты ретімен іске аспаса, ол уакытка емес, оқигаға гэуелді болып шығады. Бұл тұргыда бүгінгі кезең үшін кешегі желтоқсаннан алар тағылым жеткілікті. Р.8. Мақаланы дайындау барысында Желпюқсан оқшасын зерттеумен айналысқан комиссияның материалдары пайдала-иылды. 1996 жыл ҚЫРШЫННАН ҚИЫЛҒАН ГҮМЫРЛАР Желтоксанокиғасынтүбегейлізерттеп,оныңанык-каныгына көз жеткізіп, түпкілікті баға беру жөнінде Мүхтар Шаханов басшылык жасаған комиссия үлкен жұмыстар аткарды. Осы комиссияға колғабыс жасаған, Желтоқсан оқиғасы кешінде кұрбан болғандарды, ауыр жараланғандарды аныктау, тексе-ру тобына жетекшілік еткен Төлеген Әлжановпен сұхбатты окырман назарына ұсынып отырмыз. - Ресми органдар Желтоксанда кұрбан болғандар жок дегенімен, онын акикатм уакыт оте келе айкмндалды. Бұлтаргпас деректердін ашылуына тоқталып өтсеңіз. - Ең алдымен Лэззат Асанованың жұмбак казасының мэн-жайына назар аударалык. Ол бертінге дейін, ресми кұжаттарға қарағанда, оның өлімінің Желтоксан окиғасына катысы жок деп келінді. Ягни, онда Асанованы ұрлык жасады деп бөлмелес кыздары эшкерелегеннен кейін, ол шыдай алмай 1986 жылы 25 желтоксанда бес кабатты үйден секіріп кетті делінген. Бірак кейін, тэуелсіз тексерудің нэтижесінде белгілі болғанындай, Асанова 19 желтоксанда кұкык қорғау органдары тарапы-нан ұсталынғаны анықталды. Оған коса оның ұсталған кез-де соккыға жығылғаны, қорланганы, үстінен 65-баппен кылмысгык іс козғалғаны мэлім болды. Дегенмен, Желтоксанға қатысты козғалған кылмыстык істі орган кызметкерлері жойып жіберген. Тек кана біздің қолымызға тигені - 1986 жылғы 25 желтоксанда №30484 жүргізілген іс. Яғни, бұл тек кана Асано-ва Ләззаттын үйден каргып кеткендігіне катысты. Асанованың 19 желтоксанда ұсталғанын калалык про-куратураның тергеушісі Алдыбаев айқындап берді. Ол бұрын-ғы Желтоксан окигасы кезіндегі республикалык тергеу тобының құрамында болган. Алматы музыкалык учили-щесінің жатакханасы Чапаев көшесінде орналаскан. Қай-гылы оқига болган жер Совет ауданына карайды. Осы ау-данның бұрынғы прокуроры Ж.Ыскаковтың берген түсі-ніктемесі бойынша да Асанованың 19 желтоксанда ұста-лынганы, 65-баппен іс козғалғандығы белгілі болды. Ішкі істер министрлігінен косымша тіркелген тізім табылды. Оған ішкі істер министрінің сол кездегі бірінші орынбасары Ә.Басаровтың қолы койылған. «Алматы каласындағы жап-пай тәртіпсіздікке катысқаны үшін жауапка тартылгандар мен ұсталғандардың тізіміне косымша» деп аталған элгі кұжагта 87 адамның аты-жөні жазылған. Тізімге №76 болып Асанова Лэззат Оразханқызы тіркелген. 1970 жылы туылғаны, Алма-ты музыкалық училищесінің студенті екендігі, 65-баптың II тармағымен іс козғалғандығы жазылган. Әрі онда «Қаз ССР Прокуратурасының тергеу тобы» деген белгі соғылған. Жоғарыда алғаш рет аталған №30484 кылмыстык іс-те Асанованың жаппай тәртіпсіздікке катысканы тура-лы ешқандай дерек жок. Ал Асанованың өліміне катысты кылмыстық іспен шұғылданған тергеу тобының тергеушісі Ю.В.Чуприлин комиссияга берген өз түсініктемесінде төмендегіше баяндайды: «1986 жылы 25 желтоксанда мені ҚазССР Прокурорының орынбасары А.Мызников кабинетіне шакырып алды. Онда Бас прокурордын көмекшісі Стрель-ников, ҚазССР Прокуратурасы тергеу бөлімшесінің бас-тығы В.Волтунов жөне МҚК жэне Ішкі істер министрлігі басшылығынан адамдар болды. Мызников маған 24 жел-токсанда Совет ауданындағы Алматы музыкалык учили-ше жатакханасының шатырынан секірген дерек КСРО Про-куратурасының ерекше назарында, өйткені, калада 18 жел-токсанда демонстранттарды ұрып-сокканына карсылык ре-тінде оның өзін өлімге қиганы туралы қауесет бар дегенді айт-ты». Егер №30484 кылмыстык іске сүйенсек, Асанованың өлімі курстастарының араздыгынан туындаган гой. Оган КСРО Прокуратурасының не катысы бар? Совет ауданындагы «қатар-дагы» өзін-өзі өлтірушінің ісімен аудандық прокуратура емес, республикалык прокуратура тобының айналысканы калай? Түйіндеп айтқанда, біздің дэлелдегеніміз, Асанова Лэззат-тың өлімі тікелей Желтоксан окигасына катысты болған. 16 жасында өзін олімге қиған Сәбира Мүхамеджано-ваның қазасы туралы не айгасыз? - Өскемен педагогикалык училищесінің студенті Сэбира Мұхамеджанованың өлімі де Желтоксан окиғасына катысты екендігі айкындалды. Оның қазасына үлттык қауіпсіздік баскармасы кызметкерінің себепкер екендігі белгілі болды. Куәгер Касымованың түсініктемесінде: «Сэбира орган қызметкерімен эңгімеден соң бөлмеге жылаган күйінде келді де, бірден терезе жакка беттеді» деп жазады. Ал Үлбі аудан-дық прокуратурасының тергеушісі А.Альферов Мүхамед-жановаға катысты №8652048 кылмыстык істі 31.12.1986 жы-лы токтату туралы каулысында төмендегіше жазады: «1986 жылгы 22 желтоксанда ол (Мүхамеджанованы айтады,-автор) барлық тобымен сабакка барған жок, сол аркылы Алматы каласындағы ұлттық толқуларды қолдады. Класс жетекшісі Мүхамеджанованың Алматыдагы үлттық толку-ларды колдау көрсетудегі кателігін түсіндіріп, эңгіме өткізді». Осылайша тергеуші Мүхамеджанованы кінэлайды. Әрі карай ол: «С.Мұхамеджанова прокурагура. милиция органдарына шакырылган жоқ» деп жуып-шаяды. Ал, іс жүзінде эңгіме училищенің гимаратында, окушылардың жеке бөлмесінде өткен. Оны МҚК-ның өкілі Шушеньков жүргізген. «Қыздар іс жүзінде күні бойытамактанган жоқ. Мен Шушень-ковтан әңгімелесуді таңертеңге дейін токтата тұруды сүрадым. Мүхамеджановага тамырга тамызатын дэрі күйылды. Сол күні (22.12.1986 жылы) сагат 23.00 шамасында С.Мұхамеджанова сабаккабармаганекітоптыңүйымдастырушысыболганынхабар- лады» (Училище директоры Николай Николаевич Барановтың 30.12.1986 л/д 20-21 берген көрсетпесінен.). Осы пікірімен-ак Н.Баранов МҚК-нің өкілі ІІІушеньков тараиынан болған заң бұзушылықтың бетпердесін аша түседі. Ал сұралған куәгерлер Мұхамеджанованың сабакка катыспауға ұйытқы болғандығын жокка шығарады. Шушеньковтың болуы, кыздармен түн орта-сына дейін С.Мұхамеджанованың «ұйымдастыру кызмегі» туралы амалсыз жасаған мәлімдемесіне дейін «эңгімелесуі» істі мэреге жеткізді. Ол кысым жасауы негізінде Мұха-меджанованың өз өмірін қиюға мәжбүрледі, соған түрткі бол-ды. Әлі он екіде бір гүлі ашылмаған өрімдей кызды өлімге итермеледі. - Әлі көпшілікке белгілі бола коймаган Ләззат Шораева-нын олімі жонінде кандай корытындыға келдіңіздер? - Алматы дэрігерлік институтының студенті Шорае-ва Лэззат 1987 жылы 3 ақпанда кайтыс болған. Оған да кылмыстык іс козғалған. Онымен айналыскан - Ленин ау-дандык нрокуратурасының кызметкерлері. Қаза тапканда-ғы кылмыстык істі таптык. Одан байқағанымыз, істің немкұрайлы каралғаны, Шораеваның үйден не үшін секіргені гуралы жайттар анықталмаған. Тергеудің тағы бір жіберген қателігі - медициналык сарап-таудың корытындысы ескерілмеген. Ең бастысы, негізгі куәгер Райса Петровна Евдокимовадан жауап алынбайды. Хагта-мада окиға болган жер суретке түсірілді деп жазылған. Бірак істе не сурет, немесе оның кескіндемесі табылмады. Тергеуші гек Шораеваның сөмкесінен табылған хатты ғана көрсетеді. Жазылған хатга оның өліміне ешкім кінэлі емес-сынды. Ал сол хатгың өзіне байланысты жазу мэнеріне катысты да сарапшының корытындысы жоқ. Бір қасіреті сол, хаттамада Шораеваның киімдерін тек-серген кездегі тергеуші мен медициналық-сот сараптаушы-сы корытындысының арасында алшақтык бар. Осыған орай медициналык-сот сарапшылары тексерген мүрде шын мэнінде •Лэззат Шораеваның мүрдесі ме екен деген заңды сауал туын-дайды. Сондыктан Шораеваның кылмыстык ісі табылмағаннан кейін, оның «кұпия өлімі» туралы істі егжей-тегжейлі тексеру керек деген қорытындыны комиссияға бердік. Дегенмен, ко-миссия тарапынан прокураіура орындарына жолданган бұл корытынды ешкандай нәтижесін беретін емес. Біздің негізгі корытындымыз, Лэззат Шораевага да Желтоксан окигасына катысты іс козгалып, ол өзін өлімге итермелеуге мәжбүр болған. - Брежнев аланындағы канды сойкан кезінде Алматы энергетика институтының студенгі Ербол Сыпатаевтың өліміні боп жараланғаны, осынын әсерінен каза болғаны белгілі. Сараптау тобында бүл жөнінде кандай деректер бар? - Ербол Сыпатаев бас сүйек-ми жаракатымен 19X6 жылы 18 желтоксанда сағат кешкі сегіздер шамасында калалык№2 ауру-ханасына түсіп, 23 желтоксанда кайтыс болғаны мэлім. Оның негізгі жаракаты, ауыр соккыны алаңда болған кезінде алған. Оның мүрдесі туған жеріне автоматшылардың коршауымен, кауіпсіздік комитеті кызметкерлерімен бірге апарылғаны да белгілі болды. Біздің Ербол Сыпатаевтың өліміне катысты корытындымыз әскери прокуратураға жіберілді. Ал эскери прокуратура біздің оған ешкандай катысымыз жок деп, оны кері қайтарды. Осы-лайша Ербол Сыпатаевтың өліміне катысты кылмыстык іс екі ортада аяк допка айналды. «Қарға карғаның көзін шұкымайды» деген осы болар. Әйтеуір, колы жетіп түрған корытындының өзі көрінбес сағымга айналып барады. Біз Ерболдың өліміне катысты жаңа деректерді де үсын-дык. Комиссия жұмысы кезінде Алматыдағы коньяк, шам-пан, вагон жөндеу зауыттарын тексеруіме тура келді. Оған себеп, таяғын сүйретіп келген үлкен бір аксакалдың эңгімесі болды. Сол кісі жоғарыда аталған үш зауыттың 1986 жылы 19 желтоксан күні біріккен жиналысы болғанын айіты. Сол жиналысты казіргі коньяк зауытының директоры, сол кездегі директордың орынбасары Карапетян баскарады. Сондай-ак, жиналысқа Министрлер Кабинетінің өкілі де катысады. Жи-налыста М.Горбачевка жазылған арнайы Үндеу кабылданып, соған кол койғызады. Үндеуде: «Алматыдағы қазақтардың бэрін жер аудару керек. Алмагы қазақтардың жері емес, бұл - ұйғырлардыкі. Осы жерді ұйғырлардың автономиясы жасау керек» деген сиякты «тарихи» сөздер жазылады. Жиналыста болған бар-жоғы 6 казак бегтерін басып, жиналысты тастап шығып кетеді. Қол коймаған екі неміс — Рихтер мен Бойко ғана. Оларды ақыры осы «ерлігі үшін» вагон жендеу зауытындағы жұмыстарынан шығарып жібереді. Сондай-ак, үндеуге татар ұлтының өкілдері де кол коюдан бас тартады. Ал калғандары үндеуге өздерінің колдарын койып, Мэскеуге жолдайды. Осы әңгімеден кейін мэселеге ден қойып тексере баста-дым. Сөйтіп, Алматы вагон жөндеу зауытының цехында қолшокпар-арматура дайындалғаны мэлім болды. Бұл ерекше дайындалған темір қолшокпар. Оның басына гайка орнатады. Сондай-ак, алаңга апарылған жасакшыларға арнайы спирт бөлініп отырған. Ербол Сыпатаевтың алаңда соккыға жығылып, ауруханаға әкелінгендігі басындағы жаракат шабылған емес, ісік те емес, опырылып, ойылып түскен жарақат екендігі аныкталды. Яғни, бұл резеңке сойыл мен темір қалакшаның ізі емес. Міне, сондыктан осы зауытта арматура дайындаткан, жасакшыларды баскарған адамдардың аты-жөнін комиссия мүшелеріне баян-дап бердім. Ол комиссия тарапынан қалалык прокуратураға жіберілді. Дегенмен, жабулы қазан жабулы күйінде калды. Ешқандай нэтиже шыккан жок. Бірак акикаттың ауылы алыс емес болар, уакыт өте бэрі де айкындалады. Темір қолшоқпар тек кана Сыпатаевтың өліміне емес, талай қазак жастарының жарақат алғандығына себепкер болғандығы сөзсіз. - Копшілік арасында Желтоксан кезінде жерленген мүрделердін саны жонінде әртүрлі әнгімелер айтылып жүр. Осы каншалыкты шындыкка санды? Комиссия тарапы-нан осындай деректерге назар аударылды ма? - Халык арасында ондай әңгіменің бары рас. Бірак мүрделердің кайда жерленгені, қанша екендігі дэлелденбеген 65 5 1055 дерек. Оны кесіп айту киын. Дегенмен, күмэн-ісүдік бекер-ге туындамайды. Осындай мәселеге катысты бізге төмен-дегідей дерек келіп түсгі. Алматы облыстык ішкі істер бас-қармасының шаруашылык саласында тракторшы болып істеген неміс жігітінің түсініктемесі-тұгын. Ол жігіпің баян-дауынша 18 желтоксан 1986 жылы оны түнгі сағат 3-те үйінен шакырып алып кала сыртындағы 2-ші жылу-энергетикалык стансасының маңынан жер казуга бүйрык береді. Облыстык ішкі істер баскармасының қызметкерлері оған жерді казасың да, кейін кайта кеміп, тегістеп тастайсың дегенді айтады. Сол жерде екі жүк мәшинесі тұрады. Бірақ, жігіт олардың үстінде не бар екенін білмейді. Тек мәшинелердің руліндегі жүргізушілердің шені милиция подполковнигі дәрежесінен кемі жоқ. Жанындагылардыц да бэрі солай екендігін айтады. Алматыда толқу болып жатканын білетін жігіт іштей мили-ция қызметкерлерінін суық жүрісінен күдіктенеді де ыңгайын тауып, қаша жөнеледі. Жас жігітті куғанымен оларға ұстатпай кетеді. Екі күн бойы жұмыс орнынан әлдекімдер іздеп келіп, неміс жігітімен жолығыса алмайды. Содан кейін оны ізден келушілер болмаған. Осындай деректер Желтоксан кезінде адамдардың кұрбан болгандығы іуралы ойга жетелейді. - Осыған косымша тағы бір деректі Абай даңғылының бой-ында орналасқан дүкенде сатушы болып қызмет ететін бір эйелдің түсініктемесі толықгыра түскендей. Қаладагы бүкіл зираттардың үстінен карайтын бұрынғы бастығы Дробышевтың сатушы эйел танысы екен. Ол өзі баяндап отырган жайт-ты Дробышевтан естігенін «Я слышала, что массовое захро-нения были» дегенді айгыи берді. Оны комиссия төрағасы Мұхтар Шахановтың өзі де естіді. Осы гекгес деректерді корытындылап, комиссия тарапынан Алматы калалык проку-ратурасына жібердік. Дегенмен, күні бүгінге дейін бұл туралы рас-өтірігін гексерген ешқандай нәтиже көрінбейді. - Сонда Желтоксан окиғасы кезінде болған зансыздык-тардын акиқатын айтар кез әлі келмеген бе? - Қалай десек те, Желтоксанның акикатын ашып айтуға кедергі органдар әлі бар. Сондыктан қалың жұртшылық элі сол кездегі колшокпарлардын жазаланбай келе жатканының куэсі болып отыр. Дегенмен, уакьгг өте тарих өзінің багасын беріп, әділеттілік қалпына келеді деген үміттеміз. - Әнгімеңізге рахмет. Сол күнді тезірек коруге жазсын! 1996 жш «ҰЛТШЫЛ» ҰСТАЗ Алматыдан арнайы вагонмен Колымага айдалган Әркен Баггалұлы жолшыбай өз касындагыларга кұкықтық жагынан түсінікгеме беріп, баз-біреулердің кешірім беру жөніндегі жэне істі кайта карау мэселелеріне катысты кұжаггарын жазуга жиі жэрдемдесті. Талай-талай накактан сотталгандар-га шарапатын тигізді. Оның бұл кызметі карымтасыз да калган жок. Зонага кірер-кірместен түрмедегілердің бірі жүгіріп келіп, оның үшінші отрядка бөлінетіндігін, онда монша меңгерушісі болагындыгын айтып та үлгерді. Шынында да дэл солай болып шыкты. Осы жұмыста жүріп, жолшыбай түрмеге түскендерге берген көмегін енді зонадагыларга да көрсете бастады. Адам күқығын аяқка таитаган жүйеден каймыкпастан ақикаттың өмірдегі үстемдігі үшін арпалысып бакты. Ал темір тордың сыртындагылар, ягни адам бостандыгын баска тепкендер өктемдіктерін мэңгілік мызгымастай көрді. Олар «Желгоксан окиғасының үйымдастырушыларын» тап-қан болды. Әркен Уақовтың ісімен Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің 57 (!) тергеушісі айналысыпты. Оның қай жерде оқығаны, жүмыс істегені - бәрі-бәрі туралы тіміскілеп жүріп мол маглүмат жинап, «әлсіз» түстарында табуга тырыскан-ақ екен. Сөйтсе Уақов деген «үлтшыл» не пионер катарында, не комсомол сапында болмапты. Партия мүшелігіне де кабылданбапты. Әркен Батталұлы бітірген Мэскеудің тау-кен бакылау институтынан «комсомол катарында болган жок, коғамдык істерге араласпаган» деген кұжат алдырыгіты. Бұдан артык кандай «ұлтшыл» керек? Коммунистік когамды мойындамайды. Кеңес өкіметіне карсы бүлікті Уаков ұйымдастырмағанда, кім ұйымдастыра-ды? Оган коса Қайрат Рыскұлбеков те Алматы сәулет-кұры-лысы институтының студенті. Ендеше, Әркен Уаков сынды адам ұстаз болып тұрганда, одан тағылым алған шәкірггсрі де «ұлтшыл» болатыны сөзсіз. Мінеки, тоталитарлык жүйенің колшокпарлары осындай тұжырымға келеді. Әркен Батталұлы мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің тас камау камерасында сегіз ай бойы отырды. Осынша уакыт бойы «ұлтаралык наразылыкты» калай ұйымдастырғаны туралы тсргеушілердің сансыз сұрақтарына жауап беруіне тура келді. Ойдан кұрастырған, жабылған жаланы кайдан мойындай қойсын. Мойындаған жок. Алайда, сен мойындамайды екенсің деп МҚК уысынан шығарып жібереді дейсіз бе. Қылмысы дәлелденбесе де, сот үкім шыгарды. Сөйтіп, 1987 жылы 24 шілдеде Қазақ КСР Қылмыстық кодексінің 60.65-баптары жэне 146-баптың 1-тармагы бойынша, бэрін жинақтай алғанда Қазақ КСР Қылмыстық кодексінің 37-бабы бойынша 8 жылға бас бостаңдыгынан айырылды. Ягни осы баптар бойынша Эркен Батталұлы ұлтаралык наразылықты қоздырушы (60-бап), жап-пай тәртіпсіздікті ұйымдастырушы (65-бап) жэне пара алғаны (146-баптың 1-тармағы) үшін кылмыскер деп танылды. Қоркытып-үркітіп балаң студенттерді куэға тартты. Олар корыкканынан-ак көрмегенді «көрдім» деді, болмаған дүниені «болды» деді. Бэлкім, қауіпсіздік комитеті қызметкерлерінің кокан-локысына шыдамаған жастарды кінэлауға болмас та- Бірак елге аға боларлык азамазтардың акикаттан аттап, оеишаралық танытып, табансыздык корсеткендерін ешкім де кешіре алмайтыны анык. Сегіз ай бойы тергеуде болган кезде доцент Уаков өз кұқыктарын, жалпы заңдарды үйренуге ерекше ден койган-ды. Әу баста орган кызметкерлері мүндай «сауаттануга» карсы болды. Ондай жагдайда доцент жауап беруден бас тартты. Со-нымен олар амал жоқ, келісімге келуге мэжбүр болды. Сөйтіп «желтоксан окигасы жегекшілерінің бірі» кеңес заңдарын том-томдап актарып, бүге-шігесіне дейін жілікше шагуға кірісті. Бүкіл заңдарды гау-кен саласындагы багалы тастардың түр-түсін білстіңцей игергені де осы тұс. Кейін өмірлік қажетіне жараган, өзгелерге кол үшын беруге себепші болган заңдарды МҚК каме-расында осылайша үйренген-ді. Жылдар бойы кұдайы көрші болган казактың зиялы аксакалы қысылтаяң сәтте сыр берді. Талайдың тагдырына балта шапкан 17 желтоксан күні аксакал Әркен Батталұлына келіп: «Айналай-ын, қызым алаңга кетіп еді, бір бэлеге ұрынып калар, соны іздеп келші» деп жылагандай болып өтінген. Әркен жасы үлкеннің тілегін кимай мэшинесімен алаңга жөнелді. Ол көрші қызды көп іздеген жоқ. Милициядан кашып келе жатқан оны Абай даңгылының бойыңда кездестіріп, үйіне алып келді. Қауіпсіздік комитегі тарапынан жала жабылған уакытта «үйде болдым, оган көршім куэ» деп аксақалды куэге тартқанда, ол басын ала қашты. «Мен білмеймін, оның үйде болғанын көргенім жок», деді. ... Ал түрмедегілер Әркен Батталүлын екі рет ажал гырнагынан арашалап алды. Екеуінде де сотталгандардың «сымсыз телефоны» аркылы алдын ала түрме бастыктары та-рапынан ұйымдастырылған іс белгілі болды. Олар Уаковты шаруашылык зонадан өнеркэсіптік жағына ауыстырып, өнеркэсіптегі кездейсок жағдайга байланысты «өлтіруді» көздеген. Тагы да түрмедегі «камкоршылардың» акылымен «ауыра» тұруға тура келді. Сөйтіп, түрме бастыктарының жо-спары жүзеге аспай, Әркен өлімнен аман калды. Бар мэселенің түйіні Алматыдан аттанғанда-ак шешілген екен. «Заңды» түрде Әркен Батталүлын сегіз жылға бас бостандығынан айырганымен, оны накты түрде «өлім жа-засын» кесіпті. Колымаға барғаннан кейін білді. Тағы да і үрмедегілердің аркасында өзімен бірге ілесіп келген бүкіл «кылмыстык ісі» туралы кұжатгары бар папкімен танысты. Қайда, не үшін согталғаны және үкім шығарылған мерзімін, кайда жіберілгені туралы жан-жакты деректер жазылған. Соған коса папкінің ішінен «ұлтшыл» үстаздың гұмырлык мэселесін шешуге тиіс тілдей кағаз шыкты. Онда былай деп жазылыгіты: «Подлежит ликвидацию». Уаковтың көзін жоюға жасалған эрекет кейін темір тордың арғы бетін шарлап кетті. БҮҮ жанындағы адам кұкығын корғау комиссиясының талап етуі, Андрей Сахаров пен Елена Боннэрдің гікелей араласуы, отбасының, Алматыдағы Хельсинки тобының жэне ААСИ-дегі жұмысган босатылған окытушылардың арыздануы аркасында республиканың бас прокуроры өзінің каулысымен Уаковтың ісіне қатысты үкімді орындауды токтатуға мэжбүр болды. Енді түрмеде баскаша жағдай калыптасты. Әркен Батталұлы жағындагы эділеттілік жеңіп кетпес бұрын шенеуніктер, социалистік жүйенің маркаскалары баскалай амал-айла карастыра бастады. Бір күні оны түрме бастығы шакырып алып, «Сізді босататын болдык, тек кешірім беру жөнінде өтініш жазыңыз», деді. Өзі накақтан сотталған адам, кай кылмысымды мойындаймын деп кешірім сұрауы тиіс. Уаков өтініш жазудан бас тарггы. Ол «кылмысымды кешіріңіз» деп жазса, нағыз кылмыскер болып шыкпай ма? Өтініш жаздыру туралы түрме бастыктарының екі эрекетінен де түк шықпады. Сонымен, амал жок, Уаковты темір торлы вагонмен қайта Казакстанға аттандырды. Новосібір гүрмесінде Ташкент бағытына жүретін те-Мір торлы вагондарды күтуге тура келді. Пойыз сегіз күн-нен соң жүрмекші. Алдында не тосып тұрғаны бұлдыр. Қазакстанға алып бара жатканымен, жолшыбай не боларын кім біледі? Сансыз ойлармен бас катырып отырғанда кезекші оның аты-жөнін агап шақырды. Сөйтіп, ҚазакССР бас прокурорының үкімді тоқтату туралы шешімімен құлыксыз танысып, қол койды. «Аңсаған бостандыгы осы ма? Киімсіз, каражатсыз қайда бармакшы? Бэлкім, осылар әдейі бірдеңе ұйымдастырып отырган шыгар? Қой, одан да түрмеден шыкпай-ак кояйын». Қакпа алдындагы кезекшіге қайта келді. Ішке кіргізуді сұрады. Қаржысыз, киім-кешексіз ешкайда бармаймын, деді ол. Кезекші сонда гана оны эйелінің сыртта күтіп тұрғанын айтты. Сөйтсе, какпадан сэл кашыктау жерде эйелі тұр екен. Сонымен отбасы-на оралды. Жылга жуық үй тұтқыны болды. Үш жылга жуык уакыт ішінде «ұлтшылдыгы» аркасында өмірдің киындығымен қатар парасаттылыктың, азаматтықтың не екенін түсінді. Сатқындыктың сары жебесінің ұрымтал тұстан атылатынын да ұғынды... 1986 жылгы желтоксаннан басталган сергелдеңге сегіз жылдан кейін ғана нүкте койылды. Ягни сегіз жылга бас бостандыгынан айырылган Әркен Батталұлы, оның жартысын тұткында болмады дегені болмаса, толык ақталған жок-ты. Тек 1994 жылдың 5 желтоксанында Қазакстан Республикасы Жогарғы соты төрагасының бірінші орынбасары М.С.Нәрікбаев кол койган акталганы туралы аныктама кағазы колга тиді. Онда «... 1994 жылғы 27 мамырдағы Қазакстан Республика-сы Жогаргы соты пленумының қаулысымен 1987 жылғы 24 шілдедегі Ә. Б.Уаковка катысты Қазак КСР Жогаргы Сотының кылмыстык істер бойынша сот алкасының үкімі бұзылды. Жэне оның әрекетінде кылмыс кұрамы болмагандыктан, іс өндірісі токтатылды. Қазакстан Республикасы Президентінің 1991 жылгы 12 желтоксандагы «Қазакстандагы 1986 жылгы 17-18 желток-сандагы оқигаға катысканы үшін жауагікершілікке тартылган азаматтарды актау туралы» Жарлыгына сәйкес Уаков Әркен Баггалұлы акталды», деп жазылган. Мінеки, сегіз жылға созылған сергелдең осылай аякталды. Алайда, осыншама уакыт бойы жүйкені жұкартқан, денсаулыкка залалын тигізген, кісілігіне кірбің түсірген жағдаят үшін кім жауап береді? Әрине, сот аркылы материалдык, моральдык шығынды каржылай өндіріп алуға болатын шығар? Әйтсе де, оның осыншама уакыт бойы тозакпен тендес өткен өмірін ештеңе де толтыра алмасы хак. / 996 жып ОН БЕС КҮНДІК ОҚИҒА Ол он бес күн ішінде тозак атаулының сүзгісінен өткендей болды. Осы он бес күн жүрекке шемен боп каткан кара түйткілге айналды. Сәби жастан санага сіңген «күн көсем» идеясына деген сенімді күлпарша етіп талкандады. Жасанды когамдык құрылысты біржола кұлатып тынды... Қиын сэтте, ел басына күн туғанда Отанын сататын азамат-тарды (осы атауға лайык болса?!) сонда керді. Әділетсіздік ал-дында бұкпантайлап, каракан басының камы үшін кандастарын өзектен тепкілеген ағаларын сонда байкады. Қазақ деген ғаламдык шежіреде өзіндік орны бар халықтың Отырарды корғаған Қайырхан мен қаланың какпасын жауына ашыгі бер-ген Қарашокысы бірге туатындығын, Махамбет бар жерде зұлымдыктың көлеңкесі Ықылас қоса жүретінін сол сэтте терең ұғынғандай болды. Әйтеуір, тағдыр тезіне түсіп, дүниеден, жаксылык атаулыдан түңілген кезде жылт еткен үміт ұшкыны кылаң беріп отырды. Бэлкім, осы болмашы үміт сэулесі шығар ертеңгі күнге деген сенімін, адам атаулының бэріне зұлымдык тэн емес екендігін сездірген. Осының бэрі-бэрі арадан он жылға жуык уақыт өтсе де касіретті канды сойкан күні кешегідей көз алдында. Жүрегінде шемен боп каткан түйдек ретінде калды... 1986 жыл. 16 желтоқсан. Қыздар педагоггік инсгитуты физика-математика факультетінің 3-курс студентгері түстен кейін окитын-ды. Дэл осы күнгі сабакгың бірі - саяси экономия пәні. Дэріс окитын окытушы ауырыи калды да, оның орнына басқа бір кісі келген. Қонаевтың орнынан алынғанын, ол кісінің орнына орталыктың шешімімен Геннадий Васильевич Колбин деген «мыкты» келгенін тұңғыш рет студенттер «политэконо-мист» агайдан естіді. Сөйтіп, қыздар арасында сансыз сауалдар гуындады: Қонаевты не үшін орнынан алады? Қандай кемшілігі үшін? Неге басшыны сырттан әкеледі? Әр ұлтгык республикаға басшы жергілікті үлттан болады деген принцип кайда? Сансыз сауалдар соңы пікірталаска үласты. Қалай болганда да дэрісханадагы да, жатакханадагы да негізгі эңгіменің аркауы осы мэселеге катысты өрбіді. 17 желтоқсан. Ертеңгілік жатақханага жаңа басылымдар-ды әкелген. Сандаган көздер басылым бетіндегі Колбинмен алгаш осы күні дидарласты. Қазақстанның тагдыры «сеніп тагісырылган» басшының партиялық өсу жолымен қыздар осылайша танысты. Одактагы үлкен республиканың тізгіні берілген Грузиядан жергілікті үлт тілін «үйреніп қайткан» басшының өрлеу сатысы көпшілікке осылай мағлүм болган. Түстен кейін бір топ жастар Брежнев алаңына карай кетіпті деген хабар студенттер арасына лезде тараған. Он-сыз да өзара наразылык танытып жүрген кыздар өз пікірін білдіруге гырысты. Ішгегі алай-дүлей сансыз сауалдарга жау-ап іздеп, алаңга барган. Жауабын тапгы. Бірак мүлдем баска арнадағы жауап. Әділеттілік іздегенді, өзіндік пікір айтқанды білеу сойылга жықты. Бас көтергендеріңді түрмеге тогытып, кугындаи тірлігіңнің тоз-тозын шыгарамын деген империялык астамшылык әрекет еді бүл... Брежнев алаңына әділеттілікке жүгініп, төрелік іздеп баргандардың санатында Қалдыкыз да бар-ды. Жастардың өкіметке наразылыгын, бейбіт шеруін, әскер басшыларымың кокан-локысын түтасгай көзбен көрді. Алайда, карусыз жастар-(ы канга бояйды деп ойламаған. Аланды түгелдей эскерилер мен ішкі істер органының кызметкерлері кұрсауға алғанымен, соның ішінде кыз-жігіттерді темір сойылга жыгып, эскери калакшамен бас жарады деген ой каперіне де кірген емес. Ойдың да алдамшы болатынын, зүлымдық эрекеттің оның ырғагына бағынбайтындығын кеш ұкты, кейін түсінді... ...Құрсаудан шығар жол іздеп тұрып калды. Бір кезде сап кұрап мұздай темір кұрсанған жауынгерлер келе жат-ты. Олардың адам шошынарлык сұсын байкаған бір жігіт Қалдыкызға: - Қарындасым, каш! Олар ешкімді де аямайды! Соккыға жығады! Жылдам! - деді. Бірак оған Қалдыкыз аса мән берген жок. «Бекерден бекерге карап тұрған адамды неге соккыға жығады? Олар да адамның баласы ғой. Түсінетін шығар. Оның үстіне бүлдірген ештеңеміз жоқ қой...». Дегенмен, бет-бедерінен кісі шошынарлык жендегтер жақыңдаған сайын Қалдықыз шыныңда да олардың жанарынан аяушылык сезімін көре алмады. Сөйтіп, кері карай бұрылып, енді жылдам жүрем дегенде, аягы көк мұздан тайып кұлап түсті. Сол кезде орыс ұлтының жасы отыздагы өкілі Қалдыкызды ту сыртынан басынан білеу таякпен бір-ак ұрды. Бір сәттен соң есін әрең жиып, енді орнынан сүйретіліп тұра берген-де иығынан тағы бір соккы тиді. Қолы жансызданып калған тэрізді. Білеу таяктың созылмалы серіппесінің ауыр соккысын сезер емес. Екінші соккыдан кейін ол мүлдем есінен айырыл-ды. Сәлден соң көзін ашса шашынан сүйреп дедектетіп бара жатканын бір-ак білді. Үстіндегі ак пальтосы кып-кызыл канға боялған. Басынан тиген соккыдан сорғалап аккан кан тұтас үстіндегі киімін жуып кетті. Қанша жерге дейін сүйрелегені беймағлұм, бір кезде милиция жасакшыларының автобусына алып келді. Жауынгерлер (жендепер деп айтқанымыз дұрыс болар!) Қалдыкызға автобуска мін деп әмір берді. Қатты тиген соккыдан аяғынан эрең тұрғандықтан, канша талпынғанымен аяғын баса алмады. Ал әскерилер оны тепкілеп-тепкілеп автобустың ішіне лақтырып жіберді. Автобустың іші бірінің үстіне бірі құлаған жастар. Бұрыш-бұрыштан ыңырсыған да-уыстар естіледі. Автобустың ішіндегі милиция кызметкерлері әскерилер-ден де соракы болып шықты. - Немене алаңға шығып Қонаевты кайта орнына коямын деп ойладыңдар ма? Өңшең сілімтіктер! Ақымактар, кұтырған екенсіндер, әлі көздеріңе көк шыбын үймелетіп, түрменің төрінде шірисіңдер! - деп қана қоймай, балагат сөздері қосарлана шығып жатты. Басқа емес, сол сөздердің бэрін қазақ тілінде есту қандай қасірет еді. Қалдықыз элі күнге дейін сұрықсыз жандардың фашистік қарекетін жадынан сызып га-стай алмай жүр. Милиция мәшинесі оларды Фрунзе ауданының ішкі істер бөліміне алып келді. Қалдықызды бір жас қазақ жігіті тергеді. Оның да қойган сауалынан көрсеткен коқан-локысы көп бол-ды. - Алаңға шығып Қонаевты орнына кайта қойдың ба? Қабыргага сүйенбей отыр, канга былгайсың, - деп келемеждеп бақты. Егер де офицер шеніндегі орыс жігіті келіп кірмегенде маскаралау эрекеті жалгаса берер ме еді, кім білсін? Қайта офи-ңер гергеушіге: - Соккыга жыгылып, қүлағалы әрең отырган адамнан калайша жауап алып отырсың? Жылдам «жедел жэрдем» мәшинесін шакыр! - деп бұйрык берді. «Жедел жэрдем» мэшинесі оны қалалык екінші ауруханаға апарганымен, мұндагылар Қалдықызга нактылы дэрігерлік көмек көрсеткен жоқ. Қайта олар жарақат алған казактың кыз-жігіттерін ең алдымен аудандык ішкі істер беліміне хабарлап, соларга аманат етіп жіберді. Сөйтіп, Қалдықыз да дэрігерлердің аркасында Совег аудандык ішкі істер бөлімінен бір-ак шыкты. 17-19 желтоксан. Үш күн бойы Қалдыкызды тергеді. Үш күн бойы басынан алган жаракат бас көтертпеді. Сан рет орамалмен таңылган басымен суретке түсірді. Қылмыскер тэрізді. «Өкіметке карсы шыккандарды кешіруге болмай-ды. Кеңестің «эділ заңына» сай жазасын алуы керек». Үш күннен соң тергеушілер өз кұжаттарын абыройларына нұксан келтірмейтіндей тап-тұйнактай етіп толтырды да, Қалдыкызды кос милиционер жатақханасына әкеп тастады. «Керек болса, өзіміз іздеп тауып аламыз» деген сыңайлы. 20-23 желтоқсан. Оқытушылар дэрісті жатақханада жүргізді. Күнде жи-налыс. Сыртка бір кадам басуға тыйым салынган. Ал Қалдыкызды ұстаздары денсаулыгына байланы-сгы сабақтан босатты. Ол ауыр жаракаттан бас көтере алмай-Дьі. Басының ішінде коргасын бар сиякты. Жұрттың бэрінің кабағы салыңқы, бір-бірімен үнсіз ұгысады. Ішкі сырын сыртка шығармағанымен, әйтеуір бэрі бір-біріне тілектес калыпта. Ұстаздар кауымы да алаңға шыккан студенттерді «тэртіпсіздігі үшін» жазалай алмады. Әсіресе, эншейінде катал көрінетін кураторы Қанат Мұкашевты Қалдыкыз ұрсады деп ойлаған. Керісінше ол кісі бэрін түсінетін терең адам болып шыкты... 24 желтоксан 1986 жыл - 3 кантар 1987 жыл. Қалды-кызды жатакханадан милиция кызметкерлері алып кетті. Сөйтіп, калалык Калинин аудандык соты Жұмағұлованың басшылығы-мен Қыздар педагогтік институтының III курс студенті Қалдыкыз Атемоваға 24.12.1986 жылы Қазак КСР Әкімшілік кодексінің 174-бабына сай «Бұзақылыкка жауапкершілікті күшейту» ту-ралы каулы шығарады. Қаулыда «17.12.1986 жылы жаппай тәртіпсіздікке катыскан, ескертуге кұлак аспаған» деп жазыл-ды. Сонымен осы каулының негізінде «Бас сүйек-ми жаракаты» диагнозына карамастан, Қалдыкыз Атемова он күндік «жаза-сын» өтеп шығады. Осылайша колында сойьшы барлар емес, керісінше, соккыға жығылғандар сотталды. 3 қантардан сон. Желтоқсан оқиғасына қатысканы үшін Атемованы институттан шығару туралы шешім сол мезетінде-ак кабылданды. Дегенмен, кураторы Мұкашев Атемованың нақактан жазаланғандығын, оны жақтап әділеттілік іздеп республикалык прокуратураға шағым түсіруге ұйытқы болатындығын айтты. Керек десе осы үшін өзі қызметімен коштасуға дайын екендігін де білдірді. Бірак, прокуратураға хат жазған жағдайда бүкіл курс кайта тергеуден, кайта тексерістен өтеді. Әділеттілік арнасына түссе жаксы, олай болмай тіміскілеп жазаланатын жастардың санын көбейту максатымен олардың жаңа «бүлікшілерді» табуға тырысуы да ғажап емес. Сондыктан Қалдықыз басқа курстастарына зияным тимесін деп шешті. Сонымен алай-дүлей аласапыран кезенде аяк асты Алматымен, институтымен, достарымен коштасуға мәжбүр болды. Ақпан. 1987 жыл. Институттан академиялық демалыска катысты кұжатты реттеуге байланысты хат алды. Сөйтіп, Қалдыкыз окуды қайта жалғастыруға мүмкіндік беретін ісұжаттарын калпына келтірді. Бэріне мұрындык болып жүр-ген сол баяғы кураторы - Қанат Мұқашев. Аумалы-төкпелі кезсңнің өзінде де ол кісі ойындағысың айтудан жасканбаған. Студенттердің Желтоксан окигасынан кейін көңілдеріне кіреуке түскен сэтте жігер, сенім нэрің кұя білген. - Сендер жасымаңдар, айналайындар! Әлі осы оқиғаға эділетті бағаны тарих беретін болады. Ол шежіреге өзіндік үрдісімен енеді. Сондыктан түңілудің қажеті жок, - деген еді. Студенттер «катал» ағайларының әділеттілігін, нарасаттылыгын сонда бұрынғыдан да тереңірек ұғынғандай болды. — Әкем гана істейтін жаксылыкты жасаған Қанат ағайға омір бойы карыздармын. Вэлкім, жігерімді жасытпай, ертеңге деген сенімімді сөндірмеген осындай кісілердің шапағаты бо-лар, - дейді Қалдықыз. ...Алматыдағы шенеуніктердің салкын көзкарасы аймакка, одан эрі Сарыағаш ауданына да жеткен. Желтоксанға катысқан кызды емдеуге дәрігерлердің ешқайсысының жүрегі дауаламады. Олар өздерінің ісі аркылы өкіметке, партияға карсы «эрекет еткісі» келмеді. Сөйтіп, Қалдыкыз басындағы жарақатты Ташкенттегі №16 қалалык ауруханасына барып емдетуіне тура келді. - Желтоксан кезіндегі он бес күн ішінде талай-талай дүниені көріп-білгендей күй кештім. Шен-шекпен үшін ар-намысын сатып жіберетін, керек десе ұлтына, халкына карсы қару жүмсайтын колшокпарларды да көрдім. Кімнің кім екендігі шынында да тар жол, тайғақ кешуде таныла-ды екен. Қаракан басының камын күйтгегендер мансап үшін бэрін де құрбандыкка шалуға дайын. Тек эйтеуір, некен-саяқ болса да өзінің батылдығымен Жаныма үялаған жандар гана бүкіл элеуметтен түңілмеуіме себепкер болды. Әйтсе де Желтоксанның жанды сыздатар касіреті естен кетпес, сірэ. Қаддықыздын өткен оқиғаға деген жүректегі актарылган ашык та ащы сыры еді бүл. Әңгіме барысында ол іштегі жылдар бойы сақталып келе жатқан кара түйткілдің әсерінен кол орамалы жиі көзіне бара берді. Қой деп жүбата алмадық. Желтоксан касіретін оны көзбен көрген жанның өмір бойы ұмытпайтындығы заңдылык. Желтоқсан окиғасының маңызы Қалдықыз өзі сабақ беретін Жамбыл облысы Құлан ауданындағы мектеп өрендеріне де үлкен дэріс болатыны анык. Көңілге кірбің түсіретін бір жайт, кейбіреулер Қалдықыздың Желтоксан кезінде басынан жаракат алды дегенді мүлдем баска сипатта түсінетіндігі. Желтоксанда накактан зардап шеккен оны «ауру» деп карайтындар да жок емес. Пендешілік пайым дегенді койсаңшы. Кейбір мэселенің мәнісіне терен бойламайтындардың аркасында он жыл бүрын басынан алган жарақаттың салмагы енді бүгінде жүрекке түсіп жатады. Жаныңды жегідей жейтіні жегесіз жандардың шолак түсінігі гана.Әйткенмен, Қалдыкызертеңгедегенжақсылыктан үмітін үзген емес... 20 шілде, 1996 жыл. Қалдыкыз Атемова сынды кан-шама казактын оскелен үрпагынын жүрегінде Желтоксан алау болып жанып жүр екен? Қанша кыздын тагдыры Желтоксан касіретіне айналды екен? Әрине, накты мөлшерін айту киын. Алайда, аланга барган кайсыбір қыз-жігіттін көкірегінде бо.імасын үлітык рухтын кашанда өшпейгіні айдан анык. Тагзым етсек, солардын алдында гагзым еткеніміз жон болар! 1996 жыл ҚАЛТАРЫСТА ҚАЛҒАН ҚАҺАРМАНДАР Билікке ұмтылушылар, оның үстіне колдан келсе бүкіл галамды уысында ұстағысы келгендердің саясаты да сан килы. Күші каншалыкты мыкты болганымен, көп жагдайда оны ысы-рап еткісі келмейді. Шамасына карай алдайды, арбайды, мара-паттайды. Көбінесе аланда ашык айқаска түсуден гөрі қулык-сүмдыкаркылы діттеген максатынажетугеүмтылады. Ынтымағы жараскан карсыластарының арасына ши жүгіртеді де бірінен екіншісін үстем ете көрсетіп, езара іріткі туғызады. Әлсізін шектен тыс көтермелейді де, рухы биігінін жігерін жасытуға ба-рын салады. Әлсіз өзінің карым-кабілет деңгейін білсе жаксы, егерде «шынымен де мен керемет иесі екенмін» деп сезінсе, ел арасы бүлінді дей беріңіз. Бұл - ежелден келе жаткан коғам өзгергенмен кұйтыркы эдіс-айласы сол калпында сакталған орекет. Кэдуілгі, айласы мол, гырнағы мыкты, азуы күштінің элі күнге дейінгі колданатын негізгі кұралы да осы. 1986 жылы да «озык ойлы» Орталык осы үрдісгі пайдаланды. Ел арасын екіге жарды да бірі - «нашакорлар, маскүнемдер, ұлтшылдар» болып шыға келді. Мемлекет мандайынан сипаған екінші топ «коғамдык тэртіпті орныктырушылар, интернационалистер» болып саналды. Алдыңғы тоиты соңғылардың белсенділігімен түрмеге тоғытгы, итжеккенге айдатгы, кызметінен кудалады. Ал осы «үлкен ецбегі» үшін екінші топтағылар кұрметке бөленді, марапатка ие болды. Бірак соның барлығы уакытша екенін тагзым етіп, Орталыкка бас ұра кызмет етушілер білді ме? 81 6-1055 Бәзбіреулері білгенімен азамаггык танытып, қарсылык жасай алған жок. Алган атагы мен орден-медалына мэңгі-баки сыйы-нып өтетіндей күй кешті... Сөйтсек, Желтоксан кезінде ерлік пен кұрметке бөленгендер жетіп артылады екен. «Ерліктің» ең үлкені Қызыл Жүлдыз орденіне ие болыпты. Ондай марапатқа ие болгандар саны бесеу — Э. Басаров, В. Пегров,(ҚазакССР-і ІІМ), О.Әлімбаев, Н.Мотин (Алматы каласының ІІБ) жэне М.Айдаркұлов (АОАММ) Отан алдындағы «парыздарын» ойдағыдай аткарыпты. Сондай-ак, «Ерен еңбегі үшін» медалімен - 6, «Үздік еңбегі үшін» медалімен - 5, «Қоғамдык тэртіпті корғаудағы үздік кызметі үшін» медалімен - 160 қызметкер жэне 28 халык жасақшысы, Қазак ССР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен - 30 кызметкер жэне 15 жасакшы, «ІІМ-дегі үздік кызметі үшін» белгішесімен - 217 кызметкер, Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің грамогасымен 113 кызметкер жэне 30 халык жасакшысы, ке-зектен тыс шенге (КСРО ІІМ бұйрығы) 24 кызметкер ие болып, КСРО ІІМ бұйрығымен акшалай сыйлыкпен - 53 кызметкер, ҚазакССР ІІМ бұйрығымен акшалай сыйлыкпен 561 кызметкер марапатталған. Бірак осы мындаған адамның бірде-біреуі дер мезетінде осы марапатқа лайык емеспін деп жар салған емес-ті. Оның үстіне біз марапатталгандардың тізімін жартылай ғана беріп отырмыз. Бэлкім, дэл сол мезгілде тоталитарлык жүйеге карсы шығу ауыр болған шыгар. Бірак уакыт өте айтуға болатын жайт еді ғой бұл... Арылуға шақырған алғашқы үн 1990 жылы казанда естілді. Оны да баска емес, кырғыз бауырымыз Талайбек Ылаев өзіне берілген Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің мақтау кағазына «Мен мына бұйымды өздеріңе кайгарамын. Себебі, ол менін үйімде сақтайтындай күнды емес. Мен озімді фа-шист, мэңгүрт сезінгім келмейді» деп қайтарыпты (мақгау қағазы төменде мақалаға коса беріліп отыр). Арылуды бастап берген Талайбек бауырымызға рахмет. Әйтеуір осыдан кейін сең козғалғандай болды. Сөйтіп, I Қызыл Жұлдыз ордені (Э.Басаров) кері қайтарылды. Бұған, бэлкім Желтоксанның негізгі колшокпарының бірі болған оның ұдайы нысанада жүргендігі осер етсе керек. Сондай-ак «Ерен еңбегі үшін» медалінен - 1, «Қоғамдык тэртіпті коргаудагы үздік кызметі үшін» медалінен - 23, Қазак ССР Жогарғы Кеңесінің Құрмет грамотасынан - 2, Қазак ССР Жогарғы Кеңесінің грамотасы-нан 10-ы тиісті жеріне кайтарылып берілді. Алайда, мыңдаған адамның санаулысы болса да өздерінің «ерлігінің» шы-найы еместігін кеш те болса сезінген тэрізді. Ал калгандары күні бүгінге дейін өздерінің әділеттілікті, когамдык гэртіпті сактағандардың сардарлары санатында санайды... «Қырағы» коғамдык тәртіп сакшыларының іс-эрекетінің аркасында Желтоксанда Қайрат пен Ербол, Лэззат пен Сэбира бакилық ғұмыр кешті. Оның бер жағында Мырзагұл Әбдікұлов олім жазасына кесіліп. кейін 20 жылға ауыстырылды. Түгелбай Тэшенов, Жамбыл Тайжұмаев, Қайыргелді Күзембаев, Әркен Уаковтарды іздеп-тапканы үшін де кейбіреулердің сый-сияпатқа, шен-шекпенге ие болғаны акикат. Енді араға жыл-дар салып, әділеттілік арнасына түсе бастаған сэтте халыктың шынайы өзінің батыр ұл-кыздарына кұрмет көрсетілсе аргык болмас. Өйткені, Желтоқсан каһармандары десе ең алды-мен жоғарыдағылардың есімдері тілге оралады. Сол себепті Желтоксан ерлеріне қадір-кұрмет көрсетіліп жатса, мемлекет гарапынан жоғарыдағы агалған кайсар жандардың есімі ұмыт қалмас деген ниеттеміз. Вірак... батылдығымыз бен шенкұмарлығымыз катар жүре-тін халык смеспіз бе?! Ресми акпарат көздерінен мэлім бол-ғанындай, жакында «Желтоксан» коғамдык бірлестігі агынан I Ірезидент аппаратының награда бөліміне ұсыныс. хат түсіпті. Онда жоғары атакка лайыктылар катарында біз каһармандар деп санайтын ардактылар элгі ұсыныс хатка енбей калыпты. Әрине, желтоксандыктардың қай-кайсысы да ұлкен кұрметке лайык. Ойтсе де, «өлі риза болмай тірі байымайды» деген бар емес пе. Олдс казіргі нарык заңының «өзінді өзің асыра» деген идеоло-1 иясы казаки кағидаға өзгеріс енгізіп, «өзіңе қажет дүниені өзің сҰрап ал» деген заңдылыкка сайып отыр ма? Әйтпесе, жылдар °°ііы, жылдар бойы дейміз-ау, гасырлар бойы үздіксіз жалғасып ксле жаткан аруагын кұрметтеу касиетін, батыры мен шешенін пір тұтар заңдылыкты бұзу жарасымдылык деп айту киын-ау, сірэ. Ал кешегі Желтоксанда орталықтың өктемдігіне карсы шықкан жастарға мұны түсіндіріп жатудың өзі артыктау болар. Ендеше, ең алдымен Желтоксан каһармандарын кұрметгеу, оларды халыкка таныту, дэріптеу сол «Желтоксан» ұйымының өзінен бастау алмай ма? Әлде, кешегі алаңга эділеттілік іздеп, елім деп барғандар каһармандарын ұмытып, пысыктык таны-тып «еңбегінің өтеуін» әркайсысы өздері сұрап алуға көшкен бе? Бакилык болғандар тіл катпайды. Сонда олар атаусыз қала бермек пе? Сондай-ак ерлікке тендес от-тозакты бастан кеш-кен, бірақ сонысын «мен осындай едім» демейтіндер де назар-дан тыс кала ма? Қалай десек те желтоксандыктар үшін ерлік пен ездікті сараптайтын сэт туды. Бір мезет бір ғана сауалға жа-уап беруге тура келеді. Осыдан он жыл бұрын алаңға не үшін шыккан еді? Бар жауап осында. 1996 жыл ДАРА ТҮРАР ДАТАЛАР Желтоксан көтерілісі! Басында каһарлы кыстың аязымен коса тұншыктырылған окиғаның кейінгі кездері де тарихи мэні жете бағаланбай келеді. Әйтпесе тэуелсіздікке жетуімізді же-делдеткен Желтоксан кұрбандарын актау, олардың материалдык жэне моральдык шыгынын өтеу, Желтоксанды халық жадында калдыру үшін көше, алаңдарға окиғаға катысты аттарды беру немесе Желтоксанға арналған ескерткіш орнату - бітпес дауға, сиыркұйымшактандырып соза беретіндей соншалыкты күрделі мәселе ме еді?! Бүкіл дүниеге наразылык тудырып, Сахаров сынды тұлғалар Б¥¥-ға Алматыдағы окиғаға қатысты хат жолдаған мэселенің мэнісін, элде өзіміз шынымен түсінбейміз бе. Демократиялык, адам кұкын корғайтын дүниежүзілік ұйымдардың бэрі Горбачевтің атына Желтоқсанға катысты карсылык білдіріп, үндеу жолдап жаткан ұлы окиғаға сол жак шекемізбен карайтынымыз несі екен?! Тіпті аузы дуалы, әлемге әйгілі кұкык корғаушы Елена Боннэр де Мәскеудегі 1991 жылғы тамыз төңкерісі кезінде: «Қогамдык жүйеге де-іен саяси бас көтеру бұрынгы Одақ колемінде гұңғыш рет Алматыдан басталды» деп ғаламға жар салған-ды... Бұл туралы Қазакстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың өзі желтоксандыктарға тағзым ете отырып, өзінің шынайы пікірін білдіргенді: «...Ес жиыіі, еңсе когеруіміздің, етеменді ел болуымыздың бас-таиқы қадамы да сол кұндері (Желтоксанды айтып от-ыр. - Г. М.) жасалганын ашып айтуымыз керек. Желтоксан окигасы казак халкынмн тарнхынан лайыкты орын ала-тыны созсіз». (Жас алаш», 5.09.1992 ж.). Бұған алып-косудын кажез і шамалы. «...Бісіміллә» дегеннен ол бүкіл қазакка «үлтшылдық» таңбасын ала келді. Одан жылдар бойы жабулы казан жабулы күйінде калып, өзін актауга, әділеттілікті қалпына келтіруге қаншама уақыт кетті. 1990 жылы түңгыш қүрылган Желтоксанга катысты түпкілікті бага беру жөніндегі комиссияның гүжырымдары мен ұсыныстары аяксыз қалды. Одан соң 1991 жылғы 16 желтоксан күні Қазакстанныңтәуелсіздігі жариялан-ды да, 17-18 желтоксан - қаралы күннен куаныштың мэртебесі биік тұрды. Сөйтіп, Желтоқсан тагы да көлеңкеде калды... 1994 жылы Қазақстан Республикасы Жогаргы Кеңесі депу-таттарынан Желтоксан окигасына саяси жэне кұкыктык бага беру жөніндегі мэселеге катысты парламенттік келесі комис-сия дүниеге келді. Окиганы бүге-шігесіне дейін зергтеп, соңгы нүктесін осы кояр-ау деп үміттенген Конституциялык сот жай кетией, өзімен бірге Желтоксан оқигасына қатысты мэселені түйыкка тіреді. Констигуциялык соттың шешімімен Жогарғы Кеңес тарады. Әрине, онымен бірге Желтоксанға түпкілікті бага береді деген комиссия да біржола кетті. Осындай үзак-сонар сәтсіз іс-эрекеттен кейін амал жок, ойың сан-сакка жүгіреді. «Апыр-ай, осыншама жолы ауыр болар ма, бұл мәселенің...» Тагы бір тілге тиек етер жайт, желтоксандықтардың өшпес рухын мэңгі есте калдырамыз деп Бейбітшілік даңгылын Желтоксан деп атауга шешім шыгарылды. Маскара болганда, оның эу бастагы ұзындыгы Республика алаңынан Абай даңғылына дейінгі аралык 200 метрдей-ак жер болды. Әйтеуір «сырт көзден үят, бүл не деген маскара» деп айқайлай жүріп, жартыкештенген дүниені акырына дейін кайта создырдык. Жоғарыдагыны осылай болган екен деп коялык. Ең бол-маса болашакка аманат, келер үрпақка тұңгыш рет когамдык жүйеге карсы үн каткан ага ұрпактың ерлігін үнемі еске ала жүретін ескерткіш орнагу керек дегі үйгарылды. Кезіндегі қанды қыргынның куэсі, талай жасты табаныңда таптаған кешегі Брежнев алаңында, казіргі Республика алаңына «Желтоксанда орталыктың өміршіл өктемдігіне карсы батыл наразылык көрсеткен халкымыздың ұл-кыздары кұрметіне ескерткіш орнатылатын болады» деп белгітас койылды. Бірак соның іргетасы каланбай жатып, қасына тагы бір «тәуелсіздік» гасын тізгіндедік. Тэуелсіздік туралы тұрғызылгалы жаткан мемориалдык кешенде казак халкы гарихының бір кезені ретінде Желтоксан да камтылатын болыпты. Апыр-ай. казак халкының каралы таңбасына айналган эрбір кезең үшін жеке-дара зэулім ескерткіш орнатса артык па?! Қалай болганда да «Алкакөл сұламаның», үстіміздегі ғасырдың басындагы ұлт-азаттык көтерілісгің, аштық пен репрессияның кай-кайсысы да каралы шежіре емес пе?.. Осы жылдың көктемінде Республика алаңында Желтоксан окигасына қатысушыларга орнатылган ескерткіш-тактага акыр-заманның бұлты үйіріліп, дэл сол жерді су басып, ескерт-кіш-такта кұлап түсті. Онда «1986 жылгы 17-желтоксанда осы аланда экімшілік-әміршілдік жүйенің өктемдігіне карсы демократиялык наразылык білдіру болды. Бұл оқига туралы естелік халыктарды бірлікке жэне ынтымақка шақырсын!» деп жазылган еді. Оның орнынан түскеніне каншама уакыт өтсе де калпына келтірілген жок... Канша кедергі кездессе де Желтоксан үшін күрес үздіксіз жалгаеып келеді. Желтоқсанда арын алаңда шындагандар енді гана іс жүзінде «ақталды» деген тілдей кагазга ие болуда. Он жылдан соң. Он жыл демекші, бұрынгы КСРО империясын «ұлтшылдыгымен» бір дүрліктірген Желтоксан көтерілісінің он жылдыгын атап өту жөнінде арнайы жоспар жасалынған. Бірак орындалуы ойдагыдай емес. Неге? Қазіргі кезең белгілі гой, киын, қаржы жок. Берілетін жалгыз жауап осы. Сондыктан кең көсілуді уакыт көтере бермейді. Айтпакшы, накгы ресми акпараттар көзінен белгілі болғанындай. Ресгіублика алаңында төрт үлкен тарихи кезенді атап өзуге кұжагдайындалып жаткан керінеді: Қазак мемлекеттігі-не - 530 жыл, 1916 жылғы ұлт-азаттык көтерілісіне - 80 жыл, Желтоқсан окигасына - 10 жыл, Қазакстанның өз тәуелсіздігін алғанына - 5 жыл. Тағы да тіркесу, тагы да тарихтагы «елім-айлар» жеке дауыста емес, төрт дауыспен қосыла шыркалатын болады. «Жалгыздың үні шыкпас» демекші, бэлкім, осылай косарланғанда дүбірі бүкіл дүниеге естілетін болар деп топшылайтын шыгар кұжатгы дайындаушылар. Бір окпен бірнеше коянды сүлатуға ниетгенгендердің іс-эрекетін калай түсінуге болады? Қаржыны, уакытты желеу етіп бір гасырда болган, бірак әркайсының өзіндік маңызы бар оқигаларды бір мерзімге тогыстырганды жөн санай-ды. Ғаламга аттандап, той өткізіп жаткан, аруактардың рухы разы болсын деп эрбір шараны жеке-дара өткізгенде кім-кімде оған қарсы болмаса керек-ті. Қайта калың жүртшылыктың көкейінде елдік рухтың оянуына себепкер болар еді. Осылайша казақ тарихында өзіндік орны бар кезеңдер тагы да бір есепке сайды. Ягни казіргі «уақыт талабына сай» бірнеше тарихи оқига бір-ак аталып өткелі отыр. Оның катарында Желтоксан окигасының он жылдығы да бар. Мүндайда казақ не деуші еді, «Жазмыштан озмыш жок» деген осы болар, сірә. Бірак, іс басындагы ағайындарга деген көкейдегі сауалымызды ірке алмадық. Неге бүлай?.. 1996 жыл «ЖАЙЫМА ҚАЛДЫРЫҢЫЗДАР МЕНІ...» Осыдан тура он жыл бұрын 1992 жылы Конституциялык Сотта Желтоксан окигасы туралы акикатты актару ушін ар-найы іс козғалганынан бүгінгі жастардың көбі бейхабар. Онда когамдык пікір Қазакстанның бұрынгы біркатар бас-шыларын гана емес, сондай-ак бұрынгы Кеңес империясы-ның басшыларын да жауапка тартуды талап еткен еді. Күні кеше Желтоксанда халыктың бостандыкка деген арпалы-сын гұншыктырган жендеттердің өздері сөйтіп айыпкерлер ретінде жауагі беруге тура келді. Біз міне, сол жөнінде бұрынгы Казакстан Республикасы Конституциялык Сотының мүшесі Сабыр Ахметжанұлы Қасымовпен сұхбаттаскан едік. Сабыр Ахмегжанұлы, алдымен барінаға түсінікті болу үшін Конституциялык Сотқа кім жане кашан арызын тал-сырды? Жауапкершілікке кімді тарггыңыздар? - 1992 жылы қыркүйек-казан айларында Республиканың Конституциялык Сотына Қазақстанның «Азат» азамаггык козгалысының баскармасы (үндеуге «Азат» азамаггык козга-лысы төрагасының бірінші орынбасары Жасарал Қуанышәлин кол койган) жэне азамат Хасен Қожа-Ахмет мэлімдемемен кайырылды. Мұның екеуі де қазір елге танымал коғам жэне саяси кайраткерлер, екеуі де туган Отанының шынайы па-триоттары. Сэл кейінірек ондаган талап-арыз, жүздеген, мыңдаған карапайым мәлімдемелер мен хабарламалар келіп гүсгі. Ал соттың ісі негізінен Хасен Қожа-Ахмет пен Жасарал Қуанышэлиннің арызынан басталды. Мэлімдеме жасаушылар мемлекеттік билік пен баскарудың жогары органдары тарапынан кабылданган іпеіиімдерді ?аң-сыз жэне конституциялык емес деп тануды сұрады. Сондай-ак. экімшілік. сот жэне кұкык корғау органдарының, олардың басшыларының Желтоксан окигасы кезінде жэне одан кейін азаматтарга карсы эскерді пайдаланудың заңсыздыгына. заңсыз камауга алынгандарына, жазыксыз үкім кесілгендеріне, заңсыз жұмыстан, окудан шыгарылгандарына. кінэсіз азаматтарды жап-пай кугын-сүргінге ұшыраткандарына қатысты конституциялык құкы тапталғандарын айтады. Конституциялык Сот тарапынан Жоғаргы Кеңес Презид-иумы, Министрлер Кабинеті, Жогаргы Сот, Бас прокуратура, МҚК, ІІМ, Әділет министрлігі, осы органдардыц бұрынгы бас-шылары (С.Мұкашев. Т.Айтмұханбетов, Ғ.Елемесов, В.Мирош-ник, Э.Басаров, А.Мызников және И.Тетеркин), сол кездегі Қазакстан Компартиясы ОК бірінші хатшысы Г.Колбин, Қазакстан КГІ ОК екінші хатшысы О.Мирошхин, Алматы облыстык партия комитетінің бірінші хатшысы Г.Шулико және тагы баскалар сот жауапкершілігіне тартылды. - Бүрын-соцды мұндай бір мезгілде мемлекеттік биліктін жоғаргы органларын, ірі лауазым иелерін сот 'жауанкерініліі іне таргу Қазакстаннын тарихында ғана емес, ТМД ніенберінде де болған емес. Билік кабылдаған шешімдердін ара-жігін ажырату жогары құзыреттілікті, кэсіби шеберлікті талап ететіні сөзсіз. Осы тұрғыдан алғанла, өз кызметінізді калай жұзеге асырдыңыз? - Біріншіден, бұл жұмысты мен жалгыз атқарган жокпын. Менімен бірге аталган істі Консгитуциялык Соітың су-дьясы Георгий Ким әзірледі. Бізге кеңесшілеріміз бен көмекшілеріміз, сондай-ак когамдык комекшілеріміз өте үлкен септігін тигізді. Екіншіден, Қазакстан Комнартиясы Оргалык комитетінде жұмыс ісгеп жүрген кездің өзінде, 1988 жылдан бастап Желтоксан окигасында кугын-сүргінге ұшырагандарды актау ісімен айналыстым. Сол уакыттан-ак партия-кеңес, кұкык қорғау жэне сот органдарының осал тұстарын білетін едім. Үшіншіден, Қазак КСР Жоғаргы Кеңесі Президиумы комиссиясының мүшесі болдым. Аталган окигаға байланысты талай мэрте комиссияга жетекшілік жасауга тура келді. Сол себепті істің бүге-шігесіне каныгуга, кұпия мұрағаттармен ганысуга, ашық куэлік жасай алмайтындармен эңгімелесуге мүмкіндік болды. Төргіншіден, бұрын тергеуші, прокурордың көмекшісі, халык судьясы, Қазакстан Компартиясы ОК мен об-комда құкык коргау органдарының кызметін жүргіздім. Осын-дай тәжірибе өз пайдасын тигізді деп ойлаймын. - Котерілісті жаншуга, жазалау шараларын ұйымдас-тыру мсн жүргізуге кімдер кінэлі? Сот бойынша лауазым иелерінін ішінен кімдер жауапқа тартылды? - Сауалдың аукымы өте кең. Көтерілісті басып тастауға кімдер кінэлі, оны кімдер ұйымдастырды, Желтоқсан окигасына катысушыларды кугын-сүргінге үшыраіуга басты кінэлі кімдер дейтін болсак, онда талай-талай кұжатгарды актаруга тура келеді. Ол үшін Конституциялық Соттың, Жоғаргы Кеңес Пре-зидиумы комиссиясының материалдарын, Желтоксан оқиғасына байланысты жеке архивті копарып, әрбірінің кінәсін жан-жакты айтып беру керек. Бэлкім, оған кейінірек кайта оралармыз. Әзірге кыскаша өз көзкарасым тұрғысынан жауап берейін. Біріншіден, кінэлі тоталитарлык партиялык-кеңестік жүйе, ол халыктың еркін білдіруге мүмкіндік бермеді. Екіншіден, Казакстандағы Желтоксан окиғасына байланысты кадрлар гүргысынан саяси шешім кабылдаған Одактың басшылары кінэлі. Желтоксан окиғасына тек Колбин, Камалиденов, Меңді-баев, Мұкашев, Елемесов, Айтмұханбетов, Басаровтар гана емес, есімдері айтылмай жүрген талайлар кінэлі. Ашык ай-гатын болсак, біздің коркак, саткын зиялыларымыз да кінэлі. Сондай-ак, жазалау науқандарына катыскан, жаңа билікке жалпақшешейлік көрсетіп, Қазакстан мен қазак халкының намысын Желтоксанда коргагандарга жала жапкан, эртүрлі Деңгейде болганымен, шенеуніктер де кінәлі. Кейбір, жеке гұлгаларды айтпаганда, үндемей калу немесе билікке жагым-паздану зиялыларымыздың талайының қанына сіңген қасиет секілді. Олардың ерлік пен намыс күтіп, халыктың жағына шығып, жұмылган жұдырык күйі: «Өктемдік жасауга жол бермейміз, эрекеттерінді тоқтатындар!» - деудің орнына билік-ке жағымпазданды. Зиялылардың бір бөлігі жылтыракка жаны кұмар жеңілтек эйел сияқты ұсак марапатка сатылып кетеді. Кейбіреулері бэлесінен аулак деп, үнсіздік танытады. Биліктің соншалыкты кұрметіне бөленген бір зиялыдан сан мэрте төмендегіні естігенім бар. «Тек қана ұсак шенеуніктерді ұрсуга болады. Жоғаргы биліктің шешіміне карсы шығу, сынау пайдасыз жэне акымақтык, ең дұрысы жэне даналыгы - үнсіздік». Зиялылар мен шенеуніктердің келесі бір тобы өздерін актау үшін алу-ан түрлі әдіс-айла колдана отырып, билікпен бірігіп казына казанын тонайды. Қазак жастарын Одактың түкпір-түкпірінен іріктеліп әкелген арнайы максаттағы эскерилер, сондай-ак темір сой-ылмен каруланған жұмысшылар соккыға жығып жаткан кез-де мұның зорлык-зомбылык екенін зиялылардың ішінен ай-татын адам табылған жоқ. Тек ұлты татар И.Дэуренов кана «Қазакстандық интернационалдык комитет» атынан казак ұлтын корғауға жанын салып, жендеттердің маскарасын шығарды. Керісінше, казактар Алматы медицина институтын-да Дэуреновті куғындап, жұмысқа кайта алмай койды. - Зиялы қауымға деген ренішініз жеткілікті корінеді. Алайда, бүгінгі бар зиялы кауымымызлын болмысы осы. Сондыкган енді сіздің сауалдарынызга «мәскеуліктер» калай жауап берді, соған токгалсак. - Рас, киын-кыстау кездегі зиялы кауымның рөлі туралы көптен бері айтсам деп жүр едім. Олардың ішінде өзім сыйлайтын, кадір тұтатын гұлғалар да бар. Ондай ағаларымыздан кешірім сұрауға әзірмін. Алайда принципсіз жандарды ұнатпайтыным айқын. Бэлкім, менің айтқаным біреулерге ауыр болуы мүмкін. Бірак, атам казақтың сөзі бар емес пе: «Ауруын жасырғанды өлім эшкерелейді», - деп. Ендеше, біздікі де сол ыңғайда. Ал енді «мәскеуліктерге» келейік. Бұл гұрғыда олардың берген жауаптарын сол күйінде ұсынғанды жөн көріп отыр-мын. Шын мэнісінде, олар бізбен кездескісі де келмеді, эйтеуір жоқ жерден сылтау тауып ат-тонын ала кашумен болды. Мэселен, М.Горбачев екі мэрте өзінің көмекшілері В.Медведев (бұрынғы СОКП ОК хатшысы) жэне Г.Остроумов арқылы кез-десу белгілеген-ді. Алайда, сан түрлі сылтаумен оны кейінге калдырып огырды. Ол өз көмекшілері аркылы Желтоқсан окиғасын еске алғысы келмейтіндігін, болған жайга өкініш білдіретінін жеткізді. - Ал енді Қазакстаннын бұрынғы басшысы Г.Колбин сіздін сауалдарыңызға қалай жауап кайтарды? - Оның жауабы төмендегідей: «Мен сізте көіп ен бері баска мемлекеттіц азаматы екенімді бірнеіне мэрте мэлімдедім. Сіздердің мемлекеттеріңіздің заңдарына бағынбаймын. Қазакстанмеіі еіпкандай іспен байланысжасагым келмейді. Сот процестеріңізге кандай гұрғыда болса да қатысқым келмейді. Сот процестерініз мен ұшін бэрібір. Өз мемлекеттеріңізді кұрыңыздар, тэуелсіздіктеріңізге ра-хаттаныңыздар. Бір-бірлеріңмен туыстасындар, аймаласың-дар. Ұлтшылдыкты көтермелеңіздер. Енді мұның бэрі сіздер-дің проблемаларыңыз. Сіздер енді тәуелсізсіңдер, ойларыңа не келсе, соны істеулеріңізге болады. Менен нені талап етесіздер? Жайыма калдырыңыздар ме-ні! Маған енді коңырау шалмаңыздар! Сіздермен кездесуден үзілді-кесілді бас тартамын. Өздеріңнен кандай да бір матери-ал алгым келмейді. Сіздермен келіспек түгілі, сіздерді көруді жэне тыңзауды каламаймын». Колбиннің көзкарасын осыдан-ак аңғаруға болады. - Сабыр Ахметжанұлы, Желтоксан оқигасынын бір ба-стауы Алматыға ат басын бұрған бұрынғы СОКП ОК-нын хатшысы Г.Разумовскийдін эрекегімен асгасып жагқандай. I -Колбннді «казак халкымсн кауыштырған» хагшынын Конституциялық Сотка берген жауабы кандай? - Оның да жауабын сол күйінде берелік. «СОКП ОК-ның жоғары деңгейдегі басшылығы Казакстанға адамды сырттан жіберу жөнінде шешім кабылдады. Г.Колбинді М.Горбачев ұсынды. Оның айтканы, Колбинді Э.Шеварднадзе жаксы біледі жоне онымен Грузияда біргс жұмыс істеген кезіне жақсы сипаттама берген. М.Горбачев те Г.Колбинді сол кезеңнен біледі деп ойлайтынмын. Мен Колбинді Ульяновскіде жұмыс істеген кезінен білетінмін, оның кандидатурасымен келіскенім сондыктан. Осындай шешім туралы Д.Қонаевқа хабарлаған едім, ол карсы болған жок. Нгер де, ол өзінің беделімен СОКП ОК-ына карсы шыгып, Қазакстаннан оз кандидатурасын ұсымган жағдайда, ол міндетті түрде СОКП ОК басшылығы тарапынан каралып, талкыланатын еді. Меніңше, ол өз канди-датурасын ұсынған жоқ», деді Разумовский. - Осы жерде тагы бір сауал. «Дүниені дүрліктірген» Раз>-мовский тікелей Желтоксан окигасы жөнінде не айтгы? - Ол Алматыдағы оқиға женінде тікелей Колбиннен акпарат алып огырғанын айтты. Қазакстанның сол кездегі басшысы СОКП ОК хатшысына «шерушілер тарапынан жасалған жап-пай тэртіпсіздік туралы» хабарлап тұрған көрінеді. - Желтоксан окигасынан кейін Г.Колбкн Д.Қонаевқа жала жауын, оны жауапкершілікке тарту жонінде М.Гор-бачевтіц атына ніифрлы жеделхат жолдаған көрінеді. Осы-ны анықтаудың сэті түсті ме? - Г.Разумовскийдің айтуынша, Г.Колбин Кремльге акпа-раггы жиі жолдап отырған. Бірак Д.Қонаевты жауапкершілік-ке тартуга рұксат сұрау Разумовскийдің ойынша түсініксіз нэрсе тэрізді. СОКП ОК хатшысы аталған мэселе партиялық емес, баска жауапкершілік жөнінде козғалып отырғандықтан, бұл Колбиннің кұзырындағы мэселе емес екендігіне сенім-дімін дейді. Ендеше, жок жерден бэле іздеген Колбиннің жос-пары жүзеге аспаған деп айтуға болады. - Желтоқсан окиғасынын Мэскеудсн карағандағы кар-тинасын корсететіндей жауап бергендер болды ма? Болса, олар кімдер? - Бұрынғы КСРО Ішкі істер министрі В.Власовтың жа-уабын Мэскеудің, яғни Орталык тарапынан кабылданған катыгез шешімінен кабылдауға болады. Сонымен, бұрынгы кеңестік министрдің сөзіне назар аударалық. «Окиғаның бірінші, яғни 1986 жылдың 17 желтоксанында Алматымен тікелей байланыс болды. Мен Г.Колбинмен де, баскалармен де сөйлестім. Әйтпесе, негізгі акпаратты Г.Князевтен алдым. Болған жағдайды М.Горбачевка хабарлаи отырдым. Біздің та-рапымыздан, КСРО ІІМ басшылығы тарапынан төмендегідей шешім кабылданды: Қазак КСР 11М басшылығына оқиғаға катысушылардың эрекетіне жергілікті жерде баға беру, эрине, кажетті жағдайда зандык шаралар қолдану тагісырылды. Қазак КСР ІІМ органдары алдында қогамдык тэртіпті сактау мен окиғаны болдырмау міндеті тұрды. Іс жүзінде республиканың 11М органдары қандай қимыл көрсетті, жекелеген мәселелер бойынша оның басшылығы кандай шешімдер кабылдағаны есімде калмапты. Кешке карай Г.Колбин бірнеше мэрте коңырау шалып, жалпы тэртіпсіздіктің болып жагканын, оган катысушылар дүкен аралап жүрген, көшедегі карапайым азаматтарды соккыға жыққанын айтты. Ол кагысушылардың көпшілігі мас күйінде жэне есірткі шегіп, жағдай бақылаудан шы-ғып жагқанын жегкізді. Ол өзіміз тыя алар емеспіз деп, Орталыктан көмек сұрады. Колбин адамдарды күшпен та-ратып, ОК ғимараты алдындағы алаңды тазартуды көздепті. Кавказдағы жұмыс тэжірибесіне сэйкес, үлттык республика-іар мүндай жағдайды элеуметтік құрылымдарды пайдалану арқылы шешумен келіспедім. Алайда, өкінішке карай, Кеңес нен Казакстанның Жоғарғы Кенес басшылығы соған барды. Шешім негізінен республика басшылығының өтінішіне сәйкес кабылданды. Өйткені, окиға жергілікті жерлерге кебірек белгілі деп саналды. Аталған жал-пы жағдайға Кеңестің жоғарғы басшылығы жауап берді. Түнгі сагат 24.00-де үйге М.Горбачев коңырау шалып, Алматыдагы жағдайдың аскынуына байланысты өрт сөндіру мэшинелерін иайдалану мен шеруге шыккандарды тэртіпке шакыруды кұпгап, келісімін бергенін айтты. Аталған шешім Г.Колбиннің оасгамасымен кабылданды деп ойладым. 1986 жылы 18 желтоксанында СОКП ОК Саяси бюросы-ның отырысы болып, онда Алматыдағы окига бойынша ша-ралар кабылданғаны туралы мэселе арнайы каралды. Отыры-сты М.Горбачев жүргізгені есімде, МКК төрағасы, Н.Рыжков, Қорғаныс министрі жэне тағы баскалар сөйледі. Талкылау Қазакстаннан түскен акпараттар негізінде жүзеге аскан болуы мүмкін. Тағы жаппай тэртігісіздік, окиғаға катысушылардың азаматтарды соккыга жыгуы, дүкендердің, өрт сөндіру мэшинелерінің өртелуі. ұлтшылдык туралы айтылды. Саяси бюрода эңгіме негізінен Алматыдағы жаппай тэртіп бұзушылық туралы жэне тэртіп бұзғандарға шаралар колдану жөнінде болды. Яғни, онда Г.Колбиннің тағайындалғанына қарсылық ретінде карастырылған жок. Ол эу басынан жаппай бұзакылык ретінде бағаланды. Г.Колбинді ауыстыру жөніндегі мэселе қойылмаған да болуы ыктимал. Алматыға арнайы максаттағы әскери бөлімдерді жеткізу кажеттілігі туралы мэселе ерекше талқыланып, шешім кабылданды. Н.Рыжков менен жедел түрде (бірнеше сағат ішінде) әскерді Алматыға жеткізуге мүмкіндігіміз бар ма деп сұрады. Мен ол үшін ұшактар керектігін эрі олардыңэраймақтан болуы кажеттігін айттым. Сол жерде Қорғаныс министрлігінің тиісті мөлшерде көлік ұшаісгарын бөлуге рұксат берілді. Әскерлерді колдану туралы операцияның менің білуімше, Алматыда Г.Колбин, Ғ.Елемесов жэне Дубиняктың басшы-лығымен эзірлік жүргізілді. Келесі күні таңертең маған Г.Колбин коңырау шалды. Ол: «Рахмет. Операция табысты өтті», - деп айтты. Қарсылык танытып, жагдайды жергілікті күш аркылы бақылауға алғаннан кейін екі-үш күннен соң біз әскерді бұрынғы орындарына кайтару жөнінде бұйрык бердік. Әскер өзінің алдына койған міндеттерін орындады. Арнайы максаттағы эскерлер Алматыдағы карсылықты басканнан кейін КС’РО ІІМ аталған окигаға араласкан жок. Окиғаға катысушыларды іздестіру, ұстау, камауға алу бойынша одан эрі шаралар жергілікті кұкык корғау органдары тарапы-нан колданылды». Міне, Власов осылай деді. - Кінәлілер бар, олардын жазаланбауы қалай? - Бұл жердегі ен бастысы - коғамдық сананың эділеттілік тұрғысындағы төрелігі болмак. Кінэлілерге халык өз тұрғы-сынан баға береді. - Әңгімеңізге ракмег! 2001 жыл 7-1055 ЖЕЛТОҚСАН ЖАСТАРЫ ЭКСТРЕМИСТ ПЕ? Желтоқсан көтерілісінің кадір-қасиетін, мазмұны мен тагылымын баскалар түгілі, өзіміз элі толыкканды түсініп болмағандаймыз. Әйтпесе, азаттык үшін арпалыскан жастар-дың ерлігін ұлыктауды баскаға үлгі етерлік деңгейде көрсетіп жатсақ, көрші-колаң кэдімгідей ойланар еді гой. Тарихи әділетті баганың кемшіндігінен орыс ғалымдары Желтоксан көтерілісін «бүзақылардың бас көтеруі» деп багалайды. Ұлтының азаттыгы үшін, ұлт теңдігі үшін күрескен желтоксандықтарды «экстре-мистер» катарынан бір-ақ шыгарган... 2001 жылы Мәскеу каласында «Царицыно» метросының тұсында бір топ жасөспірім бүзақылык жасаган. Осы окигадан кейін Ресейдің «Право и безопасность» журнал ы (№ 1,2001 г.) 15 жыл бүрынгы Қазакстандагы Желтоксан оқиғасын еске алады. Ғылым кандидаты, тарихшы жэне саясаттанушы В.Журавель мырза «жаппай тэртіпсіздіктің төркінін» Алматыдагы Желтоксан окигасына экелігі тірейді. Журавель мырза калың казак рухына тагзым еткен жел-тоқсандыктарга «бұзакылар» деп бага береді. Автордың айт-қанына жүгінсек, Брежнев алаңын «бұзакылар» билеп алып, «ұлггык сипаттағы паракшалар таратқан». «Ко времени при-бытия операгивного резерва на плоіцади собралось уже бо-лее 2,5 тысяч человек. Хулиганы раснространяли лисговки националистического характера, высказивали несогласие с реніениями органов государственной власти, ЦК Комнар-тии Казахстана». «Ұлттық мэселені жоғары билік орындары-на талап ретінде коя білетін кандай сауатты бұзақылар?!» дегі ойға каласың. Сөйтсе, автордың пайымдауынша, бұзақылар түрлі металл кеспелтекпен, шынжырмен, таспен қаруланып, эскерлерге карсы қимыл көрсеткен. Тіпті, бұзақылар құқық қорғау органда-ры қызметкерлері мен эскери қызметшілерді кэдімгідей таяққа жыгып, жаракаттаган. Әскерилер де «өліспей, беріспеген». Оны Журавельдің мына дерегі «айгактайды». «Личным примером воодушевляли своих подчиненных командиры, политрабогники. Когда поступило сообще-ние, чго хулиганы захватили троллейбус с нассажирами, подразделение, во главе которого был майор Э.Мктыбасв, реши гельными действиями рассеяло нападавших. Однако сам офицер в ходе схватки был тяжело ранен». Қысқасы, эділеггілік үшін арпалысқан әскери қызметкерлер болып шығады. «Бұзақыларды» ауыздыктауга жұмылдырылған күштің қаншалықты элеуетті екені В.Журавельдің деректерінде жетіп артылады. Ішкі істер эскерлері - 2414, милиция мектебінің курсанзтары - 400, өрт-техникалык училищесінің курсанты - 280, ішкі әскер қызметшілері - 548. Барлыгы - 3642 адам. Мұның сыртында екі мыңга жуық штат-тан гыс милиция қызметкері мен ерікті халык жасағының мүшесі тартылган. Алаңгаэкелінген эскерлердіңмұздайқаруланганынқосыңыз. Олар санер күрекшелерімен қазақ жастарының басын жарып, резеңке сойылдармен қабыргасын қақыратып, өрт сөндіргіш мэшинелерден суық суға малшындырып, иттерге талатып, кан-жоса қылды емес пе. Сонда соққыға жыгылган кімдер? «С Целью прекращения бесчинств генерал-полковник внутренней службы Б.К.Елисов решил совместным и одновременным воз-действием сил и средств на митингуюіцих с трех направлений •фи поддержке 10 БТР и 10 пожарных машин во взаимодей-ствкц с группами оцепления вытеснить бесчинствующие эле-менты с прилегаюіцих к плоіцади улиц и восстановить обще-егвенный порядок в городе». Журавель мырза осылайша кұқык қорғау органдарының жастарды бұғалыктауға қандай күшпен кіріскенін өзі деректермен «актап» береді. «Бұзакылык жасағандардың 400-і колға түскен. Оның 25-і кылмыскер, соның ішінде 6-уы халыкаралык іздеуде жүргендер, 62 суык кару, 5 ок каруы алынды» дейді бояуды калыңдата түсіп ғылым кандидаты. Оған коса, ауыр жаракат алған 225 әскери кызметкердің эрбір үшіншісі арнайы емдеу мекемелеріне жіберілгенін айтып, кабырғасы кайысады. Орыс ғалымы 99 адамның сотталғанын да «әділеттіліктің салтанат кұрғанымен» байланыстырады. «Опыт применении частей внутренных войск при пере-сечении массовых беспорядков учащейся молодежи и экс-гремистских элементов на национальной почве в г.Алма-Ага показал, что они, особенно, оперативные части являют-ся эффективным средством реиіения таких задач». Ал керек болса. «Әскердің күшімен үлттык баскөтерулерді түншыктыру тиімді кұрал болып табылады». Ресейлік ғалымның бүгінгі пайымы. Ғалым В.Журавель мақаланы әзірлеу барысында желток-сандыктарды жазалауға қатысқан лауазымды түпғалармен де тілдескен. Соның бірі И.Яковлев, армия генералы, КСРО ІІМ Ішкі эскерлерінің бастыгы (1968-1986ж.ж.). Ол: «80-жылдардың ортасынан бастап, демократияны аркау етіп ойына келгенін істей бастаған тұста, КСРО-ның одактас республикаларының кейбірінде үлттык көңіл күй өршігі, экстремистер, сепарагистер тобы пайда болды. 1986 жылғы желтоксанда Алматыда болған окиға осының айғағы». Енді не дейміз? Ресей ғалымдары күні ертең өз ішіндегі экстремистік, сепарагистік пиғылдағы эрекеттердің бэрін желтоксаншыларға таңып жүрмесе болғаны ғой... 2008 жыл АРЫАУ ЕР БОЛАТЫН КЕЗЕҢ ЕНДІ КЕЛДІ! Өскеменде болған соңғы сепаратистік оқига неден бастал-ды? Оның түп-тамыры кайда жатыр? «Жерімізде жүргені аз болғандай»(Қадыр Мырза-Әлі) олардың бүлік жасауга бейім гұратыны неліктен? Қыска жауаппен түйіндер болсак, казакты басынгандық дер едік. Ал тереңірек үңілетін болсак, кетпеннің сабы келіп өзімізге де тиеді... Азсың деп айбат көрсеткісі келеді. Көптігін алга тартып, күиінеді. Елдің солтүстік өңірінде қазактың аздығын бегке салык етеді. Ол кандай жагдайда, калай болды - оны сарапка салгысы жок. Тіпті өздерінің қасиетті казактопырағына кашан келгендерін де каперлеріне алмайды. Тағы да Қадыр акынның «Жогалмайды көп халык көптігімен, мыкты болмай болмайды ал біздерге» деген рухты сөзі тіл ұшына оралады... Осыдан келіп ой туындайды. Ой - болашак істің тамызыгы. Ал тамызыкты маздату - ұлтын сүйетін нагыз азаматтардың міндеті. «Егемен Қазаксган» газетінің де «Қазакты кайта коныстандырсак...» деп бұкараға ой тастап отырғандыгы осының дәлслі. Жогарыдагыдай қасаң қагидаларга карсы коятын эдіс. Ойдың колдаушысы көп болганымен, элі «тәуекел» деген жұрт табылган жок. Кенжелеу кимылдайтын әрекеттің эсері бұл. «Көп түкірсе - көл». Жұртшылык қалауын тапса, асар са-лып үй тұргызады. Оның касында халыктың тағдыры, оргак үйіміздің, шаңырагымыздың мэселесі күн тэртібінде тұрғанда мэрттіктің мәртебесі биік болса деген базына ғой біздікі. Оның бер жағында кауіпсіздікке катысты Өскеменде «алғашкы сынақ» та кылаң берді. Бүгін ынтымагы жараскан тыныштық делік, ертеңгі ахуал калай болмакшы? Сансыз сұрак тұр көкейде... Саясат сахнасында бүгінгіні мансұк ету белең алып ба-рады. О заманда бұ заман баскаларға ыкпал жасамаған кезі болды ма? Қазір де солай. Қалт етсе, әлімжеттігін көрсетіп, тырнағын батырғысы келеді. Оның үстіне жер аумағы кең, байлығы мол мемлекетке көз тікпегенде ше. Бұл қадым за-маннан бері келе жаткан жэйт. Сондықтан «өзіңе өзің берік бол, көршіңді ұры санама». Осы ұстаным тұрғысынан мемле-кет өзінің кауіпсіздігін камтамасыз етуге мүдделі болуы тиіс. Әрине, дипломатияның орны бөлек. Әйгсе де, толыкканды кауіпсіздіккедипломатиялыкамал-эдісаздыкетеді.Өскемендегі тәрізді ауық-ауык «кырағылығымызды» бакылауға арналған бақылау үшін сенімділік кажет. Ол үшін «Егемен Қазақстан» көтеріп отырған мэселенің шын мэнінде жүзеге асуына мемле-кет назар аударғаны орынды болар еді. Ендігі жағдайда сырткы көші-қон мэселесіне де баса назар аударған жөн. Үкімет осы мэселелерді жүзеге асыратын шараларды қабылдауға ұйытқы болып, солтүстік өңірдегі табиғаты жаксы, күнкөріске гіреу болатын жерлерге экологиялык апат аймағында отырғандарды коныстандыру мәселесі жөнінде шешім кабылдағаны дұрыс. «Солтүстіктегі жер атауларының барлығы орыс тілінде, яғни орыстың жері». Осы сиякты пікірге не дерсің? Қазакгың, Казакстанның тарихынан бейхабарлық деген осы. Шын мэнінде, республикадағы баска ұлггың өкілдері казактың та-рихын, мәдениеті мен эдебиетін жеткілікті деңгейде біле ме? Бар мэселе осыдан туындап отырған жок па? «Караван» газеті эжуаға айналдырған Ұябаев көшесінің атауын кадірлемеу де жсргілікті халыкты сыйламаудан шығады. Алматының элі күнге дейін орыстілді басылымдарда «Алма-Ата» деп ата-луы да осының дэлелі. Сондай-ак, Уральск, Семипалатинск, Усть-Каменогорск, Караганда аталуы да осындайдан туын-Дайды. Осыған орай, жергілікті көше, елді мекен атаула-Рын өзгергуді аудандык, калалык мэслихаттардың кұзырына беру қаншалыкты тиімді болмак. Вұл одан эрі қарай жалғаса беретін болса, еліміздің оңгүстік-шыгыс өңіріндегі елді мекен атауларының ертедегі тарихи атауларымен қауышуы жуык ара-да жүзеге аспайтын болар. Бэлкім, оны шешуді ономастикалык комиссияның кұзырына берген дұрыс болар. Әйтпесе, казак тарихына катыссыз атаулар қаптаған жердің бэрін эркім өз ыңғайына тартып жүрмей ме? Өскемендегі оқиғаға қаты-сушылардың «Русская земля» республикасын құрамыз?» дегені осыны меңземей ме? Павлодар, Петропавл, Лениногорск, Зыряновск, Рудный, Лисаковск сиякты орыстанған кала атауларын өзгергудің қажеттілігі элдеқашан туды. Бұдан эрі сөзбұйдаға салудың кажеті шамалы. Әйтпесе, халык кадір тұтқан ұлыларымыздың есіміне көше беру үшін элдебіреулерді «ага», «көкелеп» жүргеніміз жалғаса береді. Ғалам мойындаған Қаныш Сәт-баевтың атына Павлодар каласынан бір көше берудің ақыры айғайға ұласты. Петрогіавл да қазақ зиялыларына кырын қарайды. Оралдың да оңып тұрғаны шамалы. Қостанайда ақиык ақын Ғафудың атына көше беру қиын-қияметке айнал-ды. Бұл туралы «Егемен Қазакстан» кезінде жазды да. Бірак, оны құлағына ілген кім бар? Өскеменде де казакка катысты агауға деген қарсылык басым. Қысқасы, казақ аз коныстанған калалар казак мэселесіне келгенде сіресіп отыр. «Қазақсган көпұлтты». Соңғы кездері ресми кұжаттарда осылай таңбаланып жүр. Көпұлтты дегеннің астарын-да қандай сыр бар? АҚШ, Ресей көпұлтты мемлекет, бірак олар федерациялык елдер. Ал Қазакстанның федерацияда не шатағы бар, ол унитарлык мемлекет емес пе? Әлде кей-біреулер оны алдыңғылардың сапынан коргісі келе ме? Задында ұлт ұғымының өзіндік мэн-мағынасы, тұжыры-мы, калыптаскан заңдылығы бар. Енді соған жүгінелік. «¥лт дегеніміз - тарихи және әлеумеггік-этностык кұрылым. Одан ішінара бөлінген жэне баска елдерде жиынтықты орналаскан халық этностық топтар болып табылады» (Камалбай Марда-нов). Осы гұжырым тұрғысынан келсек, Қазакстан ешкандай да көпұлтты мемлекет емес. Өйткені, Қазакстанда көп ұлт жок, жалғыз ғана казак ұлты мен баска этностык топтар бар. Басқаша айгқанда, моноұлтты мемлекет. Моселенің акикаты осы. Сол себепті оны бүркемелеудің, колдан ғылыми термин жасаудың кажеттілігі жок. Осы жерде тағы бір сауал туындай-ды. Казакстанды «көпұлтты» деп тану кім үшін, неге тиімді? «Қазакстан жас мемлекег. Буыны енді бекіп келеді». Бұл казак елінің бұрынгы мемлекеттілігіне көлеңке түсіреді. Рас, казак халқы талай-талай тар жол, тайгақ кешуді басынан өткізді. Өз алдына Орда болды. Хандық құрды. Амалдың жоктығынан бодандыкка бас ұрган кезі де болды. Тарихтың аумалы-төкпелі кезеңінде, XX гасырдың басында тәуелсіздік алуга талпынып га көрді. Алайда, кеңестік темір кұрсаудан шыгу мүмкін бол-мады. Дегенмен мемлекеттігімізді тэуелсіздік алганнан кейінгі соңгы сегіз жылдың бер жагынан бастауга басымдык беруге болмайды. Керек десеңіз, гүп тарихын жеткілікті білмейтін жетесіздікке бастайтын да осы ұгым, осы түсінік. «Осы 1456 жыл, еркіндік аңсаган Керей мен Жәнібек жаңа ұлыстыңдербестігінжариялаган ілешуші окига халкымыздың тарихындагы кезеңді кұбылыс, мемлекеттік кұрылым бастау алган, казак деп аталатын жаңгырган этностың дүниеге келген мезгілі деп есептелуге тиіс» (Мұхтар Магауин). Олай болса жас тэуелсіз мемлекетпіз деу жаңсактыкка апарып соктырады. Оның алдын өзіміз алмасак, баска біреулердің аузына өзіміз «сез салып бергендей» боламыз. Баска сәтте, баска ыңгайда айгылганымен, жазушы Әбіш Кекілбайдың мына сөзін дэйектемеге ұсындык. «Біз ешкімге күш корсстпейміз. Біз де адам перзентіміз. Кем псрзенті емес, тең перзентіміз. Керек кезінде кең де бола аламыз. Ке-рек кезінде ер де бола аламыз». Ұлттык рухтың бүгінгі ұраны осы болса керек. Кең бо-п,іп көрдік. Кендігімізді кадірлемеді. Теңдігімізді де тепкілеп, 'сіеурініне бұгалык салатындай ыңгай көрсетті. Тэңірі жарылқаган жұрт едік, кайта тізгінге ие болдык. Ендігі максат -соны баянды ету. ¥лт жүрегіне, ұрпак санасына бабалар рухын сыналагіенгізіп.ұйыстыруболмакшы.Осытұстаминистрлердің бойынан, экімдердін іс-қимылынан ұлтжандылықты көргіміз келетіні рас. Бұл дегеніңіз елдіктің басты нышандары -тілді, ділді, жерді, кауіпсіздікті кадір тұту. Осыдан туындай-тын мәселе, баска ұлттык топтарга «байырғы казак жерінде мемлекеттік кұрып отырғандытын» шын мэнінде ұғындыру кажет. Сонда ғана сенімімізге селкеулік түспейді. Ортамызла күмэн болмайды. Басканың айтағына үн косатындар азаяды. Сонда ғана мемлекеттің ішкі тұрактылығына куат бітеді. Сан-сыз сауалдарға тапкан жауабымыздың бір парасы осындай. 1999 жыл АЛАШ РУХЫН АҢСАП ЖҮРМІН... Байлыкіздеп.мұхиттыңаргы жагынанказакжерінесабылган шетелдіктерді кінэлай алмаймын. Пайда таппаса, олар мұнда неге келмек. Кез келген жолмен казак жерінің байлыгын пайда-ланып калуга ұмтылып жатыр деп айыптаймыз ба? «Интегра-ция», «инвестиция» дейді мұны бүгінгі карым-катынас тілінде. Саудаласа білмесең, өкпені кімге артуга болады. Елдік мүддені жеке мүдденін кұрбандыгына шалып жагкан Казакстан шенеуніктерінің кимылына айналадағы агылшын кінэлі ме екен. Сондай-ак, Ресей өз отандастарының кұкығын коргап жатса, ал туган мемлекеті сыргтагы түгілі атамекен-ге оралган бауырларына жагдай жасамай жатса, оган біреуді кінәлауға бола ма? Осыдан кейін кат-кабаг кордаланган проб-лемалардан бас айналады. Осы мэселелерді жұмылдырып, бұкараның үнін билік деңгейінде шешуге ықпал ететін ұйымның кажет екендігі туындайды. Осындайда Алаш рухын аңсаймын... Бэлкім, сол рух казак саһарасына кайта бір айна-іын согар болса, кем-кұтыгымыз бүтінделер тэрізді көрінеді маган. Рас, бүгінде партиялар жеткілікті. Саны көп... Халык бір--іігі партиясы, Демпартия, Либералдар козгалысын бауыры-на алган «Отан» гіартиясы дүниеге келді. Мүшесінің көптігі жағынан дөкейі осы. Билік басындагылардың максат-мүддесін коргайды. Баскаша айтканда, шенеуніктердің намысын жыр-тады. Ал багдарламасы түнып түрган «демократия», Бірак, мемлекеттік тіл, казак халкының ұлттык мүддесі, жерге халыісгың тұрғыдан карау жөнінде койылган мэселе жок. Одан кейінгі орында шетелдік капиталдың коржынына үміт арткан Азаматтык партия түрады. Өндірісшілерді кол-даймыз дейтін осылар. Әйтсе де, жеке-дара партиясы бол-ғанымен, Қазакстанның өндірісі оңалып кете койған жок. Сондай-ак, Аграрлык партия атка мінгенімен де ауылдың жағдайы қүлдырап барады. Өткен жылы еліміз 16 миллион тоннаға жуык астык өндірді. Ол әуелі ауа райының ыкыласына (кашанғы каталдык таныта берсін?!), одан соң дикандардың жанкиярлык еңбегінің аркасы. Аграрлык партия «здесь не при чем». Таяуда «Жер туралы» Заң жобасы кайтадан көкпарға түскелі жагыр. Ғасырлар бойы бабалар найзаның үшымен корғаған жерді жекеменшікке бермек ниегте. Аграрлық партия осы түста азуын көрсете ме, кайдам? Әлде нарык пен шетелдік капиталдың мүддесін көздейтін «Отан» мен Азаматтык партиясының жағына шығып кете ме? Компартияның бүгінгі бағыты бүрынғысынан өзгеше деп түсіндіреді оның тізгін ұстарлары. Елдің элеуметтік-экономикалық жағдайының нашарлауы олардың мүмкін-дігінше көбірек ұпай жинауына себеп болып отыр. Әйтсе де, жалпы халықтык мүддені қозғайтын, біріктіретін бағ-дарлама оларда да жок. Мұның сыртында Үкіметке огіпо-зицияда жүргендер де жетеді. Қазакстанның жылдар бойы жинап-тергенін жекешелендіруге үйытқы болған Әкежан Қажыгелдиннің де өз нартиясы бар. Республикалық халыкгык паргия. Оның бер жағында «Азамат» партиясы, «Өрлеу» козғалысы, тағы баскалар жетіп артылады. Айтайын дегенім бұл емес еді. Гэіі баскада. Алуан түрлі гіартияның ішінде тікелей үлт мүддесін козғайтын партия жок. Бүл күнде бэріміз «ұлтшылдыктан» жеңіліп барамыз. «Космополитизмнің» ба-стауы шығар... «Әркімнің өз еркі өзінде. Қандай ұлт болып жазыласың. Қандай дінді кабылдайсың». Өйткені, демократия. Сырткы ыкпалды күштерге карсы тұруға елді жүмылдыратын ұйым бар ма Қазакстанда? Кезінде қазақтың үлттык санасының кайта оянуына жарыкшақ түсірген «Азаттың» ішінен жік шыгып, топ-топка бөлінді. Тэуелсіздік алар тұста елге танылган Сэбетказы Ақатай кейінірек Республикалык пар-тия кұрды. Одан соң оның атын «Алаш» деп атау жөнінде ат тебеліндей аз-ак адам ұйгарымға келді. Сөйткен партия ішінде тагы да алауыздыктуып, Парламентке сайлау тұсында кос тізім ұсынылды. Бүгінгі мәселе казақта емес, гэп казақты жұмылдыратын ұйымда болып отыр. Алаш рухын аңсап жүрміз деп айтатыны-мыздасондыктан.Ұлтүшінұранкөтерержолбасшы жетіспейді. Қазак рухын қайта саясат сахнасына шығаратындардың үні естілмейді. «Азаттың» саясаткерлері болған Михаил Есенэлиев, Айтан Нүсіпхан да өтті дүниеден. Ал ұлтжанды де-гсн азаматтың бірі Жасарал Актөбеге кетті. Макаш Тэтімовтің жеке университеті бар. Өз тірлігі өзінде. Дос Көшімов болса демократия тағлымын үйренумен жүр. Әйтеуір Әзімбай Ғали ғана баспасөз беттерінде казақ намысын қамшылап, жөн-жоба корсетіп жатады. Саясаткерлер «казақ ауылына» аяк басқысы келмейді. Бэрі казак мүддесінен «казакстандык» мүддеге ойыскан... Қай ғасыр тоғысында қазакка оңай болып еді. Бүгінде де солай. Қазір казак өз жерінде 53,4 процентті кұрайды. Бұған да шүкіршілік. Әйтсе де элі элсізбіз. Мемлекеттік тіл кеңсенің тілінежуықарадаайналатынтүрікөрінбейді.Жержекеменшікке берілген күнде калың казақка тағы да ку такыр тиетін түрі бар. Псламнан жерінген казактың өрімдей жастары пүтка табынып жүр. Іздегенін солардан тапкан тэрізді. Қазактың саны басым болғанымен, қазак мектебінің саны кемшін. Осындайда Алаш рухын жалғастырар ұйымды аңсайсың. Барыңа бас-көз болса Дейсің. Қазакстанда «Орыс кауымдастығы» атты үйым бар. Ол үлттық мүдде түрғысынан проблема жок болса да, республика басшылығы алдына «орыс мәселесіне» назар аударуға ыкпал егумен келеді. Оның сыртында осы ұйымның ыкпалымен Ре-еей басшылары бүгінде Қазакстан жагына караи, «Қазакстанда гұратын миллиондаған орыстардыңтағдырынаалаңдайтынын» айтады. Ал қазактарға осындай ұйым кұру өз жерінде «үлт-шылдық» болып саналатын тэрізді ме, калай? Саяси партия гана когамдык мүддені білдіріп, үйымдасуы жэне бірізділігі саяси тұрғыда шешім кабылдауына ыкпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда казақтың мұң-мұқтажын жоктайтын партияның кажеттілігі туындайды. Қазақ мүд-десін мұрат тұтатын бір партия керек. «Алаштың» ұстанымын жалғастырагын, оның рухани ізбасары болатын ұйымның ал-дында шешетін мәселелер жеткілікті.Тек әйтеуір, тағы да ішінара тайталаска түсіп, алауыздыкка ұласып жатпаса болғаны. Алаш рухын аңсап жүрмін деп отырғандағы айтпағымыз осы еді. 2000 жыл АРЫЛУ Қазактың багы мен соры араласып келеді эманда. Данальн ы мен балалығы, мәрттігі мен кырттығы ылғи итжығыс түсіп жа-татыны да рас. Қазак атты халыктың гарих кемесінде біреуден ілгері, біреуден кейін болып келе жатканына да талай ғасыр. Бірак осы кезең аралығында өзінің кежегесін кейін тартқан кесірліктен де арыла алмай келеді. Сан рет кайталанған кателік ылғи да аяғы касіретке ұласып кайтара соғып жатады. Қазактың үлкен жазушысы Әбіш Кекілбаевтың мына-дай деп жазғаны бар-ды. «Біздің де кешкеніміз зая тағдыр. Әлеуметтік озбырлыктың айтқанынан шыға алмай, асыл мүраттардың өзін асыра сілтейтін алаңғасарлыкка айналдырып алдык. Соның салдарынан да еткеніміз еш зая ұрпакка айна-лып отырмыз. Кейде эділ, кейде накак сөзді естуге мэжбүрміз. Біз коргенді өзіміз бастан өткерген біздер жазсак кана арылу эдебиетіне айналмақшы. Ал бізден кейінгілер жазса, үрпақтар ошпенділігін өршітетін, онсыз да көсегемізді көгертпей келген элеумеггік кекшілдік өртіне май күятын, табашылдык ағымы каулауы ғажап емес. Оған жол бердің деген сөз, бас-аяғымызды түгеңдеп, екі колымызды төрт етіп, егемен ел, азат қозам бо-ламыз деген дэмеміздің көзіне өзіміз күм күйғандык болып шығар еді». Өзінің емір сүрген кезеңін Зая тағдыр деп айтуға екінің оірінің доті бара бермейді. Әсте бүгінде сол кезенді сағына аңгімелейтін аға ұрпак өкілдері де аз емес. Әсіресе, кеңестік кезенде майлы жіліктің басын ұстағандар ол коғамның көлеңкелі тұстарына көзжұмбайлыкпен карайды. Азды-көпті эміршіл коғамның айтканымен бәзбіреулерге тізе батырғанын, жасаған киянагын Уакыттынталабы деп бағалайды. Бар кінэны Уакыт пен Қогамға артып, өзін-өзі Ар сотынан арашалағысы келеді. Бірак сол уакыттың, тар жол гайғак кешу мен зобалаңға толы күндердің өзінде әділеттілік пен акикат үшін арпалыскан жандар аз ба еді. «Жаным - арымның садагасы», - деп рухын биік ұстаған казактың айтатыны сондыктан. Рухы мыкты казак Жұбан Молдағалиев те сол коғамның, темір кұрсаулы тоталитарлык жүйенің перзенті емес пе еді. Керек десеңіз атак пен даңкка бас иіп, соның шырмауынан шыға алмай калагын екі адам болса, соның біреуі Жұбан акын болагын. Бірақ кайсар рухты ақын Жанынан Арының биік тұрғандығын коғамға бүкіл когамға карсылык ретінде көрсете білді. Ашына, күйіне айтатын себебі де сол. «...Бірак, естігенімдей, өртсөндіруші машиналарды - су аткылағыін гы, айбарлы иттерді, көп катпарлы резенке токпактарды сұркии арандатудың күрбаны болған жас жігіттер мен кыздарға карсы ойланбастан шұғыл ала жұғіруді костаймын десем, өз арымның алдында, сіздердін барлыктарыныздың алдарынызда ак-адал болмас едім... Мен сондай ұяг окиға жэне онын артынша не болғанын естігенде, жасырып кайтейін, осы күнғе дейін өмір сұргеніме өкіндім». Өмірден де күшті кұдірет бар екендігін от жүректі акын окырманына осылайша тагы бір мэрте ұктырды. Ал заман солай болды деп басын арашалауға ұмтылатындардыкі ащы шындыкка карсы болмашы сылтау іздеу ғана. Билік тұтқасын ұсгағандардың саясат арбасындағы бо-жыны кағатыны белгілі. Ондайлардың коғамның кағидасына сэйкес кызмет ететіні де мағлұм. Алайда жалғандык пен акикат жағаласканда, кайсысы жеңеді? Қылышынан кан тамып тұрған Сталин баскарған тұста кез келген басшының кұрбандыкка үкім шығарудан бойын аулак салуы эсте мүмкін емес-ті. Ал та-рихта акыры акиқаттың жеңетіні туралы заңдылык тағы бар. Бірак кашан, мәселе - сонда. Сталин билік жүргізген түста Қазакстан Үкіметін он үш жыл баскарган Нүртас Оңдасынов аумалы-төкпелі кезеңнің өзінде есіміне жамандык жалгауын коспауга тырыскан көрінеді. Жақында коғам кайраткерінің күнделігімен таныса отырып осындай ойга келдік. «Үш нәрседен тазамын: Ьірінші - сонша жыл ел баскарганда, біреуге накактан жала жауып, киянатка барған емеспін, арым таза; Екінніі - 1937-1938 жылдардагы каралы күндерде, боздактарды атып жатканда, бір кагазга кол койған емеспін, сенбегендер архивті актарып көрсін, колым таза; Ү шінші - адамдарды жершілдікке, атага, руга, жүзге бөлген емеспін, жүзім таза». Егер кез келген билік биігіндегі түлга жоғарыдагы аталган үш мэселеден аулак болса, онда арылу жөнінде эңгіме козгаудың өзі артық болар еді. 1990 жыл. Желтоқсан окигасының тоңы енді жіби бастаган гұс. Жазыксыз жапа шеккендердің алды акталып, түрмеден бо-сатылыгі жаткан уакыт еді. Ол кезде «Өркен» республикалык с гудент-жастар газетінде жүмыс істеймін. Бір күні осы басы-лымда «Арылуга шакыру» агты макала жарык көрді. Онда кыргыз жігіті Талайбек Ылаевтың жүректі тебірентерлік жанайқайы берілді. Ол Қазак ССР Жогарғы Советі Президиу-мы агынан «Алматы каласындагы когамга жат қүбылыстардың алдын кесудегі көрсеткен ерлігі мен жанқиярлык эрекеті үшін» марапатталган көрінеді. Ылаев Желтоксан окигасы кезінде ішкі істер эскері қатарында Алмагыда кызметін өтеген. ягни «алаңцагы тәртіпсіздікті калпына келтіруге қагыскан». Әскерден оралган соң Талайбек Ылаев Мактау кагазын: «Мен бүл бүйымды оздеріңе кайгарамын. Себебі, ол менін үйімде сактайтындай күнды дүнне емес. Мен озімді фа-інист, мәңгүрт сезінгім келмейді», - деп Алматыдагы үлкен үлыктарга кері кайтарыпты. Бауырлас казактың өрімдей ұл-кыздары куғын-сүргінніңзардабынтартып жаткандагы кыргыз Галайбектің осы эрекеті казактың рухын көтеретін үлкен колдау еді. Бұл Желтоксан окигасына байланысты Арылуға 113 8-1055 шақыратын алташкы азамагтык үн болагын. Содан бері он шақты жылдың жүзі дөңгеленді. Арылуга үн косуга тиістілер элі үнсіз. Қүдды бүкіл дүниені Мэскеуден келгендер гана бүлдіріп кеткен тэрізді көрінеді... Тағы бір казактың акиық ақыны Әбділдэ Тәжібаевтың өмірінің соңгы кезеңінде жазган өзекті өртейтін жырлары бар екен. Зер салыңыз. Косемнің сөзін жатқа алдық, Қара сөз айтып ақталдық. Косем иі ілдікке жеттігіп, Көсемшіл болып тотпалдық. Үлтын сүйгенді қаралап Халқын сүйгеннен сақтандық, Қазақты қырып мақтандық... Бұл немене? Кешегі күннің елесі ме? Көңіл түкпірінде ше-мен боп қаткан касірет дертінен арылу ма? Зады осылай бол-са керек-ті. Акын пэниден бакиға дейінгі аралыктағы көзбен көргенін. пендешілігі мол өмірде адамның мансүк ететін сэттерінің барлығын таразылай келіп, айтарын айтып кетуді жөн санаган тэрізді. Арылу әсте кугын-сүргін кезеңіне катысты емес. Күнделікті тіршіліктің өзінде адам баласы пенде ретінде күлкынның, жеке бастың камымен эділеттілікті аяк асты етіп жатады. Тіпті, күні кеше ұлттануды жокка шыгарган галымдар, казақтың төл тари-хын мойынсұнбағандар тәуелсіздік алганнан соң осы саланы «өркендетуге» барын салып жүр. Қандай керегарлық. Қазакша арылу мен тазарудың сикы бұл. Тіпті, олардың кеңес тұсында айтқан сөздері архивте катталып жатыр. Соган карамастан, гасырлар бойы аңсаган азаттык төңірегінде эңгіме козгауға эуес. Осы жерде казактың кабыргалы жазушысы Ғабиден Мұстафиннің айткан мына бір сөзі ойга оралады. «Мен озім жеткен жеріме дейін әділ болуга гырысагын адаммын». Мұстафиннен гөрі кеңестік кезеңнің бүкіл окуын тауыскан ғалымдардың алған білім деңгейіндегі эділеттілік үшін күресуге каукары жетпегені ме? Үлт тазару аркылы ғана, дамуына кедергі жасайтын ғадеттерден арылу негізінде ғана өркендейтін болады. Өзі-не өзі сын көзімен карау да осындай ниеттен туындайды. Әйтпесе ұлы Абай казакты жаман көргендіктен сынады дейсіз бе? Өзінің кемшілігін мойындай білу де мыктылык. Сол себепті Лры.ту дегеннін озі әрбір адамнын келер үрпак алдындагы озінін биіктігін таныту болмакніы. Қазак зиялысы осындай биіктен көрінуге дайын ба? 2001 жыл «РУХЫНДЫ ТҮСІРМЕ, ҮЛЫМ!» Шартарапка шашырагі кеткен казақтың атамекеніне де-ген сағынышын енді гүсінгендеймін.Түркия мен Алманияда жүрген бауырды жусанды далаға елжіреуін жаныммен ұгына түскендеймін. Байыргы бабалар мекенінде қалың шоғырланған Қытайдағы қазактың да атажұртына деген ынтызарлығын тебіреніспен кабылдауга болады. Өйткені, Одақ ортак болған ресгіубликалардағы казақтардың өздерінің де сол кездің өзінде Алматыга, Қазақстанға деген кұштарлығы керемет еді. Одак оргақ болған күннің өзінде де осындай болатын. Шалғайдағы казактардың төл мемлекеті мен астанасына деген асқак сезімі атойлаи тұрады екен. Айкайлап, аттан салмағанымен, талайының жүреғінің тылсым төрінде жаткан туған халқына деген мақтаныш пен сағыныш косыла табысып жатқанға ұксайды. Қасіретіне қамығып, жетістігіне марқайып жүреді екен. Өткенді ой елегінен өгкізе отырып осындай токтамға келдім. ...Ол кезде үшінші сыныпта окитынмын. Балалык кұмар-лык па,әйтеуір үлкендердің кітаптарын ақтаруды кызык көретінмін. Бар кызык эпкем мен ағамның кітаптарында сиякты болатын-ды. Бір күні ақтарыстырып отырып, оныншы сыныптагы эпкемнің «Қазак совет эдебиеті» окулығындағы ерекше жайттың куәсі болдым. Сэкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин бір жылда туып, таңданарлығы сол, бір жылда кайтыс болыпты. «Арасынан кыл өтпес дос-гар болған-ау, сірә!» Соның ішінде екеуі тіпті бір күнде жарык дүниемен коштасыпты. Ал үшіншісінікі жазылмапгы. Сэйкестік тапканыма куанып, салып ұрып экеме жетіп бардым. - Папа, үш жазушы бір-бірін кимас достар болған ба? Неге үшеуі бір мезгілде кайтыс болған? Әкем э дегеннен жауап беруге асықпады. Есіне кайдагы бір жайсыз окига түскендей, жайлап кабағын түйе түсті. Балам, сені мазалаған сауалдың өзіндік сыры бар. Білмекке үмтылғаның жаксы. Бірак бүл сүрактың жауабын ұғыну саған казір киындау. Өскен соң бэрін өзің-ак түсінесің..,-деп экем сөзінің аяғын жұтып жіберді. Аз-кем үнсіздіктен кейін эңгімесін қайта жалғады. -Қалай болғанда да үшеуінің де казак халкы үшін кұрбан болғанын ұмытгіа, балам. Олар елі үшін опат болғандар... Шынында да, әкемнің айтқанынан түк түсінген жокпын. «Елі үшін бэрі бір күнде опат болуы керек пе?» Осыны түбегейлі түсіну үшін біраз жылдар керек болатынын, ол кез-де қайдан білейін. Барлығын да араға уакыт сала ұғындык кой. Оның ішінде ұлтқа деген ұлы кұдіреттен туған шексіз сүйіспеншіліктін мыкты екендігін. Қажет болса, ұлтын сүй-ген адам басын қагерге тігуге де баратындығын... Әкем «Қайраттың» ұзақ жыл бойғы тұрақты жанкүйері. Кейде жоғары топтан жылыстап, бірінші топка түскеніне кәдімгідей ренжіп жүреді де, кейін оны бір сәтте ұмытыи шыға келеді. «Советский спорг» газетінен «Қайрат» ойынының нэі ижесін ылғи іздеп отырғаны. Мэскеудің азулы командасы «Спартакты» бір кездері «Қайраггың» тэубасына түсіргенін мақтанышпен эңгімелейді. Тимур Сегізбаев десе бэрін ұмыгуға бар. «Біздің Құралбектен мықты какиашы жокОдакга. Ол талай маркаскаларды тұсап тастайды. Әсіресе, он бір метрлік айып добын Ордабаевтай ұсгайтын какпашы элі туган жоқ», дейтін болды кейіннен. Ол кезде әкемнің эңгімесіне карап футболдың тұтқасын казақтар ұстап тұрған тэрізді көрінетін маған. «Қайраітың» бірінші топка гүскенін, өзінен деңгейі төмен командалардан тас-талқан боп жеңілгенін әкем кешіруі мүмкін. Бірақ, ол кісінің кешірмейтіні - «Қайраттың» «Пахта-кордан» жеңілгені. Қашан «Қайрат» қарымта кездесуде есесін кайгармайынша, ракымшылык жасалмайды. Баскасы баска, кос команданың теледидардан берілетін өзара ойынын калт жібермейді. Келесі күнгі көңіл күйдің бэрі де «Қайраттың» ойынымеи астасып жатады. Студенттік кезіндегі өзі тікелей тамашалаган екі команданың кездесулеріне дейін айызы канып әңгімелейді. - Біздің «Қайрат» Ташкентке келіп, «Пахтакорды» тас-талкан етіп жеңуші еді гой. Әрбір кездесу жан алысып, жан берісетін арпалыспен өтетін. «Қайрат» гол соккан сайын Ташкенттегі казак студенттері айқайга басып, бөркін асианга атып бір дүрілдегі калатын. Ондайды «экалардың» төбемізден лактырған бөтелкесінің өзін елемейтінбіз. «Қайраттың» жеңісі тұтас казақтың жеңісі сиякты көрінетін-ді. Ол бір керемет күндер еді-ау... - ГІапа, жерлесгеріңізге, «Пахтакорга» неге жанкүйер бол-мадыңыз? - «Қайрат» бар гой, «Қайрат». «Қайрат» тұрғанда... Енді бір сәт «осының есі дұрыс па?» дегендей маган тіктеле бір карайды. «Баланың сұрагы екеніне» көзі жеткен соң, сөзін эрі карай жалгастырады. -Оның ар жағында А л маты, Қаза кста н, казак халқы бар дегендей... Қыскасы, оны өсе келе өзің-ак түсінесің, ұлым. Тағы да ертең. Жауап тагы да кейінге сыргиды. Әкемнің саусакпен санарлык кана казагы бар. «Қайратты» соншама пір тұтатынын расында да, кейінірек түсіндім. Ордабаевтың аягын жер-көкке сыйгызбай, элемде Сейділда Байшаков пен Тимур Сегізбаевтан басқа футболшы жоктай жұрттың аузынан суын агыза эңгімелейтінінің магынасы теренде жатыр екен гой, оның астарында Намыс. Ұлттык намыс! Әкем казір зейнет демалысында. Қызылкұмның төріндегі ауылга ат басын тіреген сайын «Қайраттың» казіргі жағ-дайын, Алматы мен Астананың ахуалын жиі сұрағыштап кояды. Баягыдай емес, екеуара эңгіменің аягы көп нүктемен аякталмайды. Бүгінде сұрақ қоюшы мен жауап берушінің де орны ауыскан. Әкем Қазақстанда болып жагкан өзгерістерге көбірек алаңдайды. Мемлекеттің, халықтың жагдайын, ұлттык мәселенің ахуалын көбірек білгісі келеді. Онысы түсінікті де. Қаракалнак жеріндегі казактар ана тіліндегі газет-журналдардан кол үзгелі кашан. Телеарналарда да казактілінде хабарлар көрсетілмейді. Жүрттың көңілі де өздері элі көрмеген Астанага карай аландаулы. Үлкен бір сагыныш бар. Атажұртка деген сағыныш. Кезекті демалыска барған сапар барысында экем Қазақ-стандағы бар жағдайды казбалай сұрайды. Дүние жүзінде Қазақ мемлекетінің жаксы аты шыга бастаганына деген өзінің мактанышын білдірді. Бұрын-соңды қозғала коймайтын такырып - коныс аудару мәселесіне қарай да ойысты. - Ертеректе шығуға болмас па еді? - Балам, туған жерді тастап кайда баратын едік. Ғасырлар бойы ата-бабамыз мекен еткен жер емес пе. Бабалардың зи-раты жатыр осында. Өз жеріңді баскаға тастап, калай кете бермексің? Қазір ше, казір... туған жердің тұрағы өзгеріп кетті ме? Бүгінде жағдай басқа арнаға бет бұрды, балам. Соңғы он жыл ішінде дүние түбегейлі өзгеріске ұшырап, кеңестік кеністікте жаңа ахуал калыптасты. «Баяғыдағы бұл жерді біздің бабаларымыз мекендеген» деген кеудемсоқтыктың эмірі жүрмейді енді. Барлығы жаңаша саясаттың жыкпыл-жыкпылында шешіліп жатыр. Қазак халкының да жаңа заманғы соны жылнамасы жазылу үстінде. Баяғыдағы бабаларымыздың армандаған заманы да осы... Алайда, онда келіп калган екенсіздер деп.жарылкай коятын мүмкіндік шамалы. Әркімнің өз тірлігі өзінде... Рухыңды түсірме, ұлым! Таусыла берме. «Көппен көр-ген үлы той» емес пе. Алла нэсіп етіп, коныс аударатын болсак, бұйырғанын кере жатармыз, балам. «Сагынбай барсаң таулар да алдыңнан шыкпас аскактап». 1 олеген Айбергенов. Бэлкім, күллі дүние жүзіне тарыдай ша-шылып кеткен исі казактың туған жерге деген сагынышы да Қазақстанның төрткүл әлем алдындағы абыройын аскақтата түсетін шығар. 2001 жыл ҚАЗАҚ РУХЫ ҚАЛҒЫП КЕТКЕН СЕКІЛДІ... Қазак ұлты өзіне өзі төрелік жүргізе алмай отырганда, баска жұртөз байламын жасап үлгереді. Қазіргі Қазакстан когамында казак ұлтының кағаз жүзінде ғана өкілетті орны бар ма деп күйінесің кей-кейде. Түптеп келгенде, тамырынан түңілгендей халде казір казак. Шүкіршілік ететіні, меншікті мемлекеті, төл туы, еншісінде елтаңбасы бар. Баскалай айтканда, мемлекеттік деп айдар тағатын ұлтка тэн рэміздердің бэрін еншілеген. ІПе-карасы да шнырлап, карта бетінде колтаңбасын калдырып, калыпгасып келеді. Оның каншалыкты тиімді, тиімсіз жүзеге асып жаткандыгы өз алдына бөлек әңгіме. Билік тізгінін ұстағандардың басым көпшілігі де жергілікті ұлт өкілдері. Бы-лай карасаңыз, бэрі орын-орнында сияқты. Олай болса, үлттық мүддеде ылғи үтылыс тауып келе жатканымыз неліктен? Рас, бар мэселе казак деген халықтың атын апған мемле-кет тұрғысынан қозғалады. Бірак, кайсыбір мәселе болған күннің өзінде ондағы казақ жұртының мүддесі кандай? Осы ескеріле ме? Бар гәп енді осы тұстан басталады. Осыны айту да үлтшылдық па? Қазак ана тілінде сөйлесе, ұлтшылдык болғаны ма? Биліктегілер казак мүддесі дегенді тек мемлекеттік тілде ғана козғайды. Онда да калай болар екен деп төңірегіне жіті көз тастап барып, имене айтады. Ал үл г мүддесін ресми тілде айтуға жасқанады. Кеңестік кезеңнен калған кесел тэріздес қорғалактаушылык әдеттен элі арыла алмай келеміз. Әлі де әлдскімдерге карай жалтактау басым. Уакыттың тиімді тұсын пайдалана алмаған күнде күні ертең бар мүмкіндіктен ажырап каларымыз анык. Оның алғашқы нышанын солтүстік жақтан ескен саяси суык лептен айкын аңғаруға болады... Ұлттың мүң-мүқтажын биік мінберден айтатын коғамдык үйымдар элдекашан өзара жікке бөлініп, берекесі кеткен. Қос «Азат» бір-бірінен азаттык алып шыкты. «Желтоксан» да ішінара жікке бөлінді. Олардың тек жыл сайын желтоксан жақындаганда ғана тамырына кан жүгіре бастайды. «Біз элі бармыз» деген тэрізді өзінше бой көрсетіп кояды. Қыскасы, қазақ халкының мүңын мүңдап, жоғын жоктайтын коғамдык үйымдар жоктың касы. «Алаш» паргиясы кайта атка конып, тіркеуге күжаттарын тапсырған-ды. Алайда, ол мемлекеттік тіркеуден өте алмады. Шынында қалың жұрт оның тыныс-тірлігінен, тындырып жаткан шаруасынан бейхабар. Оның бастауында тұрғандардың кім екені де халыкка беймағлүм. Соны өздері түсінді ме, партияның органы болып табылатын басылымның кезекті нөмірінде партия төрағасының бірнеше суретін беріпті. Бұкарасы білсін деген ниетпен шығар деп кабылдадык. «Алаштықтардың» Парламент сайлауы тұсында бэйгеден аты озып келеді дегенге каншама оптимистік түрғыда карағанымызбен, көңілде сенімнен гөрі күдік басым. Өйткені, мемлекеттік тіркеуден өткен партиялар іле-шала сайлау науқанына эзірлікті бастап кетті. «Алаш» алғашкы сынактан-ак сүрінді. Оған биліктің де іші аса жылымайды. Оның үстіне эу баста «Русская партия» ата-нып, одан соң «Соотечественник» боп кұбылып шыға келген партияны да тіркеу керек кой. Сол үшін амал жок, «Алашты» да коса кұрбандыкка шалуға тура келді. Әйтпесе, биліктегілер үшін бұл «ұлтшылдық» болып шығар еді. «Алашгың» рухын көтеруге жанталасып отырғандарды керенау кеңселерден іздеп табу киын. «Алаш» түгілі казак десе ат-тонын ала кашатын шенеуніктер жетіп артылады қазір. Одан гөрі жалпы адамзатка бірдей кұндылыктарды көтеріп жүрген «Отан» жақынырак оларға. Болмаса, Қазакстанның өндіріс ошактарының басым бөлігіне қожайындык жасап жүргендердің мүддесін көздейтін Азамапык партиямен тіл табысу әлдекайда тиімді. Ал «Алаш-тан» аулак болған жөн, олардың ойынша... «Соотечественник» демекші, оның жегекшісі біздің қата-рымызда мүшелердің 30 пайызға жуығы казактар дегенді ай-тады. Ендеше, атын өзгерткенмен заты өзгермейтін партияның сойылын соғатын казактар да табылып отыр. Олай болса, орыстілді казақтар да эу бастағы төл мәдениетіне, туған тіліне карсы оппозицияға әзірленіп жатыр ма деп те ойлауға болады. Айтпакшы, аталған партия төрағасының орынбасары прези-дент сайлауында өзін президенттіктен үмігкерлікке ұсынатын Жаксыбай Базылбаев көрінеді. Президенттікке енді баска ұлт өкілдерінің колдауымен гүсегінге үксайтындай. Ендігі жсрде партия үстанымына сай үміткердің ұраны да өзгеретін шығар. Несі бар, өзгелердің мүддесі күн тәргібіне көбірек койылған сайын казак жұрты кайта жұдырыкша жұмыла түспек. Сол себепті де орыстілділердің мүддесін көтергендерге кейде алғыс айтуға тура келеді... Қалай болғанда да кос партия тіркеуден өте алмады «Алаштың» бағын «Орыс партиясы» байлады. Атын коғамдык иікірдің кұдіретімен өзгерткенімен, эу бастағы атауының өзі оның қандай максат-мұратқа байланысты кұрылғандығын аңғарткан еді. Ал эзірше алаш жұртының жоғын жоктайтын іргелі ұйым болмай гұр. ¥лт мүддесінің ұтылыс тауып отырғаны да сондыктан. Үздіксіз кайталана беретін, бір-бірінен аумайтын мерей-тойлар да адамды эбден мезі етіп келеді. Осындайда жиі ай-тылатын рухымыз көтеріліп қалды деген бекер сөз. Ол тек бар болғаны - бар-жокгы түгендеу болып шығады. Керек десеңіз, ол көтерем болып калған казак рухын жаңа белеске шығара ал-майды. Задында, ол калғып кеткен қазак рухын ұйкысынан оята да алмайды. Оятканымен, сергек күйіне келмей кайта калың ұйкыға кіріседі. Қыскасы, казак рухы летарі иялык ұйкыға кет-кен секілді. Қай жылдардың ширегінде оянатынын дөп басып айту киын... Нарык - бэсекелестіктің, жанпида тірліктің кезеңі. Ал казекең элі бейгам. Базбіреулер оның бабаларының мұра-ға калған байлығын ертеңге мұргын бұзбай апаратын-дай сезінеді. Осы жерде туындайтын тағы бір гэп, Қазакстан-дағы жекешелендірілген байлыктың каншалыкты мөлшері казекеңнің меншігінде екендігі. Бар мэселе осы жерден көрінеді. Рас, «жас түркілердің» коржынында комакты байлык бар. Бірак, соның бэрі жиыла келгенде, Қазакстандағы шетелдік жалғыз инвестордың шаңына ілесе алмай калады. Ал байлыктың талай шаруаның басын кайтаруға ыкпал ететіні тағы бар. Сол себепті, калтасы калыңдар арасында ұлт мэселесіне жанашырлык көрсететін тұлғалар көбейген сайын казактың тілі де, мәдениеті де, енері де әлемдік өркениеттен өз орнын табатыны анык. Ал әзірге туған жұрты-на колұшын беретін калталылардың казынасы баскалардың касында шамалы ғана. Ұлттык мүддеде ұтылыс тауып отырған-дығымыздың бір ұшы осында. Байлык дегеннен шығады, оны кім де болсын өз мүддесін жүзеге асыруға пайдаланатыны анык. Бұп - өмірдің бұл-жымас зандылығы. Бірак, осы жерде айта кететіні, казак ұлтының болашағына кауіп төндіретін лоббизм төңірегінде соңғы кезде жиі эңгіме бола бастады. Оны баска емес, Пар-ламент Мәжілісінің төрағасы колдап, куаттап отырса ше? Лоббизм Парламентте бар, жасырын түрде болса да бар, ол сшкімнен кұпия емес. Соны заңдастырайык, лоббизм тура-лы заң кабылдайык, дейді төраға. Міне, мәселе кайда жагыр. Лоббизмді заңдастыру дегеніңізді казак ұлтының мэселесінің тамырына балта шабу деп пайымдауға болады. Өйткені, лоб-бизм аркылы каржы кімнің колында, соның ыңғайына карай заң кабылданады. Еліміздегі каржының кімдердің колында екендігін жоғарыда тұспалдап айттык. Олай бол-са. заң кабылданған күнде казактың тілін, ділін, мэдениетін оркендетуге байланысты заңдар кабылданбайды деген сөз. Ғасырлар бойы сакталып, бүгінгі күнге жеткен бабалар ама-натын тэуелсіздік алғаннан кейін ерікті түрде баскаларға беру, сіңісі аркылы айрылу деген сөз бұл. Қазак казірде өршілдіктің емес, көнбістік пен төзімділіктің баламасына айнала бастағандай. Қазак «Мен - казакпын» деп макганып, баска жұрт «казак осы» деп таңырқайтындай биікке ьсотсрілеалама? Басты гэп осында.Бүгінгітірліктіңболмысынан бұған оң жауап беру киын. Қайта соңғы кездері билік белесіне шыккан саяси тұлғалар өзара оппозицияға көшкен тэрізді. Топгык мүдделер ұлттык мүдделерден басым тұрғандай. Мұны біз тізгінін Иманғали Тасмагамбетов ұстаған Үкімет тұсында анык байкадык. Қазактың мұң-мұктажын терең білетін азамат билік басына келген тұста орыстілді басылымның көпшілігі жапа-тармағай оның осал тұсын іздеп, басқан кадамын андып-ак бакты. ¥лт жанашырын бір мұкатып алайык дегендей. Одан тіпті, республикалык мемлекеттік тілдегі базбір басылымдар да қалыса қойған жок. Құдды Үкімет басшысы шалыс басса, айы оңынан туатындай кимыл көрсетті. Ұлттык мүдде емес, бұл жерде де жеке мүдделердің көрініс бергені де байкалады. Осындайда ұлт арасындағы пендешілік пиғылды сыртқы ықпалды күштердің, оның ішінде кейбір партиялардың жаксы пайдаланатыны анык, пайдаланып та жүр. Елге танымал тұлғалардың да ұлттың рухын көтеруде үлкен орны бар екені тарихтан мәлім. Дуалы ауыздар төрелігін айтканда ғана халыктың көңілі сол жакка ауады. Ал эзірге аузы дуалы деген казақтың мықтылары жылдар бойы «ұлтшыл» де-ген сөзден санасы зэрезап болғандыктан ба, ұлт мүддесін биік мінберден жұмыла айтуға тэуекелі жетпей жүр. Жеке-дара дау-ыстар ғана ара-тұра халықтың мұң-мұқгажын жеткізеді. Әйтсе де, оның өзі элі халыктың санасына жетпей келеді. Осыдан төрт жылдан астам уакыт бұрын тарих ғылымын-ың докторы Мәмбет Қойгелдиев: «Билікте отырған баскару-шы топ ендігі тарихи кезеңде баска елдердің тэжіри-бесіне еліктеушілік мінезден тезірек арылыи, жасампаз, нағыз ұлттык элитаға айнала ала ма?» («Егемен Қазақстан», 26 ақпан, 1999 жыл) деген сауал тастаған еді. Алайда, содан бері бесінші жылға кадам басса да, ұлттық мүдделердің шешілетін уакытын боска жіберген гэріздіміз. Етек-жеңін жинай бастаған солтүстіктегі көршіміз ендігі жерде Қазақстанды өз дегеніне карай көндіруге ұмтылатыны айдан анык. Ал біздің зиялыла-рымыз элі әрекетсіз. Қайта басқарушы топта ұлттык мүддеден гөрі басқалардың сойылын соғуға бейімділік байқалады. Біздің коркатынымыз да осы. Сан ғасырдан кейін сарылта, сағындыра келген мүмкіндікті тағы да біреудің шылауына байлап береміз бе? Қазірі і кездегі қазақ қоғамындағы жай-жағдайды саралай келіп. Қазак рухы калғып кеткен секілді деп отырғанымыз да сол. Күнделікті күйбең тірліктің астында ұлттың мәселесі көміліп жаткандай. Рухы түскен елдің ұрпағы әлсіз болмак. Олай болса, болашак ұрпактың рухының мыктылығы - бүгін-ғілердің жауагікершілігінде. Бұл - билік тізгінін ұстағандарға да, бұкараға да бірдей сын болмақ. 2003 жыл ҚАЗАҚТЫҢ ТӨЛ Т¥МАРЫ - «АЛТЫН АДАМ» Алтын ел АҚШ туралы эңгіме козғала калса, сап етіп есімізге алдымен «Азаттык ескерткіші» түседі. Одан соң іле-шала «америкалык арман» канаттасады. Германия десеңіз, тап-тұйнактай тэртіпке дагдыланған неміс халкы, автомобилі ойға оралады. Ұлыбритания өзінің аксүйектік баскаруга негізделген монархиялык сипаты, халықаралык қарым-катынас тіліне айналған ағылшын тілімен ерекшеленеді. Жапония десе саму-рай, технология, «жоктан бар жасайтын» ілкімді жапондыктар көңіл түкпірінен атойлайды. Франция десе мода, Эйфель мұнарасы көзге ұрады. Бразилия гуралы сөз козғала калса, футбол, Пеле, карнавал еске түседі. Бокс Куба елінің басты синониміне айналған. Оның ар жағында «Бостандык аралы» десе, Фидель Касгроның елін баскамен шатастыра алмайсыз. Қазақ десе, Қазакстан десе, миға алғаш көрініс беретін сөз немесе ұлттың рэмізіне айналған бейресми белгі кандай? Ә дегенде казактың конакжайльшыгын айтады. Оны айта-тындар бұрынғы Одак тұсында «тай-кұлындай тебіскен» одакгас республикалардағы кешегі бауырларымыз. Бірак, қонакжайльшык - казіргі заманның өлшеміне келетін болсак, биік мәртебе емес, керісінше дарақылыкты аңғартатындай. Оның үстіне үнем дегенді білмейтін кешегі кеңес кеңістігінде өмір сүргендер осын-дайда ішіп-жеуге деген үлкен эуестігін аңғартып калады. Ал, шетелдіктердің көбі Қазакстан аты аталатын болса, оны Ауғанстан, Тәжікстан сиякгы кедейшілік пен кактығыс жайлаған... «стандар- мен» катар коятынына талай куэ болып жүрміз. Болмаса, казак жұртыныңтіршілігінен бейхабар кейбір шетелдіктер Қазакстанды стратегиялык көзкарастардың кайшьшыгына катысты Ка-сний жагалауындагы мұнайлы ел ретінде еске түсіреді. Тура-сын айтқанда, «оңып тұрган» ешкайсысы жок. Бүл өз кезегінде Қазақстанның халыкаралык деңгейдегі беделін калыптастыруга кері эсерін тигізеді. Ал, бізге элемнің казакдарды еркениетгі үлт ретінде, халықаралық қауымдастыкга өзіндік орны бар мемлекет ретінде танығаны жөн. Осыган орай өз пікірімізді ортага салып көрелік. Айту - бізден, кабылдау - сізден. Қазақ гарихында «Алтын адамның» орны бөлек. 1970 жылы Алматыдан 50 шакырым Есік корғанынан археолог Кемел Акышев бастаған археологтар «Алтын адам» сұлбасын аршып алды. Біздің заманымызға дейінгі бірінші мыңжылдықтың екінші жартысында Жетісу өңірін мекендеген сақ тайпасының косемі дейді тарихшылар «Алтын адамды». Оның бойынан горт мыңнан астам эртүрлі эшекей түрлері табылған. Қорғанда казба жұмыстарын жүргізу барысында Қазакстан аумағын ме-кендеген ежелгі тайпалардың біздің заманымызға дейінгі V гасыр шамасындағы мэдениеті, өнері, діні төңірегінде кұнды материалдар да табылды. Бұл казақ жеріндегі өмір сүрген халык тарихының кай киырларға апаратынын көрсетеді. Тек тарихының гана емес, олардың мэдениеті мен өнері жоғары деңгейде болғандығын «Алтын адам» сиякты кұнды деректер айғактайды. Тарихшылардың дерегіне сүйенетін болсак, сактардың тіршілігі,тұрмысы,киімкиісі Қазантөңкерісінедейінгі көшпелі казактармен ұксастығы көп көрінеді. Сондай-ак, тарихшы-лар сак тайпасының бейбіт сүйгіш тайпа болғанын айтады. Алайда, жатжұрттыктар тарапынан шабуыл жасалатын болса, сақтар шабындыктарын, сулы алкабын, малы мен баспанасын каһармандыкпен қорғаған. Осылардың барлығы казактың кай заманғы да өмірлік ұстанымымен астасып жатыр емес пе. Олай болатын болса, Қазактың синониміне «Алтын адам» айналып жатса несі бар. Бэлкім, «Алтын адам» онсыз да елдік рэміздің бір бөл-шегіне айналды ғой деп айтушылар табылатын шығар. Рас, ол - Алматыдагы Республика алаңында Тәуелсіздік мону-ментіндегі негізгі компоненттердің бірі. Дегенмен, оның осы ескерткіште казак халкының тарихи кезеңдерінің тек бір бөлшегін кұрап тұрғандығына ешкім дау айта алмас. «Алтын адам» үшін ескерткіш орнатса несі айып. АҚШ-тағы «Азаттык ескерткіші», Франңиядагы Эйфель мұнарасы іспетті элемдік деңгейдегі рэмізіне айналатын ескерткіш орнатылса, тамаша емес пе. Қазак елінің, казактың синонимі «Алтын адам» бол-са, әлем жұртшылыгы «Алтын адам» аркылы қазактың қандай халык екендігін мойындайды. Бүгінде «Алтын адамның» қазак топырағынан табыл-ғандығын әйгілейтін үлкен насихат жұмысы жүргізіліп жатқан жок. Бэлкім, тарихпен әуестенушілср «Алтын адам-ның» тарихынан хабардар шыгар. Алайда, калың қауым біледі деп айту киын. «Алтын адамды» жан-жакты насихат-тау аркылы қазақ елін дүние жүзіне мэшһүр етуге мүмкіндік туады. Бұл бір жағынан казақ үлтының гамырын қатпарлы гарих койнауларына терендетеді. Оның сыртында бір ғана Есік қорганының төңірегінде казак гогіырагындагы мэдениет пен өнердің кандай биік деңгейде болғандыгын жаһанга паш етеді. «Дүниенің кілті бізде ғана болған» деп астамсыган карт қүрлықтың мэдениетіне, сол аркылы шыгыс мәдениетіне де-ген кейбір көзкарастарын кайта таразылауына тура келеді. Оган коса бұл моңгол-татар шапкыншылыгына дейін каз-ақ даласында аса биік өркениеттің ордасына айналган қала-лардың болгандыгын тарих жүзінде әйгілей түседі. «Ал-тын адамды» насихаттауға айрықша көңіл бөлу керек деп отырганымыз да сол. Бәлкім, мүндай ескерткішті елорданың төріне орныктырган жөн болар. Багзы бабалар армандаган, ар-мандап кеткен тәуелсіздіктің арқасында баба бейнесі төрден орын алагын болса, осыдан аскак не бар! Мүндай тарихи жэдігерлер дүниенің түкпір-түкпірінен ілуде біреуі кездесетін-ак шығар. Ал, «Алтын адам» бейнесі казақ топырагынан бір емес, үшеуі катар табылып жатса ше. Бүл сараң тарихтың казақ үлтына жасаған мырзалыгы ма? 1999 жылы Атырау өңірінде Аралтөбе корганынан табылган «Алтын адам» бейнесін, 2003 жылы Шыгыс Қазакстан облысындагы Шілікті корғанынан табылган «Алтын адамды» кездейсоктык деп айтуға ешкімнің де тілі бармайтын шығар. Олай бол-са, барды багалай білу, бабалардың рухын аскактата түсу -бүгінгі ұрпактың басты парызы. Ал, «алтын бабаларымызга» ескерткіш орнату осының алғашқы кадамы. Шетелге қыдырып барып келген адамның сол елден естелікке кәдесый алып келетіні белгілі. Мұхиттың аргы жагындагы алып елге табан тіреген жұрт «Азаттык» бейнелі базарлыкты алып кайтады. Парижге ат ізін салгандар Эй-фель мұнарасының кішігірім нұскасын сатып алады.Аспан асты еліне баргандардың, сөз жок, «Қытай корганының» жа-нында естелікке суретке түспейтіні кемде-кем. Үндістанга жолаушылаған туристердің Аграға ат басын бұрып, Тэж-Махалга тэу етпесе, сонда суретке түспесе, онда сапардың толыкканды болмаганы деп біледі. Мэскеуге келген конақ-гардың Кремльді тамашалап, Қызыл аланда болмайтыны некен-саяқ. Орысша айтқанда, бұлар Ресейдін «визитный карточкасы» іспетті. Олай болса, қазақ топырагына табаны гиген туристер «Алтын адам» ескерткіші жанында сурет-ке түсіп, асқақ бейнелі «Алтын адамның» кәдесыйын қор-жынына салып жагса, керемет емес пе! ...Олай болса, «Алтын адам» Қазакты күллі элемге таньгга-іын төл тұмары деп толыкканды айтуга эбден лайык! 2004 жыл 9-1055 ДІНИ «ПЛАЦДАРМ» ¥лты казақтың бэрін сырггай еншілеп, мұсылман етіп жүрген өзіміз. Ал, шынтуайтына келгенде, аты казактың бэрі заты мұсылман болмайды екен. Оган енді түбегейлі көзіміз жетіп отыр. Дүниенің түкпір-түкпірінен ағылган миссионер-лер казақтың кең сахарасына туристік сапармен емес, өз дініне мінажат ететіндердің санын кобейтуге үмтылатындай-ак. Рим-католик шіркеуіне күлшылық етушілердің елімізде «десанттык тобы» ретінде 122 миссионер кызмет етеді. Одан кейінгі орында протестантизмнің өкілдері - 110 миссионер қазақ жерінің ой-шүңқырын аралап, өздерінің туын тігіп, біржола жайгасып жатыр. Оның сыртында дэстүрлі емес протестанттық багыттагылар да бар. Дэстүрлі емес деп «калың олжадан» кұр калсын ба, дінбасылары да олардың ішінен 25-іне батасын беріп, кең қазақ сахарасына ақ жол тілеп, шыгарып салыпты. Иеруса-лимнен артынып-тартынын Еврей кауымдастыгының жалын-ды сәлемін жеткізуге де 9 миссионер келіпті. Бұлардың бэрі 2003 жылдың басында кагазға каіталып, ресми тіркелгендері гана. Әйтпесе, байкамай «адасып» жүрген, тіркелмеген мисси-онерлер жетіп артылады гой. Соларды шогтап, заң бұзса сотка сүйретіп жатқан қүзырлы мекеме бар ма? «Естімеген елде көп» деп, казекең дэл айткан. Естісеңіз айтыңыз, біз санамалайық. «Новая жизнь» шіркеуі, «Новое небо» шіркеуі, «Благая весть» шіркеуі, «Жатва» шіркеуі, «Жи-вая Лоза» шіркеуі, толык Евангелия шіркеуі, Библия шіркеуі, «Вефиль» қасиетті шіркеуі, «Иисуса Христа Святых последних дней» шіркеуі сиякты «шіркеу» атаулыдан шелкең шылкиды. Күллідүниедегідінгекатыстытірліктіңбэрінжиыпэкеліп.казак жеріне котара салғандай. Соған карап 2003 жылы сары күзде Астанада әлемдік жэне дәстүрлі діндер съезінің өтуі заңдылык па деп каласың. Алкалы жиын «дэстүрлі діндердің» баскосуы болғанымен, біз жоғарыда санамалаған каптаған «шіркеулер» «дэстүрлі емес» бағыттағылар. Қүдай қаласа, осы каркыннан айрылмасак, «дэстүрсіздердің» де дэстүрлі баскосуы болатын шығар элі елордада. Өйткені, олар елімізде еркін өмір сүріп, насихатын жүргізіп, катарын молайтып келеді. Қазакстанда жерсініп жаткан «Новая жизнь» шіркеуі бірлестіі інің саны -53, голық Евангелия шіркеуі - 21, «Жагва» шіркеуі - 8, Библия шіркеуі - 4. Қалғанын санамай-ак коялык, «дэстүрсіз діндер» бірлестігінің еліміздегі жалпы саны 232-ні дөңгелектейді. Қазактардың көңілін аулап, оларды өз катарына тартудың ама-лы шығар, «Рахым» атты Евангель Христиан шіркеуі де бар. Жалпы, бәрінен аты озып түрған протестант бағытын үстанушылар, олардың республикада 946 (!) бірлестігі бар корінеді. Одан кейінгі жүлделі орынды елімізде 77 діни бір-лестігі бар католиктер иемденеді. Бахаилар, кришнаит-тер, вайшнавгар сияктылардың басын біріктіретін дэстүрлі емес діндер бірлестігінің үзын саны — 56. Ал иудаизмге күлшылык етушілердің бірлестігі эзірге 24 екен. Жоғарыда аты аталмағаны бар, түгенделмегені бар, олардың каншасы казекең екендігін бір кұдай біледі. Соңғылары да «өз үлестерінен» кұр калмай, несібесін теріп, мінажат етіи жүр-ген болар..*. Кейбір бүкаралык акпарат күралдарының мэліметіне жүгінсек, баска діндердің корын «байыгып» жүрген казак-тардың саны 500 мыңды шиырлапты. Тұтас бір елорда-НЫҢ халкына жетеғабыл ма, қалай? Бүл өткен он жылдың сліписіндегі «жетістік». Алдагы күннің кандай «сыбаға» сыйларын кім білсін? Қазекең бүрын-сонды бас жағынан бөлінгенімен, таласка түспеген жалғыз дүниесі бар болатын. Ол - қазақтың мазары. баскалай айтканда моласы. Ертеректе адамдарды зиратта арғы атасына карай бөлек жерлегенмен, моланың жанынан өткен казақтың кай-кайсы да бетін сипа-май өтпейтіні болмаушы еді. Баба аманатына берік адамдар элі күнге дейін осылай істейді. Ал ендігі жерде казактың өз ара-сында молалардың бөлінісі басталғалы түр. Қазактың кең дала-сы алдагы уақытта «шіркеулерден шекпен киген» казақтардың коныс тебетін өзіндік зиратымен толыга түссе, таңданбаңыз. Бес жүз мыңның эрқайсысына топырак атажүртынан бүйыр-ганмен, кай моладан орын тиетіні белгісіз-ау. Бэлкім, бара-бара эрбір елді мекеннің жанынан дэстүрлі емес діндерге мінажат етушілер аргы дүниеге аттанган соң, олардың моласына жер бөліп беру де «дэстүрге» енетін шыгар... Шыгыс элемінің тарихында өзіндік орны бар касиегті Тараздың төрінде казір түрлі діни ағымдар тогысып жатыр. Бүқаралық ақпарат күралдарынан ежелгі қаланың жүртын миссионерлердің өз ыңғайына карай бейімдеуге жанталаскан әрекетті көрген сайын Айша бибі анамыздың аруағы алдында өзімізді күнаһардай сезінеміз. Кеңестік кезеңге кебісін ауыс-тырмай, сүйретіп жеткен қазекең, ел тұткасына өзінің колы жеткен тұста ұстанымынан ажырап калгандай. 2003 жылы «Ие-гова куэгерлері» атты діни бірлестікке кірген тараздық Жанара Сүгірбекова кызы Үміткүлді экесінен кайтарып алу үшін сотка береді. Азамазтык іс дейін десеңіз, ар жагында тагы бір ойдың үшы кылтияды. Сот жүріп жатқан кезде Жанараның шашбауын көтеріп, тайлы-тұяғымен иеговашылар көшіп жүрді. Елімізде осы «Иегова куэгерлері» діни бірлестігінің саны 1990 жылы 27 болатын болса, 2003 жылы олардың саны 107-ге жеткен. Оның ішінде 75-і ғана тіркелген, калганы өз бетімен, өздерінің ыңғайларына қарай ұзын аркау, кең тұсау өмір сүріп жатыр. ...Ал Үміткүлдің әкесі Т.Көпбаев зайыбының кебін кызы да киіп кете ме деп коркады. Жаңа гасырда казактың эрбір шаңырағына діни катер төне басгагандай ма, калай? Бүгінгі бір отбасының қасіреті ертеңгі бүкіл қогамның нроблемасына айналуы мүмкін-ау. «Жұрттың отбасында не шаруам бар, өз шаңырагымның ынтымагы болсын» деген астамшылықтың ақыры адуынды апат болып кайта оралуы да ыктимал... Астанадағы казактың кадір тұтқан зиялысы эу ба-сында өз кызының болашакта жат діннің жетегінде кететінін білді дейсіз бе? Елдің алдында халыктың дэстүрі, кадір-касиеті іуралы тебірене эңгімелейді. Алайда, отбасындағы тірліктің сиқы жогарыдагыдай. Қазактын ұлттык қагидасын мұрат іұткан азамат кейінірек өзінің бала тэрбиесінен опык жейтінін білді ме екен? Қоғамдағы кез келген жаман әдет «жұкпалы». Бэлкім, казактың «адам басына түспей білмейді» дегені де осындайдан шыккан болар-ау. Бірақ, осылардың бэрін эрбір казақ отбасы өз басынан кешіргеннен кейін сабақ алып жатсақ. онда бабалар дәстүрінен жұрнакка бірдеңе калады деп айту қиын. Сырттан келіп өз дінін наснхатгаушылар казақтар қонағы-ның көңілін калдырмайгындыгына эбден дагдыланып алса ксрек.алдағы кезеңге арналган жон-жобасын да өзімен бірге, колтыгына кыстыра келіпті. Мэселен, Евангелия сектасының «Благодать» шіркеуінің багдарламасына үңілсеңіз. казақтар-дың бэрі осы шіркеуге кұлшылык етушілердің катарын гольпсгыруы керек сиякты. «Үят кой, сонша жерден, мұхиггың аргы бетінен, Лос-Анджелес каласынан арқаланып келген екен, тапсырмасын орындасын», деген көңілжыкпас ой сап ете калады. Қараңыз. «Максаты: ...2005 жылга карай Орталык Азия мен Қазакстандагы шір-кеуде іс жүзінде кұлшылык етуі үшін куатты көшбасшылар-ды эзірлеу жөніндегі орталыкты айқындау... 2010 жылдың аягына елді толыкканды евангелнзациялауга кол жеткізу». Құдды.кеңестік кезеңдегі страгегиялык жоспарлар тэрізді. Қешегі кеңестік когамга өздерінің тэсілімен діни экспансия саясатын жүргізу бар секілді америкалыктардың ойларында. Амал жоқ. осыдан кейін конагына корадагы жалгыз қойын еойып беретін казекеңе евангелиямен шұгылдануына тура келеді. Әйтпесе, ыңгайсыз болад-тагы элемдік евангелисгер іілдында... «Бір ұлтзың бірнеше дінге бөлінуіне басталуы әрі карай осылай жалгаса берсе киын». Қазакстан Мұсылмандары ді-ни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Әбсаттар қажы Дербісэлінің өзі осылай қынжылады. Ендеше, қазақ топыра-ғына діни төзімділік емес, діни бөлінушіліктің ұрығы себіліп жаткандай. Кезінде Рэтбек кажы айткан жетпіс пайыздык мұсылмандык меже барган сайын біртіндеп азая беретін болғаны ғой. Әйтпесе, баска діндерге кұлшылык етушілердің елімізге копарыла көшіп келіп жаткандары байкалмайды. Тек арнайы «десанттык топ» кана болашакка «плацдарм» әзірлеп жатыр. Онысы жеміссіз де емес, элгі бес жүз мындык нөпір соның алгашкы «нэтижесі». Миссионерлердің кай-қайсысы да алакандарын ысқылап, дінбасылары берген межеден көрінуге, казактарды өз катарына мейлінше көбірек тартуга жанталасуда. «Діни мәдениетке қауіп сырттан емес, іштен, біздің сана-мыздан, пигылымыздан туып отыр», дейді философ Амангелді Айталы. Рас-ау, өзіңе-өзің мыгым болсаң, сенде кімнің шаруа-сы бар? Баскалардың багдарламасына казактың катысы канша? Бірак. кез келген ыкпалдың ыңгайына жыгылуына эзір тұратын менталитетіміздің акыры «Құдай - біреу, сондыктан түрлі дінге құлшылык еткенде тұрган ештеңе жоқ» деген казекеңнің кэдуілгі немкұрайлы тірлігіне ұласпаса болғаны. Жеке отбасының кауіпсіздігі Отанның кауіпсіздігіне ұштасатынын біреуіміз біліп, бірсуіміз білмейміз ғой. Әйтпесе, «дін мемлекеттен бөлек, ал адам кай дінге кұлшылық етеді, өз еркі» деп өзекті мэселелерге қатысты ұстанымымызды босаңсытып жібермеген болар едік. Бәлкім, «көнұлп ылықты» «көпдінділікке» ұластыру туралы тагы біреулердің «багдарламасы» да бар шыгар?! Ал, сонда казак ұлты өз кауіпсіздігін корғауға дәрменсіз болганы ма? Бэрін «бүлдіріп» отырган - «Діни бірлестіктер туралы» Заң. Оган өзгеріс енгізуге депутапардың да тэуекелі жетгіеді. Сөйтсе, мұхиттың аргы бетіндегі Сэм агай катты ренжіпті. Кэрі кұрлыктагы баска «ағайлар» да түсінбестік танытыпты. «Діни наным-сенімге еркіндік беріп, осы саладагы карым-катынасымызды тереңдетеміз, адам кұкын алдыңғы катарға шыгарамыз деп отырганда, казактардың бұл кай тірлігі?» Со-сын амал жок, «агайлардың» айтканын кұп алуга тура келді. «Өзімізге ештеңе етпейді. ең бастысы көкелер ренжімесін, олар капаланса жағдайымыз мүшкіл болады». «Мың өлігі, мың тірілген казак кой, бұл жолы да аман шығар?» Осылайша тірлік кешіп жатқан жайымыз бар. Бағзы бабалардың аруағына жалбарынбаса, бүгінгі жер басып жүрген жандардың қарекеті казекеңді «окка байлап» бергендей... ...Косовода тагы да кактыгыс болды, шіркеулер өртенді. Оган жауап ретінде Белградта мешіттер отка оранды. Бүл баягы жабайы элемдегі «крест жорыгы» емес, бүгінгі өркениетті дүниедегі Балкан түбегіндегі көрініс. Тек соңгысының өзі Қазақстанға үлкен сабак емес пе? 2004 жыл ҚАЙРАН, ІРІЛІК! Тоқтарга төрагалыкты да кималты депутаттар, төрага болғанда да комитет төрағалыгын. Тұңғыш ғарышкерді казак жұртының кайсы төріне отырғызса да жарасымды емес пе? Жаңадан шакырылған Парламент Мәжілісінің депутатіа-ры Әубәкіровті ә дегеннен «сүріндірді». Можілістің Эколо-гия жэне табиғатты пайдалану мэселелері жөніндегі комитет төрағалығына үсынылған кос үміткер Токтар Әубэкіров пен Ерлан Нығматуллин бэсекеге түсігі, соңғысының «өткелден өтуіне» огандыкгар «көмектесті». Ныгматуллин бүрын да де-путат болған, өткен Мэжілісте «халыкаралык мэселелермен айналыскан». Төрағалыкка таңдау жасалған тұста аякасты «зколог» болып шыға келді. Қыскасы, комитет төрағалығына үсынылған өз кандидатурасын кайтарып алудан бас тарткан. Көптің даусы коя ма, дауыс беру түймесі Ерлан Нығматуллинге тұңғыш ғарышкерді «жығын берді»(Осыдан кейін депутаттарға қалай ішің жылиды, ә...). Егер дейміз ғой баяғы, Нығматуллин ірілік танытып, Токтар ағасының пайдасына төрағалықтан бас тартып жатса, кандай жарасымды болар еді. Ірілік. Осы сөзді бүгінде сағына еске алатын болдық. Мэжілісте болған жоғарыдағы окиға адамның ойын кайсыбір киырларға жетелей түседі... Құндылыкгар өзгерген мынандай заманда кайсыбір казак-тың істеуі тиіс шаруа бүгінде сенсация тэрізді көрінеді. Сенса-ция болатын да жөні бар секілді. Себебі, кым-киғаш тіршіліктің ізімен кеткен, адамның ой-акылын материалдык игіліктер, «ве-щизм» билеген тұста бабалар касиетінің болмашы көрінісінің өзі іріліктің белгісіндей көрінеді. Қат дүниенің қашанда кадірі аспандап жатады емес пе! Сонау бір жылдары Бауыржан Момышұлының Алматы каласында өзіне берілген пәгерден бас тартуы оның өміріндегі гектіліктің, іріліктің үлгісіндей еді-ау! Жылдар бойы кезекте іұрган Ұлы Отан соғысында каза болған жауынгер анасының пэтерін батырға бермекші болғанда, Баукең одан үзілді-кесілді бас тартты. Момышұлының аузынан «Солдатгың анасы» деген ұлағаггы сөздің айтылатыны да осы тұс. Момышұлы ерекше кадір тұткан Олжаста да осындай ірілік бар. Мыктылардың бір-бірін жакын тұгатыны содан ба екен? Республиканы соншама жыл баскарып, Қазакстанды жономикалык жағынан өркендетуге үлес коскан Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевты кешегі кұзырындағылар алқалы жиын-да жан-жактан шабуылдагі, түкке алғысыз ете бастаған кездің де куәгері болғанбыз. Қарсы шыкпағандарының өзі Қонаевка араша түсуге жарамады. Жалғыз Олжас кана араша түсумен бірге, окшау отырған бірінші хатшының касына барып отыр-ды. Үндестік танытты. Қолдау көрсетті. Жеке басын емес, ар-ожданының айтканына кұлак түрді. Ірілік демей көріңіз! Афина Олимпиадасынан Бактияр Артаев казак рухын аспандатып оралды. Олимпиаданың ең соңғы, он жетінші күні Қазақстан коржынынасағынтып, сарылта күттірген жалгыз ал-іын медальді салды. Афина аснанында казак елінің энұранын шыркаткан ұланның жеңісіне бүкіл элем кол сокты. Бактияр Олимпиадада мыкты карсыластарының бэрін мойындатып, жартылай финалда екі дүркін Олимпиада чемпионы ресейлік Олег Саитовты, ал финалда кубалық боксшы Лоренцо Арагон-ды гәубасына түсірді. Техникасы күшті боксшы ретінде Баркер Кубогын иеленді, сондай-ак, элемнің үздік боксшысы атанды. Ьір адам халкына кызмет көрсететін болса, осы Бактиярдай-ак болсын деңіз. Бұл бергі жағы ғана, Момышұлы туған Жуалы топырағының касиеті оған да жұғысты болыпты. Олимпиада чемпионын Жамбыл облысының экімі Борібай Жексембин арнайы кабылдады. Облыс жұртшылығы багыр ұлға мейлінше кұрмет көрсетті. Дүбірлі додадағы жеңісімен спортшыны кұгтыктаған экім облыстыкәкімдік атынан Бактияр Артаевқа «Тойота» көліғін мінгізді, ал «Отан» республикалык саяси партиясы төрағасының орынбасары Амангелді Ерме-гияев спортшыға «Джиптің» кілтін сыйлады. Спортшының жаттыктырушысы Нұрлан Акүрпековке «Жигули» бұйырды. Осы тұста шенеуніктердің жіберген олкы тұсын батыр ұлдың өзі толтырды. Қос «иномаркінің» бірін өзін биік табысқа жеткізген жаттыктырушысының такымына берді. Бокс шаршы алаңында казакты күллі жұртка мойындаткан Бактияр бұл жолы да ұлтының ірілік касиетін паш етті. Елдің, ұлттың ұлағаггы касиетін баскаға танытатын осындай жігіттер бар кезде біздің пессимизмге берілуіміздің өзі - ағаттық. Олай деуіміздің де жөні бар. Тағы бір олимпиада жүлдегерінің өмірінен кезекті бір «штрих». Қарағанды облысының әкімі Камалтин Мұхамеджанов та Афина Олимпиадасының жүлдегерлері Серік Елеуов пен Дмитрий Карповка кол жеткен табыстары үшін үш бөлмелі пэтерлердің кілттерін табыс еткен-ді. Боксшы Серік Елеу-ов алкалы жиында алған пэтерін өз жаттыктырушысы Канат Ғалымтаевка берегінін, ол кісінің тұрмыстык жағдайды жаксартуға аса мұктаж екенін айггы. Бірак, облыс әкімі ыңғайсызданды ма, жаттықтырушыға да пэтер беруге уәде етті. Сөйтіп, Олимпиадада елінің атын аспандатуға үлес коскан Бактияр мен Серік бойларына бабалардың батылдығын ғана емес, ірілігін сіңіре білгендіктерін эйгілен берді. Осындай орам-орам ойлардан кейін «біздің кейбір депу-таттарда неге ірілік жок?» деген «ұры» ой кылаң береді. Оған келесі жактан тағы бір киямпұрыс жауап шолтаң ете калады. «Қызметке кұлшылык еткендердің арасынан ірілік атаулыны шаммен іздеп табу киын. Олар өздерінің максат-мүддесі жо-лында барлығын «құрбан етуге» эзір». Айткандай эу бастагы айтпағымызға кайта оралайык-Калай болганда да тұңғыш ғарышкердін төрага болуына «әріптестерінің» э дегеннен карсы дауыс беруі Мәжілістегі ұлттык мүдде экімшілік мүдденің астында қалып коймас па екен деген күмэн-күдікке жетелейді. Ірілік таныткан бокс-шылардан өнеге алатын түстарымыз көп-ау... Оның ішінде депутаттардың да. 2004 жыл БАҒАЛАЙ БІЛМЕГЕНГЕ БАҚТҰРМАЙДЫ Қазак жұрты өз тарихында талай-галай кугын-сүргінді бастан кешкен: эрісі «Актабан шұбырынды - алка көл сұла-мадан» басталып, берісі кызыл империяның қырғынына жалғасып, дүниенің түпкір-түпкіріне тарыдай шашылып кетті. Үлттың үштен бір бөлігі атажұрттан тыскары жерде өмір сүруінің себебі де осында. Қазактың баска жүртқа барын бас сауғалауы өз билеушісінің өктемдігінен емес, басканыңтізесін батырған каныпезерлігінен болды. Қазак елі өз тізгініне өзі ие болған түста сол Мәскеу жүрғізген солакай саясаттың орнын толтырып, кандастарын атажүртка кайта жинап жатыр. Ел тәуелсіздігінің бір кұдіреті осыида. Ана бір жылы Біріккен Араб эмірлігіне барып кайткан эріптесіміз ол жактан жағымды жаңалык ала келген-ді. Жур-налист барған жерде өткен гасырдың отызыншы жылдарының ойранында атамекенінен ауып кеткен түркімендердің үрпа-ғын кездестіріпті. Атажұртымен кауышуды армандаумен жүрген Түркіменбашынын бауыры казакстандык каламғерге өзінің мүңын шағыпты. «Қазакстан ғаламның түпкір-түпкіріндегі казактарды кара шаңырағына жинап, туған тогіырағымен кауыштыруда. Ала бізді туған еліміз іздемейді де» деп тау-сылыпты. Соған карағанда, біздің кадірімізді шынында да «ағайын білмес, жат білетін» тэрізді... Жат жұртта өмір сүрудің кандай күрделі екендігін дүниеде екі үлт білетін болса, соның бірі казак болуы тиіс. «Жат жерде сұлтан болғанша, өз еліңце ұлтан бол» дейтін де казақ. Сандаган жылдар бойы Мысырда билік жүргізген Бейбарыс картайған шағында жусанды даланы іздеп кетіпті деген бабалардан бізге жеткен бір аңыз бар. Аңыздың аргы атасы - акикат. Олай болса, дүшпанына катал каһарлы колбасшының канынатартып, сайын даласын сагынып, жол тартуы да әсте табиги заңдылык болар. Оның бер жагында кісінің босағасында жүріп, нәпакасын теріп жеу киынның кияметі екені айдан анык. Әсіресе, «тэуелсіздікке ие болдык!» деп бөркімізді аспанға атып, өз тагдырымызды өзіміз шешеміз деген мына заманда. Осы жағынан келгенде, кейбіреулердің басындагы халге карап «Доска күлкі, дұшпанга таба болмай» өмір сүріп жатқанымызға бір жагынан шүкіршілік егетін жөніміз бар-ау. Бұлау деуіміздің де жөні бар. «Кісінің босағасында жүріп...» деген сөзді де бекерге айтып отырганымыз жок. Егемендігін «ерте жариялап», тэуелсіздігін Қазакстаннан «бұрын алган» кешегі кеңестік республикалардың халі нешік? Бүгінде бэзбіреулер «түрлі-түсті төңкеріс» символы ретінде жиі ауызга алатын Украинаның азаматтары да «жұмакты» жат жұрттан іздеп эуре болып жүр. «Билікке келсек бэрін катырамыз» деген Виктор Ющенко елді дамуға бастамак түгілі, өзінің одактас серіктерімен билік үшін тартыста ат кұйрыгын үзісіп үлгерді. «Сайланарда бермейтін уәделері жок. Сайланып алган соң аспанда кұдай барын, ел-жұрт алдында абырой-үят барын үмытыгі кетеді» деп жазган еді кезінде казактың классик жазушысы Габит Мүсірепов. Дэл осы жағдай Украинаның дәл казіргі билігіне катысты болып тұр. Қарапайым украиналык бала-шагасын асырау камымен басқа елдердің экономикасына жүмыс істеп жүр. Шетелде жұмыс істейтін украиндар саны 5 миллионнан асып жығылады скен. Бүл - елдегі жұмыска кабілетті адамдардың 20-25 пай-ызын (дүние жүзінде 3 пайыз калыпты норма болып сана-лады) кұрайды. Олардың басым көпшілігі заңсыз жұмыс істейтін болгандыктан, тапқан табыстары еуропалык өлшем тұрғысымен салыстырганда мардымсыз. Алайда, украиналық гастербайтерлердің баска елде тапкан табысы мемлекеттік бюджеттің мөлшерінен асыгі түсетінге ұксайды. Осылайша, украиналыктар мемлекеттің аркасында емес, «ез котырын өзі қасып» өмір сүруге мэжбүр. Ал билік тұткасын коммунистер ұстаған Молдованың жағдайы кеңестік кездегіден элдеқайда кұлдыраган. Тэуелсіздік алғаннан кейін республика тұтастығынан айрылып, ешбір ел мойындамаған, «үй ішінен үй тіккен» Приднестровье респу-бликасы пайда болды. Молдовандар да баска елдерде еңбек етіп жүрген ең арзан жұмыс күшінің бірі. Мәселен, Молдовадағы жұмыс істеуге жарамды халыктың 39 пайызы шет елдерде күнкөрісін айырып жүр. Баска елдерде нэпакасын тауып, елдегі бала-шағасына жіберетін акша аударылымы республиканың ішкі жалпы өнімінің 27 пайызын кұрайды екен. Бұл елдің де эрбір отбасының берекесі өзге елде еңбек етіп жүрген отандастарының аркасында кіріп отырғаны жасырын емес. Көршілес елдердің жағдайын сөз етер болсак... Өзбек-станның алыс шетелге аттанган азаматтарын айтпаған күннің өзінде, бұрынғы кеңестік кеңістіктегі елдерде кара жұмыс арқылы ырыздығын тауып жүргендері жеткілікті. Ресейді «игеріп» жаткан өзбектердің накты саны белгісіз. Құкык корғаушылар мен тәуелсіз бұкаралык акпарат кұралдарының деректері бойынша, бір ғана Оңтүстік Қазакстан облысында маусым сайын 1 миллионға жуық Өзбекстан азаматы еңбек етеді екен. Қыскасы, күнкөрістің қамымен ошағынан «безіп жүргендер» саны жетіп артылады. Азамат соғысынан эупірімдеп аман шыккан Тэжікспанның жағдайы тіпті ауыр. Елдегі 5 миллион халык сыртта жүрген 1 мил-лион тэжіктің табысы арқылы жан багып отыр. Жылы өңірде өскен тәжіктер огбасының камы үшін Сібірдің салкындагдн ая-зына да төзуге мэжбүр. Көңілінен шығагын ақша төлейтін болса, Қиыр Шығыска дейін барып жұмыс істейді. Тіршіліктің түйткілімен басқа елді сагалап жүрген кыр-ғыздар саны шамамен 300 мыңнан асып жығылады екен. Қырғыз сомының тұрактылығы да туған елінен алыста от-басын асыраудың камымен жүрген карапайым кырғыздарға байланысты екенін мамандар да мойындайды. Тігггі, Қаржы министрлігі мен Ұлттык банктегілер Ресей мен Қазакстанда еңбек етіп жүрген отандастарын елдің ішкі рыногына каржы кұйғаны үшін мактаныш етеді. Мемлекеттің өз азаматтары-на камкорлык жасауы былай тұрсын, керісінше жалданып тиын-тебен айырып жүрген кырғыз азаматтарына иек артып отырғаны байкалады. Өткенде Ресей мен Қазакстандағы кырғыз диаспорасы Қырғызстан басшылығына Үндеу жолдады. Үндеуде олар «жаңа билікті сындарлы өзгеріске әкеледі деген үмітпен карсы алып, Бакиев пен Кулов тандеміне тұрактылык пен дамудың кепілі ретінде сенім арткандығын» білдіреді. «Жат жерде кемсітушілік пен киындыкты бастан кеше отырып, біз оңтүстік-солтүстік болып бөлінбеуге үйрендік, онсыз да аз халыкка топ-тасу мен жұдырыкша жұмылу аса маңызды екенін сезіндік», дейді шет жерде жүрген кырғызстандықтар. Кейде экономикасы калт-кұлт еткен елде демократиялык коғам орнату дегеніңіздің өзі бос эурешілік болып шыға-іындай. Оған «төңкеріс» жасаған қырғыздардың жағдайы дәлел болмакшы. Болмаса, «раушан төңкерісінен» үлкен үміт күткен грузиндер де жалаң демократиядан жалыға бастаган тэрізді. Экономикасы тұралаған Грузия казіргі кезде Қазакстан салған инвестиция мен қазақтың астығына тэуелді болып отыр. Бұрынгы кеңестік кеңістіктегі елдер азамагтары басым копшілігінің екі колға бір жұмыс істейтін жері - Ресей. Алай-да, онда да күнкөріс көзін іздеи барғандар акшаны күреп табады Деп айту киын. Әуелі олар жергілікті жұрт менсіне коймайтын жұмыс түрін аткарады. Оған төленетін де ақша болмашы. Оның үстіне жергілікті халык сырттан келген жұмыс күшін аса ұната бермейді. Соңғы кезде Ресейде пайда болған скинхедтер тобы баска елдерден, эсіресе Орталык Азия мен Кавказ бойынан кел-іендерге көп зэбір көрсетеді. Мәселен, Санкт-Петербургге скин-хедтер колынан 7 жастағы тэжік кызы қаза тапты. Сондай-ак, осы калада скинхедтер эзірбайжандык бір азаматтың өмірін қиды. Свердлов облысының Нижный Тагил каласында Өзбекстанның азамагы айуандыкпен өлтірілді. Мэскеу облысында екі өзбек азаматын өлтіргендер үстінен кылмыстык іс козгалды. Қыргыз кұкык коргаушыларының айтуынша, 2005 жыл-дың тогыз айы ішінде 20-дан астам оштык гастербайтер ресейлік скинхедтер мен бұзакылардың колынан мерт болган көрінеді. Міне, туган мемлекетін тұраксыздык жайлап. баска елден жұмыс іздеп, сабылып кеткендердің тагдыры осындай кайгылы жагдайга ұшырасып жатады. Осындайда, Қазакстан азаматтарының тұрмыс жұтаңдыгынан жат елден жұмыс іздеп, теперіш көріп жүрмегеніне шүкіршілік етесің. 2005 жылы Қазакстаннан тыскары жерлерге жұмыс іздеп 423 адам жол тартыпты, оның 341-і Ресейге кетсе, 82 адам Оңтүстік Кореяга жол тарткан. Сыртқа кеткен казакс гандыктар «екі колга бір жұмыс» іздегендер емес, мейлінше ақшаны көбірек төлейтін кэсіп іздегендер. Баскалай айтканда, төл мемлекетінде күнкөрісі соншалыкты киындап кеткендер емес, кайта дэулетін еселеу ниетімен жолга шыккандар дегеніміз жөн шыгар. Айтып-айтпай не керек, халыктың тұрмысы салыстыр-малы жағдайда керінеді емес пе. «Қой үстінде бозторгай жұмыртқалаған заманда» өмір сүріп жатпаганымызбен, тэуба етерлік тұсымыз бар екені айқын. Оны жогарыдагы сөз болган : баскалардың жагдайымен салысгыра көз жеткізуге бола- , ды. Ең бастысы, кісі есігінде телміріп, өзгенің күрегін күреп, баска жұрттың үйінің кірпішін калаи жаткан жокпыз. Әсте, ] бұл аскактык, кошеметшілдік сезім емес, бұл бүгініміздің кей тұсын баскалармен салыстыра багамдау гана. «Тыныштык іздеп габа алмай жүрген жұрт тыныштык көрсе, сэтке тұрмай, тыныштыктан жалыга калатыны калай?» деген екен Абай бабамыз. Сол сиякты 90-шы жылдардың орта шенінде уактылы жалакы, зейнегақы ала алмай, сөре-лер бос калып. катын біткен каи аркалап кеткен уакыт тез ұмытыла калганы ма? Бүгінгі күні бәзбіреулер аяк асты «кой үстінен бозторгай жұмырткалаган заман» орнатамыз дегендерге кәдімгідей елеңдеп, үміттене қалады. Құдды күні ертең жұмақ орнай қалатындай. Мұнысы несі екен? Болган үстіне бола бер-се екен деген ашкөздік пиғыл ма? Әлде, барды багалауға деген кұлыксыздық па?.. Мэселенің түйінін Әбіш Кекілбаевша түйіндейтін болсак: «Қуана білмегенге - құт конбайды, багалай білмегенге - бак конбайды». Бұған алып-косу артык болар-ау, сірэ. 2005 жыл 10-1055 СОҢГЫ МҮМКІНДІК Бұл - акырзаман атаулының ауылына ат шалдырғанымыз емес, айналамызга сан мэрте шола қарагі, дүниеде сәт сай-ын болып жаткан кұбылыстардан туындаган такырып. Бұл -акырзаманды төндіре түсу емес, «жаман айгпай, жаксы жок» деген абайсаясаттан туган пайым-тұгын. Қалай болғанда да, айтар әңгімеміздің астарына үңілмей жатып «аттандамай», байыбына барып, бағасын бсрср деген ниетпен ойымыздағыны окырман ортасына салып отырмыз. Қазак жұртының бағзы замандарда да іргелі ел, өзіндік елдік нышандары, мемлекеттілігі болғандыгы кайсы кауымға да белгілі. Тамырланып талай-талай ғасырларға созылып жаткан кэрітарих казакдеген халыктыңбастан кешкенін эйгілейтүседі. Бұрынғыбабалардыңдаөзіндікарман-аңсары болды. Қағанатта кұрыпты.хандыкдэуірді дебастан өткізіпті. Басқалар қызығада, кызғана карайтындай кезеңдер де өткен бабалар басынан. Саха-раны кең жүріп, еркін жайлаған осы жұрттың замана ауанымен билігі уысынан сусып түсіп, бөтеннің дегеніне жүгінген тұсы да аз болған жок-ты. Сыргкы элемнің елдегі ішкі алауыздыкты өз ыңғайына пайдалана білгені де рас. Қарт тарихтың катпар-катпарларында кыртыстанын жатқан, «мың өліп, мың гіріл-ген казақтың» шежіресі оған ендігі жерде «мың бірінші мэрте өлуге» мүмкіндік бермейді. Тарихтың ащы сабағы осыған мәжбүрлейді. Кезекті «өлімге» бет бүрған күннің өзінде «мын бірінші рет тірілуіне» ешкандай кепілдік жок. Ел тэуелсіздігіне кайта ие болған осы сэггі соңғы мүмкіндік санатында карастырып отырғанымыз да сол. Қайта-қайта тарихтың төрелігіне жүгіне беретініміз -онда болашакка сабақ болатын жайттардың көптігінде. Қазак коғамының казіргі жай-жағдайына канығу үшін де шежіре-тарихтың бұлтарыс-калтарысына үңіле түссең, жетіп жатыр. Қоғамның барометрі сол кездегі окиғалармен астаса өріле жонеледі. Көне түркі кағанатының бас колбасшысы, каған абы-зы Тоныкөктің (646-738): «Түнде - ұйкы көрмедім, күндіз -күлкі; кызыл каным төгілді, кара терім сөгілді; күшімді сарка жұмсадым, жауға да шаптым кұрсанып - бэрі елім үшін!» дегі айтканы бар еді. Елдік үшін күрестің басты ұраны, рэмізі болар осы сөздің казіргі сэтте де бағасы артпаса, кеми койған жок. Әсіресе, элемде аласапыран болып жаткан казіргі кезеңде. Қазак жұртына Тоныкөк тәрізді бабасының жолын ұстаған ер-лер керек болып тұрғаны да сондыктан. Бүгінде бұрынғыдай бір-біріне карама-кайшы кос жүйе арасында «кырғи кабак соғысы» жүріп жатпағанымен, элі де болса жалпак элемге эмірін жүргізгісі келетіндер жеткілікті. Қазір ғалам тепе-тендік катынастың канжығасына емес, бір полярлы әлемнің ыңғайына қарай ауып бара жатканы байқалады. Социалистік жүйе жойыла қалған күнде, әлемдегі гекетірестерге нүкте койылады деп үміттену бекер екен. Дүние сол бұрынғысынша, тынши коятын түрі көрінбейді. Атам заманнан келе жаткан адам пиғылының атом зама-иьінда да өзгеретін түрі жоқ. Күштілер элсіздерге элі де элімжеттік жасағысы келеді. Оның үстіне колында күлшесі бар Қазакстан сиякты ел болса тіпті жаксы. «Күлшелі Қазақстанды» өз ыңғайына қарай икемдеуге алпауыттардың кай-қайсысы да кұмар. Түпкі мүддесін жүзеге асыру үшін ал-Уан түрлі айланы іске косыи - кейде алдан. кейде түртпектеп, Кейде мадактап жатады. Сөйтіп, казак жұрты жаңа ғасырдың ба-сь|нда тағы бір ыкпалдас дэуірін бастан кешуде. Осындай кым-кУы г. арпалыс уакытта сырткы ыкгталдың эсеріне ішкі мыкты Х|үмкіндіктер аркылы ғана шыдас беруге болатыны байкалады. Елдің ішкі бірлігінің оның сыртқы карым-катынасында да үлкен рөл ойнайгыны қысылтаян сэтте айрықша көрінеді екен. Әйтпесе, казак жұртының тагдыры тағы да әлем алііауыттарының талқысына, кақпакылына түскеннен үлкен касірет жоқ. Қазак елінің сырткы карым-қатынас саласында көпвекторлык саясатка көбірек жүгінетіні де сондықтан. Қазакстанның көпвекторлык саясатты үстануында, оны гасырлар бойы бірізділікпен жүзеге асыруында үлкен мэн жатыр. Әлемдегі алып державалардың ортасында геосая-си орналасуымыз бұрыннан-ак осыган мэжбүрлейтін еді. Ал казіргі кезде қазак еліне ыкпалын жүргізуге деген ұмтылыс бұрынгыдан да күшейе түскендігін байқауга болады. Кеңестік кеңістік шашылган тарыдай тарап кеткен соңгы жерде Ре-сей мен Қытайдың қатарына мұхиттың арғы бетіндегі алып ел АҚШ келіп косылды. Одан бергі жерде байлыгы мол елге кэрі құрлық та өзінің ықпалын жасауга жанталасып багуда. ОБСЕ-ні «көзір» ретінде ұстаган Еуропа демократиялық құндылықтарды алга тарта отырып, «айтқанына көндіріп, ай-дауына жүргізгісі» келеді. Міне, осындай жағдайда «арбаны да сындырмай, өгізді де өлтірмес үшін» не істеу керек? Амал жок, көпвекторлык саясатка жүгінуге тура келеді. Бұл да кайсыбір айы оңынан туып тұрган эдіс дейсің, эйтеуір ел іргесін бекітіп, тэуелсіздігін ныктап алганша жүгінетін, алайда эзірге баска баламасы жоқ эдіс кой. Әйтпесе, біреуінің көңіліндегісін таба-мын деп жүріп, екіншісінің қаһары мен кэріне ұшырауы әбден ыктимал. Семсердің қылпып тұрган жүзіндей ауыткымалы әлемде сындарлы саяси көрегенділік пен тылдың беріктігінің қажет екендігі тагы ойга оралады. Тыл дегеніңіз - елдің ішкі | ынтымағы, өзара татулыгы. Басқалай айтканда, төзім мен сенімді сынап көргісі келетін сыртқы ықпалды күштердің айтағына көніп, айдауына ілесіп кетпейтіндей ел иммунитетінін мықтылыгы. Өкпеге қиса да, өлімге кимас агайынның жеке саяси шамшылдығына бола ел мүддесін өз мүддесіне жыгып бермейтіндігі гой. Көлдіц суын жамандап - Еділ қайдан табарсың, Әкіміңді жамандап - эділ қайдан табарсың, Өз барынды жамандап - асыл кайдан табарсың, деген екен жұртының жогын жоктап өткен Асан кайгы бабамыз. Бұдан асыра айтам деу асылык болар, сірэ. Бар-жокты түгендей кел-генде, қанша жерден кейбір тұсы олкы соғып жатқанымен, казак елі өз кемшілігін өзі бүтіндейтіні анык. Олай болса, баска жақка карай мойын созу мэжбүрлікті емес, баскаларга деген кіріптарлықты гана мойындата түскендей. Америкалык атақты дипломат Генри Киссинджердің гөмендегіше айтканы бар еді: «Опасно делать внутренную по-литику различных стран во всем мире прямым объектом аме-риканской внешной политики». Сұнгыла саясаткердің мүнысы көңілге керемет конады. Оның үстіне бүл тәуелсіз елдердің ішкі ісіне кол сұгу болып табылады гой. Алайда, Генри айтты екен дегі казіргі Ак Үй экімшілігіндегілер сыртқы саясаттагы бағытын өзгерте қоятын түрі де байкалмайды. Вашингтонды айтпаганда, кэрі Еуропа да «эртүрлі елдердің ішкі саясатын өзінің сыртқы саясатының көзірі» ретінде пайдаланып бағуда. «Еуропалык өлшемді» казактың шапанына үйлестіргісі келеді. «Төл менталитетті түбірімен өзгерту кажет, бэрін батыстық калыпка салу керек» дейді. Мүның бэрі де тәуелсіз елдердің оздеріне тәуелділігін арттыра түсу деген сөз. Осы тұста орагыгып өтетін жол табу оңайга түспейтіні өз алдына бөлек эңгіме. Көне түркі мемлекетінің билеушісі Күлтегіннің (635-731ж.ж.) айткан мынадай тагы бір таглымды сөзі бар: «Бегі мен халкының ынтымагы жоқ жерде, дүшпанның алдауына сенген, арбауына көнген жерде, інісі мен агасы дауласкан, бегі мен қарашасы жауласкан жерде ел елдігінен айырылады». Бұл өткен тарихтың ащы сабағы. Ынтымактың ауылына жиі-жиі кайырылып согатынымыз да сол. Соңгы мүмкіндігімізді уысы-мыздан шығарып алмайық деген абайсаясаттан туындаган ой біздікі. Соңгы мүмкіндікті тек ынтымак пен татулык кана алга оздырады екен. Біздің де токталар түсымыз, айтпағымыз осы. Қазақтың дана ойлы жазушысы Әбіш Кекілбайүлы ай-тады: «Демократиялық либерализм топтык та, жіктік те мүдделерді емес, бүкіл халыктык мүдделерді, бір басының ғана, өз тобының ғана басын оздыратын биліктің мүддесін емес, күллі ұлт, күллі кауымның болашағын камгамасыз ететін тэуелсіздік пен игілік, бостандык мүдделерін жоғары кояды». Олай болатын болса, біздің коғамның да алға койған максаты осы төңіректе түгенделуі, тоғысуы тиіс кой. «Мың өліп, мың тірілген» казактың «мың бірінші мүмкіндігі» орайымен орнын тауып, сәтімен жүзеге асса деген ниет біздікі. 2005 жыл САРАЙ АҚЫНДАРЫ НЕГЕ ТАРИХТА ҚАЛМАЙДЫ? Қайдан калсын, жырлары түгелдей сарай билеушісін мадактауга арналса. Әлімсақтан бері калың бұқараның көзі лбден жеткен жайг бұл. Алайда, бұган ақын атаулының көзін жегкізу кай қоғам үшін де киямет-кайым. Әсіресе, колында билігі бар кісіні аяк-колын жерге тигізбей жырга қосу ай-тыс акындарында эу бастан бар. Баскасын кайдам, бертіндегі Кұнанбайдың «пиаршигі» Балта ақынды жұрт бір білсе, Шөже ақын аркылы білетін шыгар, эйтпесе оның есімі ұмытылгалы кай за-ма-ан? Оның бакыты - атақты Шөжемен сайыска түскендігінде. Шөженің «Сокыр, сокыр деп бір тынбайсың, соқыр десең кұтылсайшы Құнанбайдан» деуінің өзі-ак сарай акынының сол мезетте «аңдамай сөйлеген ауырмай өледінің» кебін кигенін аңғартады.. Арнау жырлардың астарынан жағымпаздыкгың лебі еседі. Вұл сөзді кім ұната кояр дейсің, арнау жазатын акындар үшін өз ұстанымы «ұлтжанды тұлғага ілтипат» ретінде саналады. Түсінбейтінің, билік тізгінін ұстағандардың бэрі ұлтжанды бол-са, казак коғамы ұлттык мүддеге келгенде неге ұтылыс тауып отыр? Сол себепті, бұл аріумент элсіз. Ал аргументтің дөкейі арнау өлең кейіпкерлерінде акынның пендешілік пейілін канағаттандыра алагын кұдырет бар екендігінде. Түйіндеп айтқанда, мұндай жыр шумактарын «есегіпен жазылған өлең ан-тологиясына» ойланбай енгізуге эбден болады. Жағымгіаздык демекші, ерте дэуірдің өзінде Сократ деген Данышпан жағымпаздарды жартылай рзкетке теңеген екен. Қаракшылар адамдарды қорқытып-үркіту арқылы тонаса, ал жагымпаздар халықты асыра мадактау, кошеметтеу аркылы тонайды. Мадак жыр жазғандар да өз мәселесін осылайша халықтың есебінен шешеді гой. Сонда бұл халыкты тонау емес гіе? Акын Ақүштап Бақтыгереева акындық элемі туралы былай деп эңгіме козгайды: «Акын өтірік жаза алмайды. Ал жазса, ол акын емес. Дей тұрганмен де, казір ода жазатын ақындар көбейді. Міне, бұл - нагыз жалпылдақтық. Мұның ең бір ұятты жері - жалпылдап отырган объектісі өзгерсе, тек атын өзгертіп, сондай мазмұнда тағы жазады. Оны да түсінуге болады, әрине, бэрі күнкөріс үшін. Бірақ өзгелер солай істеп, кызметтен, баскадан өсер. Ал бірақ каламгер жалпылдап, кайда барады? Бұл деген - саткындык, яғни ел корғайтын кылышыңмен есек-ке шөп шабумен бірдей әрекет...» Сэті түсіп Айтуар Өтегенов деген акынның өлеңдерімен ганысуга тура келді. Қайда да қошемет мол сүйікті алга, Әлемді Көсемдікпен үйыттың да. Таныттыц Қазақ деген хашқ барын, Ғасырда дара туган биік Түлга. («Ата-Қазақ») ...Бәрі осының, осының, Шыққан нэрсе намыстан. Тыңдап сөзін досының, Айданар мен Арыстан. Қажет болса осы кун, Қаймыгады Барыстан... Алиас ешкім қыспаққа, Тыныиі болсын ылайым. Шыгарады үшпаққа, Глзым менен мүнайым. («Барыс мінез халықпыз») Жоғарыдағы өлеңдердің сапалык дэрежесінің кандайлы-ғын жаксы жырдың бағасын салмактай білетін окырман айта жатар. Ал біздің соңғы өлеңнен барыстың «мінезін» көре ал-май дал болғанымыз рас. «Айдаһардың» кім екенін ептеп ша-малаймыз, ал «Арыстаны» кім болды екен? Бұрын-соңды аю кейпіндегі көршімізді білуші едік, Арыстан жаңадан коныс өзгерткен қоңсы болғаны ғой... Кім болса, ол болсын, әйтеуір Айдаһарыңыз да, Арыстаныңыз да біздің, яғни Барыстың ал-дында «калшылдай жөнеледі» екен (Ең болмаса, осылайіиа оз коңілімізді озіміз котергенге не жетсін! - Ғ.М,). Соңғы кездері «Сен болмасаң дүние караң калады», «Дүниенің түтқасын үстап түрған сен ғана», «Маңдайына сені жазған казак бакытты», «Сені бүкіл ғалам мойындайды» сын-ды теңеуге толы өлең-жыр көбейіп барады. Нақты бағасын беріп жатса, тұшынып окисың ғой, кейде акыны бар болғырлар да даңғыл жолға түсіп «қуып» кетеді. Сосын үстап көр бәлем! Нүрағаңа арналған өлеңдер канша том болғанын кім білсін? Басы Тұмағаң болып, акыр аяғы мектеп кабырғасындағы эліппемен енді таныскан бүлдіршінге дейін арнау өлең жаза-ды. Шын пейілден жазылып жатса, эңгіме баска. Солардың көбісі «есеппен жазылған өлең антологиясына» ене ме деп кауіптенеміз. Бүл өлең-жырдың касиетін төмендетумен бірге, кейіпкердің де халық арасындағы беделіне елеулі нұксан келтіреді. «Өзіне жыр арнағанды жаксы көреді екен!». Оның ар жағында өткен кезеңде халкымыз эбден зәрезап болған «жеке басқа табынудың» ауылы менмүндалайды... Бүгінгі басшыларға осындай абыройсыз эрекетке жол беру тиімді ме? Рейтингі жүргізіліп жатады ұлыктардың танымалдылыгы, ыкпалдылыгы жайында. Сол сиякты акындар арасында да арнау өлеңді кім көгі жазатындығы жөнінде рейтинг жүргізсе ғой, мүйізі карағайдай ана бір акын көкелеріміз сөз жок, бас бэйгені жеңіп алған болар еді. Тұтас арнау өлендерден тұратын бір кітап та жарық көрді. «Объектілері» кімдер десеңші, өңшең казақтың ығайлары мен сығайлары. Әлде, ұлыктарға арнау жазу қазактың канына сіңген кэдімгі касиет пе? Мархабатыңыз, жаза берсін, ол да тілектің бір түрі ғой. Соны міндетті түрде басылымдарда жариялап, кітапка енгізу кажет пе? Қүт болып құйылды елге ер еңбегің. Ғажайып биіктедің, тереңдедің. Қош келдің Оңтүстік өлкесіне, Киелі еч иесі - Кемеңгерш. Ыстык-суыгы әлі басыла коймаған, «сіп-свежий» «Пара-сат» орденінің «буымен» шығарылган өлең. Айтыс акыны Әселхан Қалыбекова өлең шіркінді осылай бір кайырады. Сіз ойлағандай акын емес, талай айтыста халыктың таукымегін жырға коскан «Халык акыны». Айтыстағы үлкен еңбегі үшін осындай мэртебелі атакка ие болған-ды кезінде. Апыр-ай, «елдің иесі» деген сөз тұтас казақ жұртын меншік объектісіне айналдырып жібергендей ме, калай? Пенденің меншігіндегі дүниеге көзкарасы да эртүрлі болады емес пе? Адам меншігін өз калауына карай пайдалана алады. Олай болса, тұтас елді меншік ұгымына телу үлкен кателік болар еді. Сондай-ак, «Халык акыны» «кемеңгер» сөзінің түбірінен бейхабар болғаны ма? Енді бір он жылдан кейін осы өлеңін кайта айтар ма еді, Әселхан апамыз? Әй, кайдам? «Халыкка - кошеметшіл де бір, құл да бір», дейді ұлы Абай. Аға сұлтан Құнанбайдың баласының айтканында да үлкен мэн жатыр-ау. Бұған бірдеңе косу киын енді. Төбесінде түйсігі бар акын болса, жөнсіз қошеметтің жаксы жырмен бауырластығы жок екенін пайымдайды. Қазак эдебиетінің жылнамасынан кошеметшіл акындардың шығармасын кездестіру киын. Бэлкім, бұл кұлдық психологиядан ірілік тумайтындығынан шығар?.. 2006 жыл «ТОҒЫЗДЬІҚҚА» ТИГЕН ТОҚСАН ЖОЛ ТӘУЕЛСІЗДІКТІҢ БЕДЕЛІН ТҮСІРІП АЛМАЙМЫЗ БА? Жиі кайталана берген дүниенің кадірі кететіні бар емес пе?! Сол сияқты біз де орынсыз жерге тыкпалай беру аркылы «егемендік» пен «тәуелсіздік» атауының да беделін түсіре бастаған тәріздіміз. Өйткені, жок жерге осы ардақ түтар сөздерді иіп әкеліп кыстырамыз. Сөйте жүріп «егемендік» сөзін әбден еркашты етіп бітіретін болдык, «тэуелсіздік» те жиі «ерттеп мінген» сайын жауыр бола бастагандай. Кез келген мақаламыздың «біссіміллэсі» де, айтар әңгімеміздің элқиссасы да «егемендік» пен «тэуелсіздік» сөзінен бастау алып жатады. Кезінде компартияны жырла-ганымыздай, даңгыл жолға түсіп алып осылайша зулай берсек, казактың киелі ұгымдары кэдуілгі жаггандылықка ұласып, карабайыр ұгымдардың катарынан орын алатыны сөзсіз. Аллергиялық ахуалға ұрынбай тұрып, аталган кос сөздің биіктігін аласартпай, орынсыз тықпалауды догаратын кез элдекашан келгендей. Біріншіден, осы екі сөзді сөз колданысында жиі пайдалану -өзінің мемлекеттілігін элі күнге мойындата алмай келе жагкан босаң елдің тірлігіне саяды. Баскалай айтқанда, өз аягынан тұрып кете алмай жаткан әлсіздіктің нышаны. Олай дейін десеңіз, биліктің өзі «шекарамыз шиырланды, Қазакстанды элемдік кауымдастык нарыкты ел ретінде мойындады, мем-лекеттілікке тэн атрибуттардың бэрі дерлік түгенделді» деп айтудан эсте жалыкпайды. Соңгылары - мемлекеттіліктін толыкканды қалыптасқандыгының айгағы. Олай болса, «карыштаган Қазакстанга» «егемендігін жариялағанына...», «тэуелсіздік алганына...» деген аныктауышты кыстыра берудің кажеті шамалы емес пе?! Екіншіден, «тәуелсіздікті» жиі кайталап, оның «жас мөл-шеріне» басымдык беру - билік басындагылардың өздерінің кызметіндегі кем-кұтығын, кателігін жуыгі-шаю үшін тауып алған бетгіердесі. Өйткені, олардың айтканына құлак түрсек, «карт кұрлықпен салыстыратындай, Батыс-пен бэсекеге түсетіндей, АҚШ-пен үзеңгі кагыстыратындай біздің тэуелсіздік алганымызга жүздеген жыл болған жоқ». Осындай добал тұжырым тұргысынан алганда, Қазак-станның әлемдегі бэсекеге кабілетті 50 елдің қатарына ену-ге ұмтылуы - «арыстанның айга шапқанымен бірдей». Айға шапкан арыстанның тагдыры баршага мэлім, ендеше, арыстан еиякты емес, Қазакстанның өз алдына аскаралы максат койып отырғаны рас болатын болса, ендігі жерде «жылай» беретін жоні де жоқ. Яки, біздің «егемендігін жариялап, тәуелсіздікке кол жеткізгенімізге енді гана оншакты жылдан асты» деп эспеттеуіміздің жөні жоқ. Үшіншіден, «егемендік» пен «тәуелсіздік» ұгымдарын жиі колдану Қазакстанның халыкаралык карым-катынастардағы бэсеке барысында өзін-өзі жұбатуы мен алдаркатуына байла-нысты. Жан-жагын жалмап келе жаткан жаһандану заманында алпауыттар «сен тэуелсіздігінді енді ғана алган екенсің» деп, маңдайдан сипап, мейіріммен карайды дейсіз бе? Классик жазушы Ғабит Мүсірепов ілгеріде айтқандай, «Заманауи нышан: кім багынышты болса - сол кінэлі». Сол себепті кайраттану керек казактарга, Қазак мемлекетіне. «Тэуелсіздігіміздің пэленбай жылдықтарын» тойлатып жүргенімізде, баскалар «үлкен істі үндемей тындырып», кыр асуы да эбден ықтимал. Олай болса, «кеше гана...» деген сөзді айналымнан шығарып, ешқандай аныктауышсыз Қазак мемлекеті, Қазак елі, Қазакстан деп ауыз толтырып айтудың өзі айбынымызды аскақтатып, рухымызды биіктете түсер еді. 2006 жыл ОРЫСТІЛДІЛЕР ОТЫРАРДЫ ҚАЙТСІН, ПАРИЖТҰРҒАНДА! Әу басында бұл мэселені басылым бетінде жарияламак ойымыз болған емес-ті. Тек базынамызды «Қазагомөнеркэсіп» ұлттык атом компаниясының РК баскармасының назарына жеткізгенбіз. Онда уран өндірісін үзбей жазып жүрген казак журналистерінің баска елдің тэжірибесімен танысу барысында ылғи назардан тыс қала беретіндігі айтылған-ды. Жақында «Қазатомөнеркэсіп» ұлттык атом компанпясы-ның ұйымдастыруымен орыстілді журналистер қауымынан кұралған топ Францияның атом нысандарымен танысып қайгты. Осыған орай компанияның РК баскармасына алдағы уакытта ескере жүрер деген ниетпен үшбу хаг жолдағанбыз. Расын айгу керек, оған жауап та күтпеген едік. Әйтсе де, бэрін «бүлдірген» осы жауап болды... «Нұр-Асгана» газетінің казак жеріндегі уран өнеркэсібі жай-лы көптеген материалдар жариялағанын жалғыз біздің компа-ния емес, жұртшылық та біледі» делінген «Қазагомөнеркэсіп» ұлттык атом комианиясы РК басқармасының бастығы ІІІ.Жәні-бекова кол койған жауап хатта. Мойындағанына, алғысына мың да бір рақмет. Еңбектің еленгеніне не жетсін?! Әйтсе де кызыктың көкесі эріде жатыр екен. «Шын мэнісінде Франция мемлекетінің атом объектілерін аралауға көпшілігі орыстілді эріптестеріңізден кұралған делегацияның аттанғаны рас. Де-легация кұрамында орыстілді журналистердің көп болу себебі келесі жылғы Швейцария еліне көбінесе казактілді журнали-стерден кұралған делегацияны аттандыруымызбен байланы-сты каржының шектеулілігі. Бұл жолы Францияға көбінесе орыстілді эріптесгеріңіз аттанса, келесі жылы Швейцарияға біраз казақтілді журналистер аттанады». Францияға «көпшілігі орыстілді журналистерді», «Швей-цария еліне көбінесе казактілді журналистердеи делегация-ны аттандырмай», «көпшілігі» мен «біразын» коя тұрып, ең болмаса үйреншікті «елуде елу» әдісін қолдануға болмайтын ба еді? Әлде, «екі кошкардың басы бір казанға сыймай ма?» Францияға сапар барысында «көпшілігі орыстілділер болсын», Швейцарияға «біразы казақтілділер барсын» деген идея кайдан туындаған? Лйтпақшы, «Жуырда гапа казак жерінін атом өндірісініц объеісгілеріне болған сапарі а тек кана казақтілді қылкалам піеберлері катысты. Онда бірде-бір орыстілді журна-лист болмады». Басында «кылкалам шеберлері» дегенде. ойымызға бірден сурегшілер сап ете түспесі бар ма. Бұл жер-ге суретшілердің катысы канша? Сөйтсек, компаниядағылар журналистерді кылкалам ніеберлері деп те атайды екен... «Бірде-бір ормстілді журналист болмады» дейді. Күле-йік пе, жылайық па? Орыстілді журналистер Отырар мен Созаққа барып, «өле алмай жүр ме?» Барса, тозаңы көтеріліп, жологиялык ахуалы аскынып тұрған өңірге казак тілінде калам гербейтіндер барсын. Орыстілді журналистердің Отырарға барғаннан гөрі Парижге барғаны элдекайда тиімді емес пе. «Қазатомонеркәсіп» ұлтгык агом компаниясы казактілді және орыстілді бүкаралмк акпараг күралдарына бірде-біреуін ешбір кемсітусіз карайгынын корсетеді. Оган коса казактілді журналнстерін сіздің хатта атап откендей екінніі катаріа ысыру жок. Оған жоғарыда көрсетілген келесі жылга арналған жоспарымыз да дәлел». Кемсітпейтініне сенгіміз-ак келеді, бірак деректер баскаша сойлейді ғой. «Қазак жерінің атом өндірісінің объектілеріне болған сапарға тек кана қазақтілді кылкалам шеберлері катысып», «онда бірде-бір орыстілді журналист болмауы», керісінше, «Франция мем-лекетінің атом объектілерін аралауга көпшілігі орыстілді эріп-тестеріңізден кұралган делегацияның аттанганының» өзі біраз жайды аңгартады. Осыдан кейін калай кемсітпей отыр деп айтасың? Қалай болганда да, «Қазатомөнеркәсіп» ұлттык атом компа-ниясы РК баскармасының бастыгы Ш.Жәнібекованың келтірген уэжі сенімсіз шыкты. Бэлкім, осы мәселенің кыр-сырын бір білсе, осы компанияның басшысы Мұхтар Жэкішев мырза білетін шығар?! 2006 жыл КИМДЕР КІМГЕ ӨКПЕЛІ?! «Орыстілділер Қазакстанда кагажу көріп отыр». Жакында Республикалык «Лад» славян козгалысы калың жұртка «ат-ган» салып, осындай мәлімдеме жасады. Қозғалыс төрал-касының пікірінше, 6 миллионга жуык орыстілді азаматтар бұрынғысынша мемлекеттік билік шеңберінен тыс калып отырған көрінеді. Осындайда казак ұлты мен баска да ұлыстардың басын косып отырған Қазакстан халыктары Ассамблеясының үнсіз калғаны таңғалдырады. Елімізде «орыс тілі өркендей бер-мек» деп біраз дүбірлеткен Ассамблея төрағасының орын-басары Әлиев мырзаның «орыс мәселесіне» неге «отпор» бермегені тағы түсініксіз. Жалпы, «Лад» қозгалысына 6 миллион халықтың атынан сөйлеуге кім кұкык беріп отыр? Оздерін орыстілді ұлыс санайтын болса, украин, неміс, өзбек, корей, ұйғыр тіліндегі бұкаралык акпарат кұралдары, теат-рлары мен балабақшалары не үшін кажет? Орыс тіліндегі баспасөзді окып, орыс театрларына баруына болады емес пе. «Оптом» орыстілділердің санатын толтырып отырған ұлыстардың іс-эрекеті қазақ ұлтына «сенікі дұрыс», орыс диаспорасына «сенікі де дұрыс» дейтін екіұшты пікірді аң-ғартатындай. Саны біршама баска ұлыстарды айтпай-ак коялык, бар болғаны 120 мыңға шамалас «жергілікті емес» корей диа-спорасы өкілдерінің билік кұрылымындағы, бизнестегі үлес 161 II 1055 салмағына көз тастап көрелік. Сонда салыстырмалы түрде бәрі түсінікті болады. Корей диаспорасының «дөкейі» - Юрий Адреевич Цхай. Ол - Қазакстан корейлері кауымдастыгының президенті, Қазақстан халыктары Ассамблеясының мүшесі. Бокс эле-мінде Серік Қонақбаев сынды кыранды баптаған кешегі жаттыктырушының бүгінде бизнес саласында да тасы өрге домалап тұр. «Достар» корпорапиясының тізгіні колында. Юрий Андреевичтің «Менің отандастарым, оның ішінде біздің кауымдастык бизнесті дамьпу мүмкіндіктерін, кәсіпкерлік үшін шексіз кеңістікті сезініп отыр», деп айтуы да сол себепті. 2002 жылы «Каспийский» банкі» АҚ Дирекгорлар кеңесінің төрагасы болып сайланды да. Тегіне карап түрткілеп жагкан ешкім жок оны. Кеудесіне «Достық» орденін тагып алып, Цхайдың ұрпағы қашанда салтанатты жиынның төрінде отырғаны. Мыс қазак жерінің байлығы болганымен, «Қазақмыс»-тың кожайындары да корей ұлтының өкілдері. Корпорацияның президенті - Владимир Ким. Серіктестікте ауыс-түйіс бол-ғанымен, олар тізгінді бірінен екіншісіне ғана аманаттайды. «Қазақмыс» корпорациясы» ЖШС баскармасының төрағасы Руслан Юн үстіміздегі жылы тамыз айында баска кызметке ауысканымен, оның орнына корей ұлтының тағы бір перзенті Эдуард Огай орныкты. Аты «Қазакмыс» болғанымен, заты «Ко-реймыс» дегсн эзіл жүр халык арасында. Қалай десе де, эзілдің астарында бір акикат менмұндалайды. Жақында ғана Еуропаның кайта кұру жэне даму банкінің гірезиденті Жан Лемьер мен казакстандык «Банк ЦентрКре-дит» АҚ баскармасының төрағасы Владислав Ли кредиттік келісімге кол койды. Еліміздің каржы саласынан да корейлер ойып тұрып өз орнын алып алған. Ал Вячеслав Константино-вич Ким - «Каспийский» банкі Директорлар кеңесінің мүшесі. Еліміздегі саусақпен санарлык ірі құрылыс компания-ларының бірі «Қуат» кұрылыс компаниясын Олег Юрье-вич Нам басқарады. Әрі ол Алматы қалалық мэслихатының депугаты. «Трансстроймост» АҚ Директорлар кеңесінің мүшелігінде В. Хан деген азамат тагы бар. Қысқасы, казак-стандык корейлердің кай салада да асыгы алшысынан түсіп, ;1ТЫ ОЗЫП Тұр. Корейлер мемлекеттік кызметтен шегтетілді деп кім айта-ды? Мэселен, Кимнің беделі кімнен кем? Ол екі казактың бірі колы жете бермейтін талай кызметтің басын шалды. Баскасын айтпай-ақ, негізгі кызметтерін саралағанның езінде біраз жерді адактады. Тәуелсіз Қазакстанның тұңғыш Конституциялык Сотының мүшесі, Ұлттық саясат жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы, Парламент Сенатының депутаты, Әділет министрі сиякты бір адам армандайтын талай кызметтің ба-сын кайырды. Ол бүгінде Бас прокурордың орынбасары. Осы Кимнің жергілікті ұлтка кандай өкпесі бар? Олег Петрович Нагай мырза да Қазакстан Республика-сы Әділет министрлігі Қылмыстык аткару жүйесі комитеті гөрагасының бірінші орынбасары қызметінде. Оның сыртында жакында ғана Астана каласы экімдігіне бір емес, үш бірдей ко-рей ұлтының өкілі лауазымды креслоға жайғасты. Ендігі жерде елорда экімдігінің аппаратына Лев Ким жетекшілік етеді. Ал алдағы уакытта Энергетика жэне коммуналды шаруашылык департаментін Нина Ли, Тұргын үй департаментін Святослав Ногайбасқарады.Осылайшаказакжұртыныңкұрметінебөленіп жүрген корей диаспорасының өкілдері «Лад» қозғалысының мэлімдемесіне катысты не айтар екен? Өздерінің «жергілікті ұлтқа» деген ықылас-пейілін осындайда білдірмегенде, кай кезде білдіреді? 2006 жыл ӘБІШҮЛЫ ДЕГЕН ӘДЕМІ ЕСТІЛЕДІ ЕМЕС ПЕ! Қазақтың гірлігі де оның табиги болмысы тэрізді, әйтеуір, бірі кем дүние. Әсіресе, ұлттық мэселеге келгенде. Қазақ тілін мемлекеттік тіл деп таңбаладық та, оған ресми тілді жалғадык. ¥лты қазақ азаматтарының тегін ұлттык ерекшелігіне сай жазу жөнінде ел Президентінің Жарлыгы жарык көрді. Жарлық жарық көрді екен деп, «тегіне» тартқан қазак жок. «Ов», «ев»-пен қоштасу кейбіреулерге ұнамай жүр. Әуелі «тегін» тапқанмен, кейін кұжат ауыстыруга кұзыреті жететіндер «орыс қалыбына» қайта түсті. Билік басында да «тегіне» тарзкандар саусакпен санарлык, 99 пайызы орыс жұрнагын қимай жүр. Жогары лауазымды тұлғалардың санатында бұрын Өмірбек Байі елди мен Жарма-хан Тұякбай кэдімгідей ұлттық болмыска айбар беріп тұратын еді, бүгінде Токаевгың Қасымжомарты (Қасым-Жомарт) бөліп жазганынашүкіршілікетеміз.ЖогаргыСопыңТөрагасы Қайрат Әбдіразақұлы Мами мырза гана мәртебемізді аскақтатып тұр. Сандаган министр, вице-министрдің ішінен казаки нышанга адалдық танытқан Жеңіс Махмудұлы Қасымбек қана. Ондаган облыс әкімдерінің ішінен Қызылорда облысының экімі Мұхтар Абырарұлы Құл-Мұхаммедтің баба дәстүріне адалдыгы сүйсінтеді. Бэлкім, кейбіреулер аты-жөнінде, тегінде тұрган не тұр деп ойлауы әбден ықтимал. Олай ойлайтындар қателеседі. Адамның өз ұлтына тэн тегі гектілікті көрсетеді, ұлттың абы-ройын аскактатады. Қажет десеңіз, тегі аркылы казақтың бол-мысы жарнамаланады. Ұлыктар, бодандыктың бүғауынан босана алмай жүрген-дер орыс жүрнагын кимай отырғанда, үлтын сүйетін қауымга гегіне байланысты тағы бір ұсынысты ортаға салмақпыз. Бүл -казакылыққа одан эрі тереңдеу. Яғни, экесінің «кызы», «ұлы» болу. Ә дегенде, амбициясы бар ағайын бұған өре түрегеліп, карсы болатыны анық. Оның алғашкысы - кэдімгі қазаки коңылтақсу. «Менің немерем сонда атасының атына жазыл-май ма?» деген жалған намыс баяғы. Немеренің кімнің ұрпағы екендігі тегімен емес, ісімен өлшенетін болар, сірә. Осы тұста казактардың казіргі тегі кей ыңғайда түсініксіз-дік тудыратынын айткымыз келеді. Өйткені, бұл әсіресе, эйел затына киын тиіп жүр. Бірде біздің бір әріптесіміз іссапармен Мэскеуге барған еді. Мэскеудегі елшілік кызметкерлері жур-налист кызға жігіттер орналаскан бөлмеге алдын ала сұраныс бсріп кояды. Сөйтсе, Әріптесіміз кәдімгідей ашуланады. «Мені кыздардың жанына орналастыруға ақылдарың жетпеді ме?» «Қайдан білейік, тегіңізге карап жігіт шығар дегі ойладық», деп күмілжиді елшілік кызметкерлері. Әйтеуір, эрең дегенде мәселенің түйіні таркатылады. Оған қоса, қазақ есімдерінің өзі алуан түрлі ғой. Оның үсгіне орыс жұрнагынан жұрдай болғаннан кейін егерде тегі айтуға жеңіл болса, ол кісінің жеке атының орнын ауыстырып шыға келеді. Мәселен, кісінің өз аты Мұхамбетжан болып, гегі Қанат болса, оған жолдастары «Қанеке» деп ишарат жа-сайтыны анык. Күн сайын азан шақырып койған өз атын емес, атасының атын жиі шакырғаннан мезі болған кейбіреулер, амал жоқ, баяғы «оңбаған» «ов»-ка қайта оралады. «Ов», «ев»-ке карап орысты, «ко»-ға карап украиггды, «яң»-га карап армянды, «дзе» мен «швили»-ге карап грузинді, «оғлы»-ға карап эзірбайжанды тап басып танисыз. Сондыктан Да, қазақ тегінің жазылуын ала-кұла жасамай, бір ыңғайга түсіру максатында қазақтың төл «туындысы» - «ұлы» мен «кызы»-на кайта оралған ыңғайлы эрі ұлттык рухымызды асқақтатар еді. Әрине, бұған карсы уэж айтатындар да табы-лар. Оган коса төлкұжатында тегіне қоса «ивич» пен «овна» таңбаланған ағайындар кұжаттарды ауыстырудың қиындығын алға тартып бағар. Бірақ, аға ұрпакты «акылға салмағанның» өзінде болашак ұрпақтың нағыз казақ болуы үшін «ұлы» мен «кызы» керек-ақ. Мэселен, Әбішұлы деген әдемі естіледі емес ме! 2007 жыл «ОН БЕС ЖЫЛДА АЮДЫ ДА СӨЙЛЕТУГЕ БОЛАДЫ» Ши сындыру керек шыгар, қазақ коғамында тагы да орта жолда омбылап калмаса, оң өзгерістің нышаны басталғандай. Қазактілінде ауызекі сөйлегені үшін гана биліктің бар кызығын коріп келген Сергей Терещенко ел назарында болар қызметімен қош айтысты. Ол өз өтініші бойынша Қазақстан халықтары Ас-самблеясы төрагасының орынбасары қызметінен босатылды. Бұл туралы Елбасы Нүрсұлтан Назарбаев аталмыш ұйымның сейсенбіде өткен XII сессиясында мэлімдеді. Қазақтың шапагатын бір адамдай-ак көрген Терещенконың ұргіагы соңгы кезде орыс диаспорасының сойылын жиі соғып, казак зиялыларының шамына тие бастаган-ды. Мемлекет басшысы ескі серігі болганымен, Ассамблеядагы ез орынбасарының «бетімен кете берсе», біраз дүниені «бүлдіретінін» аңғарса керек, оны «интернационалистік» кызметінен алшактатты. С.Терещенконың орнына Парламент Мәжілісі төрагасының орынбасары Сергей Дьяченко конжиды. Әгарэки орындалатын болса, Қазакстан халыктары Ассам-блеясының XII сессиясында жаксы ұсыныстар айтылды. Ел-басы когамдагы мемлекеттік тілдің мэртебесіне катысты озык ойларды ортага сала келіп, тілдің еркендеуі эуелі казактардың озіне тікелей катысгы екеніне тагы бір мәрте токталды. Акыр аягында он бес жылдың ішінде гілді аюга да үйретуге болаты-нын баса айтты. Санасында саңылауы бар кісіге осының езі-ак түсінікті. Оған қоса Президентмемлекеттіктілді білмегендердің алдагы уакытта мемлекеттік кызметте жұмыс істеу мүмкін еместігін жастар жатына шегелей жеткізді. Бұл эрбір санында мемлекеттік тіл деп «зар жылайтын» қазақ баспасөзі еңбегінің еленгені шыгар. Қалай болғанда да, бұл саны уакыт санап ар-тып келе жаткан казак элеуметінің мүддесіне биліктің кұлак коймасына шарасы жок екендігін көрсетеді. «Біз казір ұлттык идея туралы көп айтып жүрміз. Меніңше, біздің барлыгымыз үшін ең бастысы ұлттык идеяның -ұлттың бәсекеге кабілеттілігі болуы керек», - деген Мемле-кет басшысы бұл мақсатқа жету үшін бір-бірімен байланыс-ты орасан зор шаруаны атқару қажеттігіне де токталды. Оның сыртында жиын барысында Елбасы латын эліпбиіне көшу мәселесін кайта карайтын кез келгенін де айтты. «Қазак эліпбиін ауыстыру мәселесін кайта қарайтын кез келді деп ой-лаймын. Бұл мәселені кезінде кейінге калдырған едік. Қалай болганда да латын әліпбиі бүгінде телекоммуникациялык сала-ларда басымдыкка ие болып отыр. Сол себепті бұрынгы кеңестік елдердің көпшілігінің латын әліпбиіне көшуі де кездейсоктык емес. Мамандар осы мэселені зерттеп, накты ұсыныстарын жа-сауы тиіс. Біздің балаларымызды ағылшын тіліне окытудың өзі латын эліпбиімен байланысты. Ал біздер барлык мектептерде ағылшын тілін оқытамыз. Мұнда тұрган коркынышты ештеңе жоқ. Әрине, бұл істе асыгыстыққа жол беруге болмайды», - де-ген Мемлекет басшысы белгілі бір кезеңгедейін кириллицаның катар колданыста болуы кажеттігін де жеткізді. Әрине, мәселе дэл казір латын эліпбиіне тіреліп отырган жок. Ол алдағы күннің еншісінде. Гэптің төркіні орыс тілін мемлекеттік тілдің катарына коңсы жасауга талпынған орыс агайындарға жұмсак ескертумен астасып жатыр. «Қа-жет болса мемлекеттік тілге көшпек түгілі, әліпбиімізді де ауыстыруга мүдделіміз. Сол себепті орыс тілін күн тэртібіне коя берудің кажеті шамалы». Осылайша, Қазакстан халықтары Ассамблеясының кезекті сессиясына катыскан аталмыш ұйымға мүше 364 бірлестіктің 357-сінің атынан катыскан делегаттар Казакстанның алдында гұрган осындай өзекті мэселелерден хабардар болып кайтты. Мемлекеттің тіл десе кежегесі кейін тартып, орыс тілін мемлекеттік тіл деңгейіне көтеруден дэмелі «Лад» козгалысының мүшелері өздерінікі утопия екенін енді аңгаратын болса керек. 2007 жьиі ПРЕЗИДЕНТТІ КІМ ҰЯТҚА ҚАЛДЫРДЫ? Мемлекет басшысының осы аптадагы кездесулерінің, кабылдауларынын ішінде басқасын кайдам, кос кездесуінің шоктығы бөлек болды біздіңше. Ертеңгі күннен үлкен үміт күтетін халык емеспіз бе. Ендеше, екі кездесу де келешекпен астарласып жатты. Астарласканы сол, кездесулер елдің ертеңгі тірегі саналатын жастар өкілдерімен болды. Қос кездесудің кайсысы маңыздырак деген тұргыда сарапгай келе, екеуінің де маңызы жогары екенін пайымдадык. Әйтсе де, эңгімені бір күн кешірек өткен баскосудан бастағанды жөн көрдік. Сэрсенбі күні Мемлекет басшысы Акорданың Күмбез залында мемлекеттік органдар мен үлттық компанияларда кызмет ететін мемлекеттік тілді меңгерген ұлты казақ емес жас қызметкерлерімен кездесті. Кездесу барысында мемлекеттік тілді меңгерген өзгеұлт өкілдері казактілін дамыту мен колдану аясын кеңейту жонінде пікір бөлісіп, Елбасының Қазакстан халыктары Ассамблеясының XII сессиясында сөйлеген сөзіне қолдау білдірді. Елбасының сөйлеген сөзінде мэлім болғанындай, бүгінде республикамызда болгар диаспорасының - 29 пайызы, кэріс-тердің - 28, еврейлердің - 17, поляктардың 10 пайызы мемле-кеттік тілді біледі. Республикада барлык оқушылардың 57,4 пайызы мемлекеттік тілде білім алады. 19 мыңнан ас-там баска ұлт өкілдері казак мектептерінде окиды. 2005 жылы Үлттык бірыңғай тестілеу нэтижесінде өз білімдерін дэлелдеп. «Алтын белгімен» марапатталған оқушылардың 56,7 пайызы -қазақ мектептерінің түлектері. Бұл жағдай қазақ мектептерінің білім беру деңгейі төмен деген алып-кашпа пікірдің негізсіз екенін дэлелдейді. Елбасымен кездесуге еліміздің 16 аймағынан, жасы 30-ға толмаған 15 ұлттың өкілі қатысты. Олардың басым бөлігі мемлекеттік қызмет пен ұлттык компанияларда кызмет етеді. Осыған көңіл бөлген Мемлекет басшысы алдагы уақытта да мемлекеттік тілді меңгерген өзге ұлт өкілдерін мемлекегтік кызметке кеңінен тарту туралы тиісті органдарға тапсырма беретінін жеткізді. Алматы каласының мемлекеттік санитарлык-эпидемио-логиялық қадағалау департаментінің бас маманы Роза Ма-гай, Атырау облысы Кәсіпкерлік жэне өнеркәсіп департаменті директорының орынбасары Олег Басиев, Қазакстан халық-тары Ассамблеясы Хатшылығының аға сараншысы Марина Бухарина, Президент Әкімшілігінің бас инспекторы Сергей Коновалов сөйлеген сөздерінде мемлекеттік тілдің ұлылығын танытып, казактілінде өз ойларын бүкпесіз жегкізді. Елбасы бұл кездесуде бір жағынан мемлекеттік тілді меңгерген өзге ұлт жастарына мемлекет тарапынан ұдайы камқорлык болатынын ескерте отырып, екінші жағынан баска ұлттардың мемлекеттік тілді меңгеруіне деген ыкыласын ту-дырды. Оның ішінде баска ұлт жастары арасынан мемлекеттік тілдімеңгерудеңгейіканшалыктыұлғайғансайын,соншалыкты түрде қазак тілінің колданыс аясы кеңейе түседі. Басқалай айтканда, Мемлекет басшысы бір кездесуде кос мэселені шешіп отыр. Казакстанның ертеңгі тізгін ұстар азамагтары мемлекеттік тілді меңгеруді колға алса, тіл төңірегіндегі түйін оздігінен тарқатылатыны сөзсіз. Сондай-ак, осы кездесуден бір күн бұрын ел Президенті Қазаксган Республикасы Тэуелсіздігінің 15 жылдығына орай онер саласында қызмет ететін бір топ жаска Астана каласынан нэтер кілтін табыс етті. Қуанышты-ак сәт. Мэдениет саласында кызмет ететін жастар жайлы пәтерге жайғасып, елі үшін рия-сыз кызмет ететін болады. Алайда, көңілге кірбің ұялататын бір жагдай болды. Ол жастарга иәтерлердің «Москва» тұргын үй кешенінен берілуі еді. Дау-дамайы көп, біраз уакыт бойы тұралап калган тұргын үй кешені. Тұргын үй салушы мердігерлердің алды сотталып, үйге акша салған тұргындар әуре-сарсаңға түскелі кашан. Енді сол үйден, элі кұрылысы аякталмаған үйден жастарга Елбасының қолымен пәтер кілтін тапсырды. «Тапсырды»депайтыпотырганымыздыңжөнібар,«Москва» тұргын үй кешенінің«тарихынан» Мемлекетбасшысыбейхабар болуы мүмкін. Сонда Астана қалалык экімшілігіндегілер әдейі жасап отыр ма? Әлде, елордада сыңғырлагі даяр тұрган пәтер болмаганы ма? Қалай болганда да, бітпеген үйдің кілтін тап-сыру Елбасына абырой болмаганы анык. Ендеше, Президентгі ұятка калдырған кім? 2007 жыл «КРЕПОСТНОЙЛАР» КӨБЕЙІП БАРАДЫ Былайгы күнде халыктық ироблема атаулының «атасы» кандай екенін пайымдай бермей, күнделікті кекейкесті мәселелердің аукымын айналшыктап жатамыз. Түтас үлтқа індет каупі төніп іұрғанда, әлеуметтік-экономикалык түйткілді проблемалардың бэрі еңсерілетін киындық тэрізді көрінеді. Есірткі атауының кұлакка сіңісті болып бара жагқанының өзі қоркынышты. Айнала-сын жалмаи келе жаткан есірткінің ауыр зардабын казак халқының бастан кешкен ашаршылык, куғын-сүргін кезеңімен салыстыруға ;іа болатындай. Өйткені, бұл дерттің салмағы кейбіреулердің жеке омірінде пэлендей сезіле коймаса да, когамның өн бойына дендеп еніп бара жатқаны байқалады. Қоғамды жайлаган дерт оның эрбір мүшесінің тағдырына әсер ететіні түсінікті емес пе. Жақында Елбасының төрағалык егуімен Қауіпсіздік кеңесі-нің күн тәртібіне есірткі мэселесінің койылуы осыны аңғартады. Сол жиында Мемлекет басшысы есіргкіге қарсы күрес елдің дамуының маңызды шарты болыи табылатындығына айрыкша гоқталды. Сонда есірткі дегеніңіз қауіп-катер тұрғысынан гсрроризмнің өзімен тайталасатын болганы ғой. Есіргкіге карсы күресте бейғамдык танытқан өркениетті элемнің өзі казір ша-расыз күйде. Есірткінің дэмін бір татқандар айналасына сол дертті жұқгырып, өзі тектес шогырды топтастыруға тырысып бағатыны анық. Оған мемлекет бел шеше кіріспесе, когамды тамырымен копаруга тырысады бұл індет. Есірткі атаулыны түбегейлі жойып жібермегенмен, мемлекеттің күш-жігерінің аркасында есірткі пайдалануды төмендетуге эбден болады. Ста-тистика осылай сөйлейді. Қазак халкын есірткі індетінен мем-лекет пен бүкараның оған карсы белсенді күресуінің аркасында арашалауга болатындай. Ал эзірге есірткі казак жастарын өзінің дегеніне көндіріп, «крепостной кұлға» айналдыра бас-тады. Бүгінде елімізде 54 мың нашақор тіркеліпті. Бүл ресми тіркелгені ғана. Тіркелмегені канша екенін бір кұдай біледі? Есірткі бизнесі кару-жарак сатумен бара-бар болып табылады. Сол себегіті есірткіні мейлінше көбірек таратуга мүдделі жандар шогыры да комакты. Өйткені, есірткіден кыруар пайда түседі. ҚР Ішкі ісгер министрінің орынбасары -Есірткі бизнесіне карсы күрес жэне есірткі айналымын бакылау комитетінің төрагасы Анатолий Выборновтың айтуынша, дүниежүзі бойынша есірткі заттарын сату нарығы 400 миллиард АҚШ долларына тарта каржы айна-лымын кұрайды екен. Сондай-ак бүгінгі күні Ауғанстанда 6 мың тоннадай есірткі өсіріліп, одан 4-5 мың тонна героин өндіріледі. Аталган есірткі заттарының 10 пайызга жуыгы Орталық Азия елдері аркылы өтеді жэне есірткінің ауыр түрлері Қазақстанга Ауғанстаннан тасымалданады. Есірткі бизнесіне карсы күрес жүрудейін жүріп-ак жатыр. Мэселен, жыл басынан бері елімізде есірткі тарататын 3 мыңнан астам нүкте жойылган. Оған коса жыл басынан бері 2019 «ірі» есірткі сатушылар ұсталған. Олардың арасында 17 кұкық қоргау органының кызметкері бар болып шыкты. Міне, кұқык коргау органдарының өзі есірткі таратуга дәнекер болып жатса, баскалар туралы не айтуға болады? Есірткі ұпттың болашагына балта шабады деп бекер айтып айты отырган жоқпыз. Себебі, казагы калың шогырланган жер-лерде де есірткіге елтігендер саны жыл санап өсіп отыр. Баскасын айтгіаганда, Маңгыстау облысында есірткімен эуестенгендер саны жан ауыртады. Қаймагы бұзылмаған, рухы туспеген өңірді есірткі дерті жайлаган. Үстіміздегі жылдың сегіз айы ішінде облыстык есірткі бизнесіне карсы күрес жөніндегі баскарма кызметкерлері 32 килэ 873 грамм есірткіні тэркілеген. Сегіз ай ішінде 174 есірт-кі кылмысы аныкталып, оның ішінде 152-сіне кылмыстык іс козгалған. 62 - есірткі кұралдарын өткізу, 61 - есірткі сактау факті, бір есірткі ұрлау, сондай-ак притон ұстау фактілері тіркелген. Осындай жан шошытарлык деректер «біздін отбасымызға катысты емес» деген бейгамдыктан гөрі ұлттык апаттың алдын алуга үндейді. 2007 жьп «ӨЗІҢ ТАПТЫРҒАН БАЛАНЫ БАСҚАҒА БАҚТЫРМАС БОЛАР!..» ¥лт мүддесіне, ұрпак торбиесіне келгенде тартынып калуга әсте болмайды. Онсыч да катак жүртын жан-жактан каумалап, материалдык игілігін иемденуге күллі әлем болып жанталасып жатыр емес пе. Сонымен қатар, рухани кеңістігіне кол салып жатса, калай үндемей каларсың. Сондыктан да баһадүр Бауыр-жан Момышұлының «Өз ұлтын сыйламау, оны мактаныш ет-пеу - саткындыктың белгісі» деген канатты сөзін жадымызга тоқи отырып, ойымызды окырманға жеткізуге жанталаса-гынымыз бар кейде. Ондагымыз - колдан келетін тірлікті, эсіресе, балаларга білім беру ісін, болашак ұрпак гэрбиесін баскалардың иелігіне беріп коюга байланысты ербиді. «Нұр-Астананың» №6 санында жарияланган «Баланы баска идеямен былгамайық» деген дүниеміз де осындай ойдан туындаган бо-латын. Айтпакшы, аталган макалада казак-түрік лицейлерінде казақ ұландарын «түрікшілдікке» баулу төңірегіндегі проб-лема козгалган-ды. Сөйтсе, казак-түрік лицейлерінің баска да «кыры» бар екен. Оны жакында Жезказғанның прокуроры Ма-рат Наурызбаев тексеру барысында аныктады. Марат Наурызбаевтың айтуынша, прокуратура Қараганды облысындагы дарынды балаларға арналған казак-түрік лицейі окушыларының ата-аналарынан заңсыз акша жинау фактілерін аныктаған. Лицей ата-аналармен келісім жасасып, сол келісімге сай соңгылары арнайы құрылган ата-аналар кайырымдылық корына демеушілік көмек көрсетуге тиесілі болған. Ата-аналар комитетінің шешіміне сэйкес 7 мен 11-сынып окушыларының ата-аналары ай сайын корға 7 мың теңге төлесе, лицей табалдырығынан тұңғыш аттағандардың ата-аналары 75 мың теңге төлеген. Бір атап өтерлігі, прокуратурада атап көрсетілгеніндей, төлем эрбір айдың 1-і мен 25-і аралығында жүзеге асырылып, егер акша уактылы есепшотка түспесе, окушылар сабакка жіберілмеген. Оган коса, карызы бар оқушылар оку жылының аягында келесі сыныпқа көшірілмей, ал 9 және 11-сынып окушыларына негізгі мектепгі бітіргені туралы куэлік, орта білім туралы аттестат, сертификат берілмеген. «Лицей тарапынан көрсетілген білім беру қызметі акылы білім беру қызметінің санатына жатпайды. Бүл ез кезегінде бюджеттік каржыландыру негізінде жүзеге асырылатын «Азаматтардың мемлекеттік оку орындарында тегін орта білім алуына кепілдік беріледі» деген Қазакстан Республика-сы Конституциясының нормасын бұзу болып табылады», деп мәлімдеді прокурор. Сондай-ак, тексеру барысында бюджет каржысын негізсіз найдалану фактілері де кездескен. Прокуратура тексерісінің нәтижесінде, аталган заң бүзушылыктарды жою жөнінде Карағанды облыстык білім департаменгі директорының аты-на үсыныс жасалып, лицей директорына катысты экімшілік іс козгалган. Ал керек болса, казак-түрік лицейлері казак ұландарының бойына өз идеологиясын сіңірумен катар, ашык ауыз ата-аналарды да алдап, акшаны заңсыз жинап келген болды гой?!. « Гуа білген халык тәрбиелей де білу керек. Үрпағынды омірге әкелген екенсін, оны баули да біл» дейді клас-сик жазушымыз Ғабиден Мұстафин. Ал казекең баланы өзі гаптырғанмен, баскага бактырганды элі күнге дейін мәргебе санайды. Бэлкім, бұл өз үрпагының болашагына немкүрайлы карагандыгынан болар, сірэ... 2007 жыл I2 1055 ...«ОППОНЕНТТЕРГЕ» ҚАШАНДА ОҢАЙ БОЛМАҒАН! Күні кешеге дейін «жауды» сырттан іздеуге бейім едік. Бэріне кінэлі - Ресей патшасының озбыр отаршыл саясаты-түғын. Бертін келе оган Компартияның тоталитарлық жүйесі келіи косылды. Екеуінің тұсында да қазакка оңай соккан жок: шүрайлы жерінен, асыл туған ерлерінен, колындағы билігінен айрылды. Тәуелсіздігін жариялап, тізгінге ие болғанша, ба-сынан эңгір таяқ кетиегені де рас казактың. Осы кезге дейін «Бэленің бэрі - басканың боданында болғандығынан» деп кел-ген казак жүртының ендігі жерде, тэуелсіздік алған тұста елге танымал ерлерінің абактыға қамалып, ойда-жоқта опат болып жагқаны неліктен? Сөйтсе, мәселе біреудің боданында болу-болмауға да бай-ланысты емес екен. Гэп билік жүйесіне, биліктің төңірегіндегі түлғаларға қагысты болып шығады. Қоғам өзгергенмен, адамның билікке деген көзқарасы, бақкүмарлығы мен гаккұмарлығы өзгеруі эманда киын соғатын тэрізді. Ынсап пен сауап, әділеттілік пен шапағат екі пенденің бірінің басы-на кона бермейтін үлкен қасиетке ұқсайды. Атам казактың Аяз би іспетгі тұлғаны болашак ұрпағына өнеге тұтып, аңыз ретінде қалдырып кеткені де осыдан болса керек-ті. Бүгінгіше айтканда, билікке «оппонент» болғандардың тағдыры қай за-манда да оңай болмаған екен... Өтемістің Махамбетінің басын биліктің жандайшаптары алғанына кімнің күмәні бар? Өр рухты Кенесарының басы да Ресей патшасыныц арнайы тапсырысымен Санкт-Петерборта аііарылуы да көп жайттан хабар берсе керек-ті. Жанқожа ба-і ьір да, дарга асылган Бекболат та бәрі-бәрі өз заманындағы баскарушы билікпен араздасып өткен, бетпе-бет күреске көтерілген тұлғалар. Араздасканда, кара басының камын күйттегендігінен емес, «кара казан, сары баланың камы үшін» атка конған. Бүлар - отаршыл патша саясатының күрбандары. Ксңестік кезеңде Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Гүрар Рыскұлов, Нәзір Төрекұлов, Халел Досмұхамедов, Темірбек Жүргенов, Мұхамеджан Тынышбаев жэне тағы баскаларының да көзкарастары кеңестік өкіметпен «сыйыса» коймаған. Олар да «бөтен ойда» болғаны, билікке оппонент болғаны үшін опат болды емес пе. Бұл тоталитарлык жүйенің балама көзкарастағы тұлгалардың даусын тұншыктыру эдісі еді. Біз қазактың, Қазак елінің тәуелсіздігі үшін күрескен, жанын қиған осы тұлғаларды ардактай отырып, бүгінгі тұлғаларымызды элі де өз деңгейінде бағалай алмай жүрміз бе деген ой туады. Жазушы Әбіш Кекілбайұлының «Батпан-батпан байдықтекжер көкірегінде ганаемес,ел кокірегінде де гүнып тұр. Сүйінерге жарайтын жаксы мен жайсан тек жер астында жаткан жоқ, жер үстінде де жүр». Сол жер үстінде жүрген жаксы мен жайсанды көзі тірісінде ардактайтын күн казакка туа ма екен тегі? ...бектерін дер кезінде бағалай алмаған халықтың эділеіті коғам туралы арманының орындалуы киын-ау, сірэ. Қазіргі казак коғамындағы сан килы эрекегтер осындай күмән-күдікке и гермелейді. Тарихтан аскан төреші жок тегінде, талай-талай окигаға куэ болған казақ тарихы элі де сандаған оқиғаның куәгері болатыны анык. Алайда, ендігі жерде катыгездіктің омес, жанашырлыктың, абыройсыздықтың емес асқактықтың жарщьісы болса екен дегіміз келеді де. 2007 жыл ПАРТИЯ ҚАЙДА БОЛСА... Кеңес Одағы тұсында «Халык пен партия бірге!» деген жалаулатқан ұран болатын. Сол ұран ірі калалардан бастап ауыл-аймакқа дейін атшаптырым аумакта ілулі тұратын еді. Накты өмірмен астасып, үйлесіп жатса, нағыз ұранның көкесі сол ғой. Ал іс жүзінде халкың бір жағына, партияң келесі жакка қисайып тұрса, бірліктің де, биліктің де берекесінің кашқаны қашқан. «Жауырды жаба тоқу» эдісі, яки көрер көзге ғана «бэрі керемет» етіп көрсетудің акыры кұрдымға жіберетіні бар. Кеңесгік коғамның түбіне жеткен де компартия мен халықтың жарасымдылығы үйлеспей, арасының алшақтап кеткендігі болса керек-ті. Әйтпесе, компаргия жантэсілім етер шакта халык «аттан-дап» көшеге шыкпағанымен, ең болмаса кәдімгідей жоқтау ай-тар еді ғой. Жоқтау айтпақ түгілі қалың жұрт қамықпады да. Бұл бэлкім, халыктың партиядан эбден көңілі калғандығынан болар. Жетпіс бес жылға жуық кеңестік кеңістікте үстемдігін жүргізіп, елдің еңсесін эбден езгілеген нэн партия эп-сэтте осылайша тарихи сахнадан жылыстап кете барды. Жылап-сыктаған тірі жан болған жок... Қайдагы-жайдағыны еске түсіріп, бакилыкка кеткен ком-партияны неге еске алып отыр дерсіз? Қазір «Халык пен партия бірге» деп ұрандатпасак та, Қазакстан таңдау жасап отырған демокрагиялык коғамның партиясыз күні караң. Өйткені, соңгысы - коғамды демократиялық жолмен өркендетудін негізгі тетіктерінің бірі. Сол себепті, калың бұқараның жаксы омір сүріп, жағдайын жаксартамын десе, партияларға таңдау жасамауға мүмкіндігі жок. «Партия кайда болса, жеңіс сон-да» болатын жаңа кезеңге келе жатырмыз, бүйырса. Кел-меске кеткен коғам мен казіргі коғамның айырмашылығы көппартиялылыкка байланысты деседі саясаттан хабары бар кісілер. Соңғысын куана-куана кұптайсың ғой, әйтсе де, көкейде тағы бір сауалдың жыбырлап-ак түрғаны... Өзіміз әрең дегенде күтылған тоталитарлык жүйенің тірегі болган компартияның сара жолына кайта түсіп жүрмейміз бе, осы? Тоталитаризмге ендігі жолы тура түспесек те, басқа бір «авторитеті» бар «изм»-дердің ауылына ат басын бұруымыз лбден ыктимал. Көкейдегі күлбілтелеген сауалға жауап іздеп отырганымыз сондыктан. Өйткені, әнебір эйдік партияның аіібыны кезіндегі компартиядан бір мысқал да кем емес. Барған сайын «оборот» алып келеді. Жер-жердегі комиссия-ларда да солардың өкілдері өріп жүр. Қыскасы, партиялык күрылым кеңістігін сол партия еркін жүріп, кең жайлай бас-гады. Сондадейміз-ау, елдіңтұтқасын ұстауға үмтылып отырған партия шынайы халыктың колдауына ие ме? Әлде, көрер көзге халыктың мұң-мұктажын көздейтіндігін жапа-тармағай наси-\ат арқылы эйгілеп отыр ма? Халықтың мұң-мұктажы демекші, аталған партия әп-сәтте \алыктык-демократиялык партияга айналып шыға келді. Ондағысы - баска партиялардан гөрі өзінің халыкка біртабан жақын екендігін көрсеткісі келеді. Задында, партияның атау-ын өзгерткеннен немесе оны «халыктык» деп атаганнан бар мэселе шешіледі деп айту қиын ғой. Әсілі, атауынан гөрі сайлаушылардың көңілінен шығатын іс тындырып жатса, со-"ысы нағыз халыктык іс болып шыкпай ма? Қолдан жасалған, арнайы ұйымдастырылған насихаттың акыры кай киырға ба-стайтынын компартияның тағдыры эйгіледі емес пе?.. 2007 жыл Кейде галам жұртшылығы дүние бір полярлы әлемнің канжығасында кетті деп мазасызданып жатады. Біздікі де кұдды осы тәрізді. Әлемдік деңгейдегі шаруаға катысымыз чіамалы, алайда казак коғамы бір партияның канжыгасында кетпесе екен деп аландайтынымыз рас. «АХАЖ - ДАҒЫЛАР АТЫ-ЖӨНДІ Д¥РЫС ЖАЗА АЛМАЙДЫ...» Аталган сыни макалага (№36, 5-12 кыркүйек, 2007 жыл) Қазакстан Республикасы Әділет мннистрлігінің Тіркеу кызметінің комитеті төрағасы С.Әбіштің колы койылған жауап хаг келді. «Қазакстан Республикасының «Неке жэне отбасы туралы» Заңының 55-бабында балаға ата-анасының (немесе олардың орнындағы адамдардың) келісімі бойынша койылады, аты-жөні әкесінің аты бойынша не ұлттық дэстүрлер ескеріле оты-рып беріледі деп бекітілген. Баласының тегі ата-анасының тегімен айкындалады. Ата-анасының тегі эртүрлі болған жагдайда балага ата-анасының келісімі бойынша экесінің немесе анасының тегі беріледі». Әрине, баланың тегі қалай болатыны пәлендей талас тудыр-майды. Оның үстіне дүниеге келген сәби әкесінің атын иемден-бегенде, кімдікін иемденбек? Оқырмандарды толғандыратын бүл емес, баска жагы. Туу іуралы куэліктің мемлекегтік тілде сауап ы голтырылуы. Сөйтсе, оның машакатынан ары-лу оңай емес екен. «Бала дүниеге келгенде баланың тегі, аты, әкесінің аты ата-анасының калауы бойынша және тек солардың кұжат-тарының негізінде жазылып тіркеледі. Макалада көрсетілген Мурзахметов Дамир Кайргель-динович деп Дамирдың әкесінің аты жіңішкелік белгісімен лкссінің төлкұжаты негізінде жазылуы тиіс. Балалардың тегін, атын жэне экелерінің аттарын жіңішкелік белгісінсіз жазу үшін олардың туу туралы актілік жазбаларына өзгеріс енгізу кажет. Ол үшін азаматтар тұрғылықты жеріндегі АХАЖ бөлімдеріне міндетті түрде өздері барып өтініш берулері керек». Мэселенің проблемалық түсы да осы. Кезінде қазақ есім-дерінің барлыгы дерлік зорлыкпен орыс емлесіне сәйкес жа-зылды. Ендігі жерде мемлекеттік тіл өз түгырына орныгуы үшін казақ есімдері казак тілінің зандылығына сай жазылуы гиіс емес пе. Әйтпесе, Джолдасов, Давлетова, Демейсенов, Ченгельбаева, Исбулатова деп жазу ұрпақтан-ұрпақка жалғаса береді. Жіңішкелік белгісінсіз жазу үшін ғана азаматтар іұрғылықгы жеріндегі АХАЖ бөлімдеріне міндетті түрде өздері барып өтініш берулері керек екен. Сонда адамның аты-жөнін мемлекеттік тілде жазуды талап етуге бола бюрократиялык кедергілерді басган өткізу керек көрінеді. Бұл мемлекеттік тілдің канат жаюына жасалып отырған карсылык па? Атқарушы органдар жұмысты жеңілдетудің орнына киындата түседі. Осылай жалғаса беретін болса, орыстың жұрнағынан үстіміздегі ғасырда да құтыла алмас-пыз, сірэ. Қазак тілінде Мыңбаев, Әбдікәрімов жазылғаны не керек, құжат Минбаев, Абдикаримов болып толтырыл-са. Сондыктан туу турапы куэлік пен төлқұжат қазак тілінің заңдылығына сай сауатты түрде толтырылуы тиіс. Әділет министрлігіндегілер «Нұр-Астана» көтерген кұжаттарды азаматтардың аты, тегі жэне әкесінің атын мемлекеттік гілдің ережесіне сай толтыру туралы мэселеден ауыткып, кайтарылған жауапта атын, тегін және экесінің атын озгерту жағына ойысып кетіпті. АХАЖ-дагыларды айтпағанда, Әділет министрлігіндегілердің ездері де қазақша түсінбейтін болғаны ма? 2007 жыл БІЗГЕ БАЙЛЫҚ ЕМЕС, МІНЕЗ ЖЕТІСПЕЙ ЖҮР! Бізде бэрі бар, бұрынғы ағаларымыз айтпақшы, «кұстың сүтінен басканың бәрі». Материалдык тұрғыдан алғанда ғой, бұл. Алайда, сол игілікті ел кажетіне жарататындай, ұлт мүддесіне сол барды ұксатып бағатындай мінез жағы кемшін соғып жатыр казіргі казақтың ерлерінде. Мінезділердің өзі мінезсіздердің көптігінен, табансыз-дықтың кесірінен көбірек зардап шегетіндей. Мінезсіздіктен сорлап отырмыз деп айтатынымыз да сол. Ел тәуелсіздікке ие болғанымен, ерлер жағы басыбайлылык қамытынан элі кұтыла алмай келеді. Басыбайлы мінезі тұрғысынан. Әлихан Бөкейхан ұрпағы айткандай: «Үлтына, жұртына кызмет ету — білімнен емес, мінезден». Ресей, АҚШ, Ұлыбритания оку орындарын бітіргендер кэсіби білімі жагынан емес, халықтың жай-жагдайын, ұлттың мұң-мұқтажын ойлау тұрғысынан олқы соғып жүр. «Он бес жылда осыншама жетістіктерге кол жеткіздік!» деп куаныштан қазакы бөрікті аспанға атып, әйтпесе, «ҚазСАТ» аркылы ғарышка жолдауға да болар еді. Бірақ, елдің экономикалық әлеуеті мен халыктың элеуметтік деңгейін, байлардың казынасы мен карапайым қазакстандыктардың өмір сүру жағдайын салыстырып көретін болсақ, бэрі де тайға таңба басқандай көрінеді. Қазак жерінің бар байлығы, оның түгелдей он бес миллион жұртының үлесін түгендеп, дэулетін асыруға қызмет етіп жатыр ма, әлде... Айтпакшы, сыбайлас жемқорлык дегеніңіз керенау кең-селерді түгелдей жайлап алғандай. Құдды ұлыктар байлығын тұтастай анау жакка өздерімен бірге ала кететіндей жанта-ласа тірлік кешеді. Көзі тірісінде өзіне алтыннан ескерткіш гұрғызған Сапармұрат Ниязов та дүниеден өтті емес пе. Байлыкгың кұлына айналғандар жиған-тергенінің барлығы, баска емес өз ұрпактары арасында күні ертең-ак алауыздык ту-дыратынын шынымен түсінбей ме? Ұлыктардың көбі казактың ұлы акыны Абайды да окымайды ғой. Окыса, соншалыкты далбасалап, ел-жұрттың наласына калып, занды белден басып, байлык жинауға жанталаспас еді-ау. Акын «Ескендір» поэмасында жаһанды билеген Александр Македонскийдің өзін де «тәубасына» түсіріп, адамның көзі бір уыс топыракка ғана тоятынын данышпан Аристотельдің дуалы ауызы арқылы ұгындырған жок па! Абай шығармасын окымаған кызметкердің адамдык, адалдык эліппесінен бейха-бар болуы да бір жағынан занды тэрізді... Әсілі, мемлекеттік кызметшілердің біліктілігін көтеретін оку орындарында «Ескендір» поэмасынан бастап ел баскаруға катысгы пэлсафалык трактаттарды окытуға басымдык берсе ғой. Құжынаган көк кағаздың бергі дүниенің «шлагбаумынан» эрі карай өте алмасын түсінген шенеуніктер осыдан кейін оған аса кұныкпас па еді, кім білсін. Билікке кұмарлык, байлыкка деген ашкөздіктің акыры ынсапсыздыкка бастау болып тұр. Ал оның ақыры қарақан басы үшін кез келген дүниені кұрбандыкка шалуға, яғни мінездікке ұласып жататыны тағы бар... Айтар ойымыздан сэл қиыстау кеттік білем, енді соған кайта оралсақ. Шынында да, қазіргі казак коғамы мінезді жандарға іорулік танытуда. Осындайда бұрынғы аға ұрпак өкілдері еске гүседі, «солар болғанда жағдай калай болар еді» деп түйесің іштей. Қыскасы, казір казак окығандарында Жұмабай Тәшеновтің іабандылығы жок, Жұбанның жүрекжұткандыгы тапшы болу-мен қатар, Аскар Тоқпановтың айбаты жетіспей жүр, сондай-ак Һаукеңнің батылдығы да керек болып тұр. Токетері, Кенесары-ша кайырганда, «Кезенген жаумен кескілесіп түрып өлісуге шыдайтын үл болмаса, сондай үлды туғызып тұрган ел болмаса, казактың кай ісі өрге басар дейсің?!» 2007 жыл ӘРБІР ОН АЛТЫНЫҢ БІРЕУІ МҰСЫЛМАН ЕМЕС... Қазақ жерін діни плацдармга айналдыруға ұмтылушылар жағы жеткілікті. Бұрын-соңды атын естімеген неше түрлі діни ағымдар соңғы он жылдың бедерінде казак сахарасын шар-лап кетті. Алуан түрлі секталар кызметін жандандырып, қазак кауымын жаңа Қүдайымен кауыштырып жатыр. Басқа дінге кұлшылык ететін казактардың шоғыры да комакты көрінеді. Басқа емес Қазакстан мүсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас муфти Әбсаггар Дербісәлінің айтуынша, бегде дінге мінэжат ететін казактардың саны бүгінде 600 мыңды дөңгелектеген көрінеді. Енді бір он жылда миллионнан асып жығылатын болса, онда Қазақстан «көпұлтгы», ал казактар «көпдінді» үлтқа айналады емес пе. Діни секталардың өсу ди-намикасы осындай тұжырым жасауға экеледі. Жалпы, кұзырлы органдардың діни бірлестіктерге қатыс-ты үстанымдары да кызык. «Ел қауіпсіздігіне қагер төнді-ріп огырмаган бірлестіктердің кызмегіне тыйым салуға болмайды». Оларды дер кезінде бұғауламаса, мемлекет кауіпсіздігіне қатер төндіретін тұста мүлде кеш болады емес пе. Өйткені, тамырын жайып үлгерген секталарды ауыздыктау кейінірек киын тиеді. Оның үстіне дәстүрлі емес діндердің кызметіне тұракты қолдау беріп отырган тыскары жерде куатты елдер бар. Сол себепті, олардың қызметін заң аясы түргысынан реттейтін тұста халықаралық деңгейде байбалам туындайды. Алматы облысының Қаскелең ауданында шогырланған Кришна коғамына байланысты жағдай осыны көрсетіп отырған жок па? Оның мүшелері арасында сырттан келген миссионерлер ғана емес, жергілікті халыктың болуы жағдайды одан эрі ушықтыра түсуде. Кезінде жеткілікті мэн бермеген «Хизб-ут-Тахрир» діни-экстремистік партиясының жактаушылары соңғы кездері ел кауіпсіздігіне елеулі катер төндіретінін ұғынған қауіпсіздік органдар бел шешіп күресе бастады. Осылайша мемлекеггік билікке кауіп төндіргенше, діни ағымдардың қызметін бакылауды бетімен жіберу кажет пе? Бүгінде бет-бетімен кет-кен мэсіхшілдер, бахаилар, «иегова куэгерлері» діни тұрғыда үстемдігін жүргізіп, «ар-ождан бостандығына сэйкес» өз кұкыктарын алга тартып, өздерін дәстүрлі дін ретінде мойын-дауды талаи еткенше, құзырлы органдар кимылсыз отыра бере ме? Діни сенімге катысты ала-кұлалык күні ертең ұлттык сенімге де көлеңкесін түсіреді. Қазакстан халқының 70 пайыздан аста-мын мұсылман жамагаты кұрайды деген дерек төңірегінде галас туындайды. Себебі, баска дінге бой ұрган казактардың есебінен мұсылмандардың саны азая түседі де, керісінше бұрын-соңды қазақ жерінде болмаған жатжұрттык діндерге кұлшылык етушілер катары өсе түспек. Сөйтіп, казак жерінің діни тұтастыгына сызат түсіп, Балкан түбегіндегі тэрізді діни қактыгыстарта жол берілмеуіне кім кепілдік береді? Болмаса, тілі бір, діні баска Ливан халкының мұсылман мен христиан болып кыркысуы казак когамына, казақ билігіне сабак болса керек-ті. Бүгінгі бегімен кеткен наным-сенім еркіндігі ертең елдің кауіпсіздігіне катер төндірсе, ол кандай еркіндік?! Қалай болганда да, биліктің діни карым-катынаска байланысты саясатқа сергек карайтын мезгілі жеткендей. Әйтпесе, «Харе Кришна» эуені Акорданың іргесіндегі «ГІирамидадан» естіліп жатса, халқының 70 пайызы мұсылман болып табылагын мем-лекет үшін хас маскара ғой... 2007 жыл ОР ГАЛЫҚ АЗИЯНЫ БИЛІК ЕЛЕСІ КЕЗІП ЖҮР «Билік дегеніміз - есірткі, онсыз саясагкерлер емір сүре алмайды және оны (билікті) сайлаушылардыц өз акшасына солардың ездерінен сатып алады», дейді Ричард Нидем. Шы-нында да, биліктің «бұғауына түскендердің» одан күтылуы киын болатын тэрізді. Билікке аяк астынан келген Қыргызстанның президенті Құрманбек Бакиев оппозицияны элсіретіп алган соң, оз билігін күшейтуге бекінгендей. Әуелі оппозицияның кысымымен кабылданган Конституция жарамсыз деп танылды. Енді кыр-гыздар жаңа Конституцияны референдум арқылы кабылдауга эзірленуде. Осы бағытта «Конституция, реформа жэне өркендеу үшін» қозғалысы құрылды. Қозгалысты ұйымдастырушылардың пікірінше, референдумға шыгарылатын Конституция жоба-сына сай билік тармактары халыкка багынышты болмакшы. Оп-позиция екілдері, керісінше, жаңа Конституция Бакиевтің жеке билігін күшейтуге арналган деп отыр. Ал Құрманбек Бакиев өз өкілеттігін асыра пайдаланбай-гьіндығын, жаңа Конституцияның қабылдануына байланы-сты өз мерзімін ұзартпайтындыгын ресми түрде мәлімдеді. Айтпакшы, референдум атаулы бұрын-соңды Өзбекстанда, Тэжікстанда, Қазакстанда, гінті Қыргызстанның өзінде де өткізілген болатын. Оларда көгерілген мэселе президентгің окілетгік мерзімінің ұзартылуына байланысты болган-ды. Ба-киев те орталықазиялык осы үиреншікті сүрлеуге түспекші дейді кейбір сарапшылар... Түркіменстанның президенті Гурбангулы Бердімұхамедов-тің үлкен саясаттағы жолы енді басталып жатыр. Алайда, ол да такка отырысымен Ниязовтың кадрларымен коштасып, айналасына өзінің сенімді серіктерін топтастырып үлгерді. Биліктің нағыз дэмін татканнан кейін ол да Түркіменбашыдан «тағылым» алып, референдум өткізіп, биліктегі ғұмырын мейлінше соза түспесіне кім кепіл? Ал Бакиев пен Бердімұхамедовтен бір көйлек бұрын тоздырған Тәжікстанның президенті Эмомали Рахмон орын-тағына әлдекашан орнығып үлгерді. Рахмон баскарудың амал-тәсілін әбден меңгері п те алды. Қазіргі кезде елдегі оппозицияның да каркыны бэсеңдеп, басты карсыластары бас саугалап кетті. Республикада референдум өткізіп. президенттік мерзімді жеті жылға да ұлғайпы. Қыскасы, Рахмонның «коштасу вальсіне» элі ерте. Үстіміздегі жылдың аяғында Өзбекстанда кезекті прези-денттік сайлау өтеді. Басты үміткер - Ислам Әбдіғаниұлы Ка-римов. Қазірдің өзінде сарапшылар елдін казіргі президентінің «бэйгені шаппай алатындығын» айтады. Ислам Каримовтің Өзбекстанның билік түтқасын ұстағанына он сегіз жыл болды. Алдымен Өзбекстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы, кейін оны елдің Жогарғы Кеңесі президент етіп сайлады. 1991 жылғы президенттік сайлауда Ис-лам Әбдіғаниұлының асығы алшысынан түсті. 1995 жылғы рефе-рендум барысында Каримовтің бірінші президенттік мерзімі тағы да бес жылға ұзартылды. Ал 2000 жылдың басында өткізілген президенттік сайлауда Каримов кайта сайланды. Бұл жолы 7 жылға. Ислам-ака тағы да кезекгі сайлауға түсіп отыр... Құдды Орталык Азияда «Такта кім көбірек отырады?» деген астыртын бэсеке жүріп жатқандай. Токсаныншы жылдардың басында басталған додадан эзірге екеуі шығып калды. Қырғыз елінің басшысы Аскар Акаев елдегі саяси ахуалдың шиеленісуіне байланысты жарыстан аякасты шыгып, бүгінде ол ірі доданын көрерменіне айналды. «Мэңгілікке сайланган» Түркіменбашы да «мэңгілік сапарга» аттанды. Дүбірлі додада эзірге Өзбекстан мен Қазақстан басшыларының пырақтары кұйрык тістесігі келеді. Соңғысының қолында күшті көзір бар. Еркі қаласа, оның шідагы уакытта президенттікке түсуіне шек койылмайды. Өзбек президентінде ондай мүмкіндік жок. Әзірге. Қыскасы, Орталык Азияны билік елесі кезіп жүр. 2007 жыл МЕН УКРАИН БОЛГЫІМ КЕЛЕДІ... Мен баска емес, украин болғым келеді... Қазақ болу-дан эбден кажыдым: аталарымыз гасырлар бойы аңсаған азаттыкка кол жеткіздік дегенімізбен, өз колымыз өз аузы-мызға жеткен тұстың бұралаңы көбейіп барады. «Қазак, баскаға болдык мазак!» эу басында калжың ретінде кабыл-дағанымызбен, шынында да осы ыңғайдан көрінеді. Жұрт не десе, о десін, ұлтымды өзгергкім келеді. Қазак болыи «катырғаным» шамалы, одан да ендігі калған өмірімде баска ұлттың өкілі болып, емін-еркін өмір сүрейін. Баскалардың алдында төменшіктемей, басын биік үстайтын. - Сонда кім болғың келеді? - Украин. - Неге? - Білмейсің бе? Қазір бұрынғы кеңестік кеңістікте укра-индардан баска аты озып тұрған ұлтты көрігі тұрганым жок. Баскасынайтпағанда, ағайынды Кличколардыңөздері неге тұрады! Бірінен соң бірі кәсіпқой бокс федерацияларының барлығының тэжін иеленді. Жылдар бойы кэсіпқой бокстың көрігін кыздырып келген америкалык, еуропалыкбоксшылар украинұландарыныңалдындадэрменсізкүй кешті. Ұлтынын рухын аскактаткан Кличколар тұрғанда украиндыктардын асығы эманда алшысынан түссе керек-ті. «Алтын доптың» иегері Шевченконың аяк алысы кандай десеңші! Әлемдік ареналарда ойкастаганда, жанкүйер кауым «Шеваның» кимылына кәдімгідей риза болады-ау. «Шевалардың» аркасында ғой, карт кұрлык біріншілігінде атой салганы Украина кұрамасының. Футболдың бэсін аскактаткан «ко»-лардың ойын өрнегі енді Киевтің төрінде футбол көрігін кыздырады. Еуропа чемпионаты Польша мен Украинада қатар ө гетін болады. Не десе де, «Кобзарьдың» ұрпагы азаттыктың дэмін шын мэнінде сезініп келеді. Тэуелсіздігін жариялаған жи-ырма жылга жуык уакыттың ішінде төрт президент тақка отырды. Әуелі Кеңес одагының ыдырауына ыкпал ет-кен елдің тұңгыш президенті Леонид Кравчук билікпен кош айтысты. Жанталасқан жоқ, тізгіннен ажыраса «өліп калатындай» күй кешкен жоқ, алып елдің үлкен кресло-сын Кучмага табыстап кете бар-ды. Кучма да екі рет сай-ланды. Конституцияга сәйкес. Ол ел билігін Януковичке аманаттагысы келіп жанталасканымен, халык өз таңдауын жасады. Сайлауда Виктор жеңіске жетті. Ющенко. Алайда, үшінші президенттің шама-шаркы бес жылга эрең жетті. Ксзекті сайлауда баска Виктордың, Януковичтің багы жан-ды. Украина жұртшылыгы өз байламын айтты. Айтпақшы, еңсегей бойлы ерлермен тайталасып жүрген Юлияның да орны бөлек-ау. Ол президенттікке бэсеке барысында карсыласынан бар болганы екі пайыздың үстінде дауысты аз жинаганы мэлім болды. Осыдан кейін украиналыктарга риза болмай кайтесің. Бір қызыгы, билікпен коштасқандары бет жыртысып жат-пайды да. Саясат ыңгайында алуан түрлі сөз айтылганымен, ұлттық мүддеге келгенде бірауыздылык көрсетеді. Біздің ұлыктарга өнеге-ак болатын жайт. Шетінен сен тұр, мен атайын, Рада депутаттарын айт-сайшы, аткарушы биліктің калғуына мүмкіндік бермейтін. Қысқасы, кысқа мерзімде украиндар Еуропамен терезесі 193 13 1055 теңесетіні айқын. Еңсегейлі ерлері тұрғанда. ЕҚЫҰ-ға төрағалық жасағанымызбен, біздің Казакстанның демокра-тиядан ауылы алыс. Сондықтан да украин болғым келеді менің. Украин болганға не жетсін, рухың аскак жүретін! 2008 жыл ГҰҢҒЫШ ПРЕЗИДЕНТ ҺӘМ ТҰҢҒЫШ ЧЕМПИОН Казакгың талантты тұлғаларына баскалардың ортактаскы-сы келіп-ақ тұрады. Бұл жағынан алғанда, түбі бір өзбек жұрты «өзімсінетін» жандар жегкілікті. Әрідегі әл-Фараби бабамызды айтпаған күннің өзінде, берідегі генерал Рахимовты туыскан халыктың еншілеп алғанын, батырға көрсетілген көрші елдегі кұрмет айғақтай түседі. Бертінде талантты суретші Орал Таңсыкбаев та тегі жа-гынан болмаса да, насихагы жағынан «өзбек» болған-ды. Әйтеуір, Сабыр Рахимовтың зайыбы «аттандап» жүріп, батырды туган жұртымен кайта кауыштырып еді. Алайда, генералдың ерлігін еліне паш етудегі еңбек элі кемшін соғып жатыр. Даңкты ба-скетболшы Әлжан Жармүхамедовті де орыстар «өзбексі андык» деи бағалайды. Соған карағанда казак саңлактарының мэртебесі баска жүрт кызығарлыктай болғаны ғой. Ал біз барымызды бағалауға, таланттарымызды аскакіаіуға келгенде элі баяғыдай бейгам күйдеміз... Ә.гжан Жармүхамедов - казактан шыққан түнғыш Олимпиада чемпионы. Тоғыз дүркін КСРО чемпионы (1970-1978 жж, 1980 ж.), КСРО күрамасыныи сапында үні 'іэрте Еуропа чемпионы (1967, 1971, 1979 жж.). 1972 жылы Олимпиада чемпионы атанды. 1979 жылы «КСРО-ға еңбек сіңірген спорт шебері» атағына ие болды. Қос саусағы мен к'і>ру кабілегінің кемшіндігіне карамастан, Әлжан КСРО-ны Коса алғанда, кэрі кұрлыктың талай додасында топ жарған-ды. Ұзынтұра казақтың шеберлігіне тэнті болмагандар кем де кем. Әлемге әйгілі жатгыктырушы Александр Гомельскийдің өзі Әлжанды «кұрыгына түсіру үшін» сан түрлі эдіс колданған. Акыр аягында спортшыны Мәскеуге «конвоймен» алдыртуга мэжбүр болыпты. Осының бэрі казактың бағына туған баскетболшының талантын еріксіз мойындаганы үшін... Әлжан агамыз оңтүсгігіміздегі көршінің ыңгайына жыгыл-ганда, элдекашан-ак Ташкенттің торінде мадак-марапатка малынып отырар ма еді... Ол карагайға карсы біткен бұтак гәріздес калгіында. «Мені казак емес деп кім айтады? Әлде, 1972 жылдан бүрын Олимпиада чемпионы болған казак бар ма? Әкем Мүсірбекіің тегі тарихка енді, оны өзгерту әсте мүмкін емес. Менің экем - казак, шешем - орыс...», дейді даңкты баскетболшы. Тұңгыш Олимпиада чемпионын халкымен жақындасты-руга жанын салып жүргендер - сол баягы журналистер. Әуелі Әлжан Жармұхамедов журналист Талғат Батырханның жанкештілігінің аркасында басылым бетінде жұртымен кауышты. Одан кейін Алматыга ат басын тіреді. Онда да биліктің емес, спортка жанашыр жандардың шакыруымен. Жакында сырттағы қандастарымыздың өкілі ретінде елордага келді. Даңкты баскетболшының жанынан тагы да Талгатты көрдік. Елорда төріндеде«Түркістан эбжыланымен»бұкаралык ақпарат өкілдері эңгіме-дүкен кұрды... Ана бір жылы Александр Винокуров бір топ шетелдік спортшымен келгенде, «қырылып кала жаздаганбыз». Ұлыктарымызга дейін зыр жүгірген кызмет етіп. Әлжан кел-генде, баска емес Туризм жэне спорт министрлігіндегілердің өзі тым-тырыс. Әлде, «қалай карсы алу туралы» «команда» болмаган ба? Солай шыгар, біздің шенеуніктер бұйрыксыз аттап баспайды гой. Ал бұйрық болса, бәрінің тас-талканын шыгарады... «Бұйрыксыз кимылдайтын» Үкімет те, Гіарламент те жым-жырт. Бэлкім, Гіремьер-Министр мен палата төрагалары Әл-жан Жармұхамедовтің еңбегінен, оның елордага келгені-псн бейхабар шыгар? Әлде Әлжанды кабылдау ол кісілердің денгейіндегі шаруа емес пе? ...Ал біз бұйрык бере алмаймыз. Ел-жұргтың көкейіндегі са-чалды, арман-тілекті керенау кеңселердегі төрелерге жеткізуге гырысамыз. Мемлекеттітің мэртебесін көтеру дегеніңіз -гулгалардың еңбегін багалаумен, аскактатумен астасып жатады емес пе! Жұртшылык тұлгаларға карап бой түзейді. Еліміздін гүңгыш Президенті ұлтымыздын тұңгыпі Олимннада чем-ііионы Әлжан сынды сацлакты Ақорланын төріне озды-рып, марапат көрсетіп жатса, керемет-ак емес пе! 2008 жыл АРТЫГАЛИДЫҢ ЕСЕНИННЕН НЕСІ КЕМ? Тараздыктардың орыс эдебиеті мен мэдениетіне деген шек-тентыскұштарлыгынатаңғаласың.ӘлдеТаразидеологиясының тұткасын орыс мәдениеті мен эдебиетінің тереңіне кұлаш ұрган тұлгалар ұстагі отыр ма? Қалай болганда да, жат жұртта «жанашырлары» бар Ресейге ра-кат, баскаларды «уысында» ұстайтын. Өйткені, мэдениетті санага сіңіру аркылы кез келген жұргты тұсаулап тастауга әбден болады емес пе. Ендеше, орыс идеологиясының ұпайы түгел. Осыдан бірнеше жыл бұрын Гайдайдың «Джентельмены удачи» фильмінің кейіпкерлеріне коладан ескерткіш орнатыл-ды тарихи шаһардын төріне. Кейіпкердің фильмде «Джамбул-ды» атаганы үшін. Қазекеңнің бір ауыз сөздің кұдыретін ерек-ше бағалайтынын осыдан-ак көре беріңіз. Жақында Таразда «Есенин оқулары» өтті. Үшінші рет өткізіліп отырган «Есенин оқулары» барган сайын тараздык жастардың арасында кеңінен канат жайып келеді. Жыл сайын Есениннің туган күні жырсүйер кауым ақынның ескерткіші маңына жиналып, оның жырларын оқып жэне шайырга өздерінің шыгармасын арнайды. - Стихи его бессмертны и бесценны, Сергей Есенин будет жить всегда! - дейді орыс тілінен отыз жыл бойы дэріс оқыган Татьяна Голышева. Апыр-ай, сонда казак акындарының жырлары мэңгілік емес пе? Әлде Голышева сынды әдебиетті насихаттаушылар жағы кемшін бе? Не десек те, элі күнге дейін орыс мәдениетінің шылауынан шыға алмай жүргенІмізді ешкім жоққа шығара алмас?! Әйтпесе, Сергейдің жырларынан бір мысқал кем емес жыр жазған, керек десеңіз таланты жоғары тұратын шайырлар аз ба қазақта! Қамыкпа, досым камыкпа, Келер күн бақыт сыйлайды. Адамдар сыяр табы тка, Акындар бІрақ сыймайды, - деп жырлаган Артыгалидың жырлары Есениндікінен кемшін соға ма? Тараз шаһарының мәдениет саласын басқаратындар Артығали акынның поэзиясынан бейхабар болар, бәлкім. Олай болса, қысқаша соған да тоқтала кетелік. Бар болғаны 21 жыл ғана ғұмыр кешкен (1953-1974) Артығали Ыбыраев артында өшпес жыр қалдырды. Ол Жамбыл облысы Сары-су ауданындагы Саудакент ауылының Байкадам артындағы орта мектебінде оқыған. Жасындай жарқылдап өмірден өткен ақынның жырлары өткірлігімен кұнды. Әр нәрсеге құлақ түріп, Әр нәрсені біл, түсін! Кейбіреулер жылап т ұрып, Жасырады күлкісін. Бұл өмірдің т ұнык сырын, Біліп болар қай кісі. Кейбіреулер күліп т ұрып, Жасырады қайғысын. Жиырмадағы жігіттің өмірлік философиясы қай қиырлардан Қозғайды десеңші. Адамның бүкіл болмысын, тіршілігін қос шумак өлеңнің аясына сыйдырып жібергендей. Тұлпар - өмір, Жалыңа ерте жабыстым. Тіршілікпен, Тізе кағып таныстым, Езге атылдым, Жебесі боп намыстың... «Намыстың жебесІ боп атылған» Артығали жырларынан Тараз қаласының тізгінін ұстаған ұлықтар бейхабар шығар?.. Әйтпесе, тарихи шаһардың төріне Артығалидың сұлу мүсінін орнатып, жырсүйер кауым соның айналасында жыр окып, мүшәйра өткізіп жатса, ғажап емес пе! Қазак мәдениеті мен әдебиетіне қолдау көрсету осындай шаралардан бастау алатын болар. Сіз не дейсіз, окырман? 2008 жыл «Нұр Астана» республикалық жастар апталығында «Жетпіс жеті жылдан кейінгі жаназа немесе ұлт зиялылары неге үнсіз?» (27.02.2011) деген мақала жарық көрген болатын. Жа-рияланымда алаш қайраткері Смағүл Сәдуақасүлының сүйегі елге жеткізілгендігінен оқырманды хабардар ете отырып, үлт знялыларына деген базынамызды да жеткізгенбіз. Әнтсе де, зи-ялылар сол үнсіздігін элі бүзған емес. Аруақ сыйлаған ел едік, жаңа ғасырда ол қасиетімізден де ажырап қалғандаймыз. Амал жок, сол мәселеге кайтаоралып отырған жайымыз бар. Өйткені, Қазак елІ үшін опат болган Смағүл Сәдуақасұлының сүйегІ элІ жер койнына табысталған жок. Арыс сүйегінің күлі Астана қаласындағы Сәдуақас қажы Ғылмани атындағы мешітте әлі сактаулы тұр. «Қауіп еткеннен айтамын» демекші, жоғарыдағы мақалада осыган байланысты өз ойымызды да білдірген едік: «Өлі риза болмай, тірі байымайды». Қазақ асыл азаматтарының сүйегін жер қойнына арулап жөнелткен. Өлік жөнелтуді дауға айналдырмаған, Ендеше, Мәскеу-ден жеткізілген Сэдуакасұлының сүйегін мұсылмандык жөн-жоралгымен туган топырағына табыстау - Қазак елІне үлкен сын. Ел тұтқасын үстағандарға сын, Тәуелсіздіктің 20 жылдығы аталып өтетін жыл ел азаттығы үшін жанын Қиган қайраткер Смағүл Сәдуақасұлына кұрмет көрсету -тәуелсіздікке тәу етудің өзіндік бір үлгісі болмак. ...ЖетпІс жеті жыл жат жерде жатқан сүйектІ енді атажүртында алты күн сақтаудың жөні жоқ, сірә. Халықтың қаһарман перзенттерін қастерлеу осындай игі шаралардан бастау алар болар?! ...Біз айттық, келесі қадам - билікте!» Тағы да үнсіздік зиялылардың қоғамдык пікірге қүлак аспауында бір гәп бар ма, әйтеуір қүзырлы кеңседегілер де кимылсыз. Әншейінде наукандық шараларға белсене кІрісетін шенеуніктер шоғырыСмағүл Сәдуақасұлының сүйегі атажүртқа жеткізілгенінен тіпті бейхабар тәрізді... Алаш қайраткерінің сүйегі атажүртқа жеткізілгеніне де кеше 40 күн толды! 40 күн! О заман да, бү заман қай қазақ бабасының сүйегін 40 күн бойы көмусіз сактаған?! Сүйекті осылай корлауга болама? Сүйегін жер койнына беруді кідірте түратындай түлға ма еді Смағүл?! Ол Сэдуақастың перзентінен алаштың кайраткеріне айналды емес пе?! «Өлі разы болмай тірі байымайды». Бүрын-соңды казақ әуелІ бакилық болған азаматын алыс сапарға аттандырып алып, тІршілІктің тырбаңына сосын кіріспеуші ме едІ?! Әлде, казір алдымен тірілердің мәселесі шешіліп, наукандык шаралар өткізіліп, кейінгі кезек бақилық болғандарға келе ме? «Жүре берсең, көре бересің» деген осы шығар, бэлкім?! 2011 жыл С¥ХБАТТАР ОЙ ТҰСАЛҒАН ЖЕРДЕН ТОҚЫРАУ БАСТАЛАДЫ Сайлау Батыршаұлы ылғи да ұлт мэселесІне келгенде көңілі толмай, алқалы жиындарда өзінің осы ыңғайдағы пікірін жеткізіп жатады. Осыдан жиырма шақты жыл бұрын Алматы каласында казак мектептерін ашуға жанта-ласып жүргенде де қазақ тілінІң мүшкіл халІне көңІлі тол-майтын еді. Қазіргі кезде де сол. Біздің сұхбатымыз да «¥лт мәселесіне келгенде неге күйректІкке салына бересІз?» де-ген сауалдан басталды. 1959 жылғы санақта казақ халқының саны 29,3 па-йыз болған уақытысында да үлт мүддесі үшін күрескенбіз. Сондай қиын кездің өзінде де үлкен сенім алға жетеледі. Қазіргі кезде акырзаман орнатудың тіпті жөні жок. Алайда, өз тізгінімІз өз қолымызга тиген түста ұлттык мүдденІң кенжелеп жатканына күйінетінім рас. Сол себепті менің жазған кейбір макалаларымда, сөйлеген сөздерімде осындай көңіл күй болуы мүмкін, Оның бәрі өзіне тиесілі тұғырына кона алмай отырған үлттык мүддемен астасып жатады. Шын мэнінде оптимиспін. Үкімет келеді, кетеді халык қалады, ¥лт бар жерде оның мүддесі шешіледі деген сөз. Қазақ мемлекеттілігін қайта қалпына келтірген түста, сарыуайымға салынатын тіпті жөніміз жоқ. «Қытай халқының мынандай мақалы бар: «Тоқпан жІлік қаншама жуан болғанмен, оны құмырсқа түбінде мүжіп бітіреді». Менің өмірлік кредом - осы. Қанша жерден ұлт мүддесіне қатысты проблемалар шаш-етектен болғанымен, түбінде біз оны «мүжіп» бітіреміз. Әйтсе де, осы мәселелерді мейлінше жедел жүзеге асыру қажет деп ойлаймын. БІр тІлдІ барлығы - қоғам, өкімет жабылып 16 жыл бойы окытпайды ғой. Сол себепті жаңаша бетбұрыс керек. - Қазақ елі тәуелсіздік алғаннан бергі жерде казақ үлтының жок-жітігі түгенделіп бітті ме? Сіздіңше, тәуел-сіздікті жариялаудың «біссіміллэсі» неден басталуы керек еді? - ¥лттың жок-жІтігі түгенделІп бІтті деп айту қиын. Қайта үлт мәселесінде атқарған ісімізден, алдағы атқаратын ша-руамыз шаш-етектен дегеніміз дүрыс шығар. Әңгімеміз үлт мэселесІ төңірегінде болғаннан кейін бір сәт КСРО-ның күйреуінің салдарына үңіліп көрсек. Мэскеудің басты кателігі сол, Кеңес Одагындағы 15 одактас республиканы, 30 шақты автономиялы республиканы біртүтас кеңес халқына айналды-рамыз дегені. Яғни осыншама халықты жаппай үлтсыздандыру саясатына токпағының астына салып бермекші болды. Әрине, бүған көптеген үлт қарсылық көрсетті, Баршаның көкейінде «Мен өзүлтымды жоғалтсам, мүндай социализм кімге керек?» деген сауал пайда болды. Соншалыкты алып, кұдыретті мем-лекет ыдыраган уакытта соны жақтап бірде-бір үлт көтерілІске шықкан жок. Саяси жүйенің принциптері өзін-өзі ақтамай, үлттарды жоюға багыт алғаннан кейін социализмнің эу бастагы гуманистік идеясы эдіра қалды. ¥лттарды жоямын деген алып империяның өзі күйреді. Одак құрамындағы республикалардың бэрі мейлінше Мэскеудің бүғауынан тезірек кұтылғысы келгені деүлттық мүддеден өрбіді. Тэуелсіздік аспаннан салбырап түсе калған жок, бабала-рымыз азаттык үшін талай арпалысып, бодандық бүғауына Қарсы сан мэрте көтерілІске шыққан. Түрар, Ахмет, Әлихан, Міржакып, Мұстафа, Халел, Сұлтанбектер не үшін басын тікті? ¥лт үшін, ұлттың бостандығы үшін, Кейбіреулер айта-ды: «Ешкіммен күрескеніміз жоқ, құдай аспаннан тәуелсіздікті бере салды» дейдІ. Бұл қате тұжырым. Басқасын айтпағанда, қазақ жастары 1986 жылы көтеріліске неге шықты? Әбден тапталған ұлт санасына сілкініс әкеліп, ұлттык рухты не үшін көтеруге эрекет жасады? Бэрі де ұлт мүддесі, қазақтың елі, жері, тілі, намысы үшін. Сондыктан да біз тәуелсіздікке үлкен қүрбандықтармен қол жеткіздік. Азаттык үшін құрбан болған бабалар еңбегінің өтеуі бүл. Тәуелсіздік алған уақтағы ел президентінің кеңесшісі Ғани Қасымовтың: «Нам неза-висимость пустилось с неба, у нас не было никогда государ-ственности. Первый глава государства Нурсултан Назарбаев» дегенді айтуы да бекер. «Қазактың тарихында бүрын-соңды мемлекеттілІгІ болған жок» деу - қиянат. Бүл жагынан алғанда, алакандай Грузия бізге үлгі-өнеге бо-латындай. Кеңес одагы тараганнан кейінгІ олар өздерІнІң саяси максатын: «Востановление грузинской государственности» деп мәлімдеді. Біз де осылай Тэуелсіздік туралы заңды кабылдаған кезде: «Қазақ мемлекеттілігінің калпына келтірілуі» деп таңбалауға тиіс болатынбыз. Басшылар «біз тумай түрып та қазақ халық болып келді, ел басқарган басшылары болды, бІз бүгін солардың ізін жалғастырушылармыз» деп парасаттылык танытуы тиіс еді. Алайда, оган билІктегілердІң тәуекелі жетпеді. Керісінше, Қасымовтар жоғарыдағы бос сөзді айта-ды. Осыдан кейін Жириновскийлер «казақта мемлекет болған жоқ» деп бөседі. Өзіміздің тарихымызды өзіміз жоққа шығарып отырганда, басқалар не демекшІ? - Қазақстан әлемде тэуелсІздігін жариялаган жалгыз мемлекетемес қой. Олай болса, қазақелінесабақ боларлы қ баска тэуелсіздік алған елдердің кандай алғашкы кадамдары бар? - Өткен ғасырдың 50-ші жылдары Азия мен Африканың біраз елі өз тәуелсіздігін жариялады. 1917 жылы Африкада екі-ак мемлекет — Египет пен Либерия тэуелсіз ел санатын-да едІ. Соңғысы АҚШ-тың кара нәсІлдІлерді тогытып экеліп, қолдан жасаған мемлекеті ғой. Қос қүрлықтағы басқа елдердің бэрі де Англия, Испания, Францияның отары болып келді. Ал 1960 жылы Африкада үш-ак отар мемлекет калып, қалған 50-ге жуык ел өз тәуелсіздігІне қол жеткізді. Олар ең алдымен отарсыздандыру процесІн жүзеге асыра бастады. Оған білім мен бүкіл агартушылык жүйесін жаңа бағытта, үлттык мүдде тұрғысынан карайтын соны бағдарламалар жасады. Окулыктар да осы ыңгайда әзІрлендІ. Бүрын-соңды ¥лыбританияның пат-шайымы мен Француздың императорын мадактаған дүниенің бэрі алынып тасталды. Отар елдердің экономикасы да бодан болған елІнің экономикасына маталып қалган, тәуелді бола-тын. Экономиканың тэуелділігі ұлт мүддесінің де басыбайлы болуына экеледі. Сол себепті жаңадан тэуелсіздік алған ел-дер біртіндеп экономика саласындағы тәуелділіктен де арыла бастады. Мэселен, Алжир Франция экономикасына тэуелді еді, техниканың 60 пайызы Францияныкі-түғын. Олар Кеңес одағымен, баска елдермен байланыс орнатты да француз технологиясының мөлшерін 30 пайызға дейін төмендетті, Сол сияқты Қазақстанда да отарсыздандыру процесін жүргізіп, Ре-сеймен кайта кұшак айкастыра жакындасуғаұмтылудың кажеті шамалы. Керісінше, өндірісі алғадамыған басқа елдермен бай-ланысты ныгайтатүсуіміз керек. ЭкономикалықдербестІгімізге қаншалықты қол жеткІзсек, қалған салалардағы да жоспары-мыз жөнге келеді. Отарсыздандыру процесі жер-су аттарында, жалпы идеоло-гияда жүруі тиіс. ӘлІ күнге дейІн империяның көзІндей көріп Павлодар мен Петропавлдың атын өзгертпей отырмыз? Ресей ұлыктарының қазақ жерін отарлап алғаннан баска қандай еңбегі өтіп кетІпеді?БертінгедейІн айтылыпжүрген «өз еркІмен қосылу» деген бос нәрсе. Ешбір халық өзінің бостандығын басқа біреудің босағасына апарып байлап бермейді. Әбілқайыр бодандықка өз еркімен илІкті дегенге сенбеймІн, амалдың жоқтыгынан бар-ды. Егер кол коймаса, әскердің күшімен жаулап алатын болды. Мұндай әрекетті дипломатия тілінде «принудительная мера» деп атайды. Осындай «мэжбүрлеу шарасы» арқылы қазакты өзіне каратқан елдіңұлыктарының есімімен коштасуды әлі күнге кимай Отырмыз... «Қимай отырғанда» емес мәселе, гәп орыс ұлты өкіл-дерінің көп екендігінде. Біздің билік бишігіндегілер эңгіме төркінін осы киырдан қозғайды ғой? «Орыстар көп қой, олар калай қарайды» деген ұгымды ба-сынан шығарғысы келмейді олардың. Қазақстан тэуелсіздігін жариялаған 15 жылдың ішінде көп нәрсе өзгеріп кетті ғой. Тэуелсіздік алған тұста республикадағы қазақтар саны 40 пай-ыздан сәл асса, бүгінде 60 пайыздан жоғарылады. Мәселе, баска үлттардың аздығы мен көптігінде емес, гэп қазак билІгінІң табансыздыгында. Қазакстанда мемлекеттілІктІң темірказығы болып отырған казак үлты екенін айтуға өзіміз жасқаншақтық та, барша жүрт мойындайды. Орыстар көп дейді, Украина тэуелсіздік алған кезде осы елде 13 миллион орыс болған екен. Қазір 11 миллионның шамасында. Осын-шама нөпір орыс бар екен деп, жалтақтап отырған олар жоқ, елдің түпкір-түпкірінде қолданыста украин тілі жүреді. Бізде небәрі 3 миллион орыс бар деп, бүкіл мемлекеттІліктІң мэселесін солардың кас-кабағына байлап койдык. Кететін адамдар қанша жерден кас-қабағына қарап, асты-үстІне түссең де кетіп қалады. Қазакстанда қиыншылык болған кезде арты-нып, тартынып 2,5 миллион халық кетіп калды емес пе. Рас, біз ұлтшылдык ұранын көтеріп, «кет» деп айтпауға тиіспіз. БІрақ, казак халкының мүддесін баска ұлт өкілдеріне жығып беру мүлдем қате. Қазакстанның, Қазақ мемлекетінІң иесі - казақ халкы. Сондыктан мемлекеттіліктің жауапкершілігі казак | үлтына жүктеледІ. «Қазақстандық үлт» десеңіз жауапкершілік кімдерге | жүктеледі? «Қазақстанды қ үлт»-ты ң өкілдері қазақты ң мол байлығын үрлеп ішіп, шайқап-төгіп, қиын кезде атажүртына қоныс аударып кете барды емес пе? Сосковең, Пачин, Тё мен Гиллер жиған-тергенін аркалап, кеткен жоқ па кыр асып. Сая-си ойынның да өзіндік өргені бар. Достык пен тыныштық үшін басқа халыктармен карым-қатынасымыз жақсы болуы қажет. Бірақ, қазақ халқының мәртебесін диаспоралар дәрежесіне дейін төмендету кате. «Қазір барлығы - дүнген де, ұйғыр да, ингуш та, өзбек те, қазақ та бірдей» деген сөз биліктің аузы-нан жиі айтылады. Қүдды кешегі Кеңес одагының көшірмесі Іспетті. Конституция талаптарына сай азаматтық кү қықтарымыз бірдей. Бірак, атам заманнан осы жерде мекендеп келе жатқан оның толыққанды иесі, мемлекет атын иемденш отырған ұлт бар емес пе? Неге оның құкы шектелуі тиІс? - «Қазакстандық улт» деген уғымды айтып калдыңыз, бұл кешегі «кенес халқының» бүгінгі «бауыры» емес пе? «...стандық» соншалықты қимайтындай беделімізді биік-тетер жүрнақ па? - Бұл идеяны ту кылып көтерушілер мысал ретінде АҚШ-ты айтады. АҚШ федеративті, ал Қазакстан біртұтас мемлекет. Сол себепті екеуін салыстыру мүлдем дүрыс емес. Қазақтар эт-нос ретінде атам заманнан, мыңдаған жылдар бойы осы жерді мекендейдІ. Ал америкалықтардың абориген-үндІстердІң атамекенін, бүгінгі АҚШ аумагын багындырганына екі жүз жылдың жүзі болды. Қазақтарды атажұртында ту тіккен халық ретінде бүгінде күллі әлем мойындайды. Ендеше, әлем мойындаған акикатты айтудан біз неге жасканамыз? Франция жүртын жалпылай француздар, Түркиядағы халықтарды үлтына ажыратпай түріктер деп атайды, ал бізде неге қазакстандық үлт болуы тиіс? Еуропада франциялық, түркиялык, германиялык деген ұлт жок. Қолдан жасалған үлт «кеңес халқының» ақыры қайда апарғанынан бейха-бармыз ба? Қазақ үлтын «қазакстандық үлтка» айырбастау үғымды баскаша мағынасына қарай бүрмалау болып табыла-ды. Егер шын мәнісінде бір ұлт жасағысы келсе, баска диа-спора өкілдері «казақ үлты» болып жазылсын. Бірақ, оларды мәжбүрлеудің қажеті жок. Қазақстандатуып-өсіп, оны Отаным деп санайтындар «казакұлтын» кабылдаймын десе өз еріктері. Қысқасы, «қазақстандықұлт» дегенге қарай қисагодың қисыны тіпті жоқ. Атажұртында қазақтар азшылықка айналып, 40 пай-ыз болғанда, «ойбай үндемейік, азбыз», дедік. Енді уакыт эміршінің өз сөзін айтатын кезі келді. Қазақ халкының саны 60 пайыздан асты. Шекарамызды шегендеп алдык, экономикамыз өсу үстінде, елдің түрактылығы орнықты. Ұлттың сана-сезімі жоғары. Сондыктан ендігі жерде Қазак мемлекеті, казак халкы, Қазақ ұлты дегенді калпына келтіруіміз керек. Ата Заңымызда «Қазақстан - казақ халқының мемлекеті, онда басқа ұлттардың өкілдері де түрады» деп жазылуы тиіс. - Ниет түзу болса, тілді меңгеру дегеніңіз аса қиы н шар-уа емес секІлдІ, оған бІздің Премьер-министрлер «премь-ер» бола алады. Олай болса, Қазакстанда баска ұлт өкіл-дері мемлекеттік тілді меңгерген жагдайда президенттік-ке бэсекеге түсуге әбден кұкы бар екен. Келесі жолы Сергей Терещенко додаға түсіп жатса, таңғалмайсыз ба? - Таңданатын несі бар, Ата Заңның аясындагы кабыл-данган заңдар Терещенконың президенттік бәсекеге түсуІне мүм кіндік береді. Конституция бойы нша мемлекеттік тілді меңгерген елІмІздегІ кез келген үлт өкІлІ де президент бола алады. Биліктегілердің бұған да айтатын уэжі дайын. «Демократиялык дамуды алдына мақсат етІп қойган кэрі күрлыкта осындай. Еуропада, мысалы, Францияның Консти-туциясында президент міндетті түрде француз болуы керек де-ген сөз жоқ, немІстерде де солай». Оларга ондайды жазудың кажеттілігі де жок. Себебі, француздар өз елінде 85 пайыздан астам, ал немістер Германияда 90 пайызга жуық. Ешкашан ол жерде баска үлттар президент болуы мүмкін емес, жазбайтын себебі де сол. Баска үлт өкІлдері сайланып кетуІ мүмкін деп кауіптенген елдерде оны мықтап түрып Конституциясында бекітеді. Мәселен, Моңголияда президенттің моңгол болуы, оның үстіне ол Моңголияда туылган болуы міндетті. Біздің де Ата Заңымызда осылайша таңбалануы тиіс. Қазакша үйрену киын боп па? Ата Заңға енгізу керек демекші, Перуде төмендегідей жагдай болды, Жапония осы елге үлкен инвестиция құйды, Сөйтіп, елдегі бүкіл экономиканың тетігі жапондардың қолына көшті. Алайда, инвесторлар жарылқайды деген сенімнің алдамшы екені көп уақыт өтпей-ақ мэлім болып қалды. Тарихта бір халық екінші халыкты асыраған жағдай болған емес. Уакытша асыраган күннің өзінде де түпкі мақсаты өз мүддесімен астаса-ды. Перуліктер инвесторларға көңілі ауғаны соншалык, барлық жүмақты жапондықтар орнататындай күй кешті, Тіпті кезекті президент сайлауында түбі жапондык Альберто Фухимориді мемлекет басшысы етІп сайлап жіберді. Әрине, ол алгашқы кездеріжаксылыкжасағансыңайтанытканымен,екіншіжағынан Перудің байлығын Жапонияға қарай тасыды. Бүкіл байлық жапондардың қанжығасына бөктерілді. Ең ақырында жағ-дайы нашарлаған халық көтеріліске шығып, президенттІ кылмыстык жауапкершілікке тартуды талап етті. Президент болса ұшаққа отырып Жапониясына тайып отырды. Оның үстінен кылмыстык іс козғалғанымен, Жапония оны әлі күнге дейін бермей келеді. Ата Заңымызға қазақ елінің президенті қазақ болуы тиІс дегендІ шегендеуімІз қажет дейтінІміз де сол. -Уинстон Черчилльдің: «Англияның мэңгілік доста-ры да, мәңгілік жаулары да жоқ, мэңгІлІк мүдделері ғана бар» деген қанатты сөзі дүниеге тарап кетті. Сол сиякты қазактың мәңгілік мүдделері жөнінде қайсыларын атар едіңіз? Қазактың мэңгілік мүддесі, ең алдымен, казактың өзін үлт ретінде толыкканды санауымен бағамдалады, Соңғы уакыттарда қазақ әлі үлт ретінде қалыптасқан жок деушілер қайта атка қонды. Басқа түгілі халық кадір түтқан Олжас Сүлейменовтің өзі «қазак әлі халықретінде қалыптасқан жоқ» дегенді айтып жүр. Өткенде оқыған, көзі ашықдеген қазақтың бір азаматы: «балалардың бәрі орысша оқиды, қазақша басы-лымдарды окитын қазақтар аз, бүл қазақтың үлттық деңгейге көтерілмегендігін көрсетеді» деп сайрап отыр. Мен әлгіге: «осындай әңгіменІ айтып отырған сенің үлттық сана-сезІмІң элІ жетілмеген», дедім. Біз ешбір үлттан кем емеспіз. Әңгіме кеңес өкіметі түсындағы жетпіс жыл ішінде Мәскеу бізді жаныштап, басып тастады. Қүдайга шүкір, қалпымызга қайта келдік. Сол себепті ендігі жерде біздің төменшіктейтін жөніміз жоқ. ¥лт ретІнде, халык ретінде Мәскеу не дейдІ, Пекин не айтар екен, Еуропаның пікірі қандай, Вашингтон қалай дер екен деген жалтактықтан арылуымыз керек. Бұл жерде басты мүддеміз -қазак халқы, қазақ мемлекеті, қазақ мемлекетінің тұтастығы болуы керек. Иэ, біз басқалармен сауда-саттық, техникалық байланыс орнатуға мүдделіміз. Алайда, біреудің айтқанына көніп, айда-уымен жүрмеуіміз керек. Мэселен, менің ойымша, Қазакстан АҚШ-пен канша жерден стратегиялык эріптес болса да, оның Иракқа әскер жіберуі қате деп есептеймін. Өйткені, бірде-бір араб мемлекеті, АҚШ-тың ең басты одактасының бірі болып табылатын Кувейт, Сауд Арабиясы, Катар, Египет бірде-бір жауынгерін Иракқа жіберген жок. Мұсылман элемі де кыбыр етпеді. Өзбекстан, ТэжІкстан, ТүркІменстан, Қырғызстан да әскерін шекарасынан эрі шығармай отыр. Ал, мұсылман элемі қазақтардың үстанымына түсінбестік танытады, «бұлардың бүйрегі баска жаққа бүрады» деген сыңайда. Иракта АҚШ-тың ғана мүддесі бар, оған Қазакстанның катысы шамалы. Сол себепті бір мұсылман мемлекетінің келесі бір мұсылман мемлекетІнІң аумағына әскерІн кІргізу дұрыс емес. Иракқа АҚШ әскерінің кіргенін көршіміз Ресейдің Сырткы істер министрлігі баскыншы ретінде баға беріп, мәлімдеме де жаса-ды. АҚШ-тың Иракқа қарсы шабуылын Б¥¥-ның Қауіпсіздік Кеңесі қолдаған жоқ. Өзінің сыбайласы Үлыбритания бол-маса, Еуропа Одагы да Вашингтонның ниетін құп көрмеді. Сыртқы саясаттағы мұндай қадамнан ешқашан ұпай таппай-мыз. Сондықтан неғүрлым әскерді тезІрек шығарып алсақ, соғұрлым бізге абырой болады. Мэңгілік мүдделер, ең алды-мен өзіндік мүдделерді жүзеге асырудан басталады. ¥ лттық мүдделердІ жүзеге асыруда ұлт зия; ларының ыкпалына байланысты екені анык. Осы төңі-ректегі ұстанымдар тұрғысынан карағанда казіргі казак зиялыларына көңіліңіз тола ма? - Зиялы кауымның ұлттык мүдденің бастауында тұруға тиіс екендІгі басы ашық мәселе. Өкінішке карай, бІздің бүгінгІ зия-лы кауым өз міндетін аткара алмай әлек болуда. Қазак халкын казақстандық халыққа айналдырамыз деп отырғанда, олар ау-ыздарына су толтырып алгандай үндемейдІ. КөбІсімен жеке-жеке ұлттық мәселе төңірегінде әңгіме өрбіте калсаңыз, қолдап-куаттай жөнеледі. Ал енді осы пікіріңіздің бэрін алқалы жи-ында неге айтпайсыз? десең: «Жасымыз келді, бізге саясатпен шұғылданудың керегі не?» деп ат-тонын ала кашады. Олардың көпшілігі - «Халық артисі», «Халық ақыны», «Халык жазу-шысы», кілең «халықшыл» тұлғалар. Ал шынайы халықтық мәселеге келгендегі әрекеті жоғарыдағыдай, Кейбіреулері тіпті адам ұялатын сөз айтады. «Мен жақында 60-қа келемІн, таяу-да 70-ке келемін, соның алдында ұлттық мәселені козғау ұят». Сондағысы - биліктен қатты қағаз бен сылдырлақ темір күтеді. Қүдды сол кағаз мен медальды алғаннан кейін абыройы аспан-дап шыға келетіндей. Одан да биліктің алғыс хатына емес, халықтың алғысына бөлену бәрінен де қымбат емес пе. Темір-терсек орден-медальдардың Кеңес одағы түсында нешебір көкесін алған көкелеріміз жүр ғой арамызда. Солардың өзін бүгінгі үрпақ түстеп тани ма екен? Әлде, осы кІсінІң пәленбай орден-медалі бар деп төрге отырғызып, кұрмет көрсетіп жатыр ма? Бауыржан Момышүлы, Жүбан Молдагалиев, Шона Сма-ханұлының есімі бүкіл жүртка танымал. Олар орден мен атаққа бола қызмет етпей-ак халықтың ілтипатына бөленді ғой. Көп халык Бауыржанның Кеңес Одағының батыры атағын бертінде алғанын білмеуі де мүмкін, ал Жұбанды халык КСРО МемлекеттІк сыйлығының лауреаты ретінде емес, биліктІң өктем саясатына қарсы шыққан от жүректі ақын ретінде бағалайтыны сөзсіз. Зиялы кауым демекші, олардың қалың шоғырланған орта-сын билік өз колымен быт-шыт кылды. Баска емес алып Компартия санасуға мәжбүр болатын Жазушылар одағы, кезінде Жүбанның Колбиннің шыбын жанын шырқырататын каламгерлер шаңырағы бүгінде мыңдаған коғамдық ұйымның бІрІне айналды. Ондагысы «АҚШ-та, Еуропада жазушыларды каламы асырайтын көрінеді». Баяғыдан келе жаткан дәстүрді бір сәтте үзІп тастап, ал ендІ батыстың жазушысындай өмІр сүр дейді. Олай болса, батыстың күндылыктарына мойынсұнсак, тагы да «үқсап багудың» әдісі бүл. ¥лттың болашағын, мәдениетін, халыктың ертеңін ойлайтын мемлекет зиялысын ешқашан түсаулап үстамайды. Ой түсауланган жерде даму жайына калып, токырау басталады. Кесек-кесек ойлардың ордасына айналған Ғылым Ака-демиясы экономикасы карыштаған Қазақстанда қоғамдық бІрлестік деңгейіне түстІ. Ғалымдар өз ойын билІктегілердІң көңілІнен шыгатын пІкірлермен безбендеуге кІрІстІ. «Милы бастарды» тұрмысқа тәуелді ету олардың Үкімет алдындағы «жауапкершілігін» де күшейтеді. Арпалыскан арыстандар-ды тәубасына түсіру осылайша өкіметке оңайға түседі. Оның үстіне бұрын пікірі онсыз да солкылдактар биліктің «корасына» әдемі кіре салады. - Бүгінде ұлт зиялылары халыкка емес, билікке кызмет ететін болып түр ғон сонда. Билік бір кездегі партноменку-латура сиякты «айдауына жүргізіп, айтканына көндіргісі» келетіндей ме, қалай? - Дұрыс айтасыз, «уысында ұстау» жағынан бізде өткен қоғамнан көп айырмашылык жоқ. ҮкІмет жазушыларды да, ғалымдарды да, тұтас зиялы қауымды «шөміштен қысып» отыр. «Қысымның» күштІлІгІ зиялыларды ұлттық мәселеге келгенде сипай камшылай айтуға мэжбүр етеді. - Сіз кеңестік кезенде қалай «ұлы» болып жүрсіз? Момышұлы, Қыдырбекұлы, Смаханұлылардын қатар-ында... - Бала кезден БаукеңнІң ерлІгін естіп өстІк. Үлты үшін күрескен жаксы хикаяларын жадымызға түйдік. Баукең 1944 жылы майданнан келіп Ғылым академиясында лекция оқыған. Қанды соғыста жүрІп казақ халкының бүгінгІ жағдайы, тілі, қазақтың ұрпағын қалай тәрбиелеу керек, қазак ұлты төңірегінде кеңінен эңгіме қозғайды. Осының бэрін оки жүріп, ұлтка кызмет ету үшін ұлттык фамилия болуы керек дегенге токтадым. Мектепте жүрген кезде-ақ «ұлы» болып жазылдым. «¥лы»-лардың бэрІн ұлтшыл дейтін ол кезде. Шынында да, олардың бәрі де ұлтка жанашыр жандар еді. «¥лы» сөзі адамға үлкен мІндеттер жүктейдІ. Бұл жерде ұлттық намыс, ұлттык қасиет басым болуы тиіс адамда. Өйткені, казак екеніңді әйгілеп тұратын үлкен сөз бұл. - Әңгімеңізге ракмет. 2006 жыл АДАМДАРҒА АУЫЗДЫ БЕРГЕН АЛЛАҺ: «АҚИҚАТТЫ АЙТЫП ӨТ», ДЕГЕН БОЛАР! - Қазакстан бәсекеге барынша қабілетті әлемдегі 50 елдің қатарына қосылуга ұмтылуда. Жекелей алғанда қазақ поэзиясы алғашқы елуліктің қатарына ене ме? - Қазақстан экономикасы жағынан, басқа да параметрлері жағынан елулікке қосылар, бэлкім, одан да жоғары биікке ұмтылар. Оған уақыт төреші. Әйтсе де, менің айтарым, элемдегі алдыңғы катарлы 50 елдің арасында казак поэзия-сымен тІзгін кағыстыра алатын поэзияны көріп отырған жокпын. Өйткені, адамзаттың көркемдік ойлау дэрежесінің бІр көрсеткішІ поэзия болатын болса, осы жагынан алганда ең кереметі - түркі тілді поэзия, соның ішінде казақ поэзия-сы. Анау Асан қайғы, Ақтанбердіден бастап бертІндегІ Абай, Мағжан, Қасым, бүгінгі Маралтайға дейін жазған дүниесінің бәрі керемет емес пе. Қазақты ң көркемдік ойлау жүйесі бәрінен асып түседІ. - Жалпы, қазақ поэзиясының деңгейі баскаларынан шоктығы әлдекайда биік делік. Алайда, дэл казіргі поэ-зияны ертедегі қазақ поэзиясымен салыстыруға келе ме? - Мен қазақ әдебиетінІң баска жанрлары қандай дәрежеде екенІн былай ішІм сезеді. БІрақ, казақ поэзиясы элІ де өз тұғырында деп айтар едім. - Жөн-ақ. Қазақ поэзиясы замана биігінен сөйлейді дейтін болсак, сіз неге заманауи такырыпка жазбайсыз? Мәселен, уакытты ң үнін жеткізетін тэуелсіздік, «Бәйтерек» сынды тақырыпка неге қалам тербемейсіз? - Мен ондай такырыпты жаза алмаймын, Мен Алланың айтканымен, жүректіңәміріменғанажазатын жанмын. Жақында Тыныштықбектің сұхбатын окыдым. Ол айтады: «Ақын -Тэңірінің өкілі, экім - патшаның өкілі». Осыған үндес екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сталиннің айткан бір сөзі бар: «Гитлеры приходят и уходят, а Германия остается». Сол сиякты қаншалықты уакыттың науқанына орай қалам тартқанымен, олардың бэрі өткінші. Науканшылдык ұранның бэрі өтеді де кетеді, ал ақиқат - мэңгілік. Ал нағыз ақын акиқатпен бірге калуы керек. Мен қазак поэзиясын «Бәйтерек»-тің деңгейімен бағалап отырған жоқпын. - Сонда казіргі казак поэзиясын кімдермен бағалайсыз? - Мен бүгінгі поэзияның деңгейін Есенғалиға, Тыныш-тықбекке, Жэркен Бөдешке, Маралтайларға, Танакөздерге, Дэу-рендерге қарап бағалаймын. - Қай заманда да сарай ақындары әдебиет тарихында калса, тек мыкты акындармен сөз сайысы аркылы калған емес пе. «Бэйтерек», «2030» сынды арнау жыр жазған кейбір сарай акындарының эдебиеттарихында калмайтындығын солар неғып түсінбейді? Әдебиет тарихы нан олар әлде бей-хабар ма? - Жок, олар бейхабар деп ойламаймын. Тіпті олардың ішІнде таланттылары да болуы мүмкін. Әйтсе де, олардың барлығы кеңестік жүйенің жұрнағы. Бэрі кешегі заманда арнау жыр жазып дагдыланғандар. Компартияны, Ленинді жырлаган ақындар. Бүгін енді әкімдерді, ел басшыларын жырлайды. Қазақ әдебиетінің беделі бір жағынан төмендеп бара жатқан себебі де сол. Ода жазғандарды мен ақындар санатына қоспаймын. Ал жалпы, қазақ поэзиясының деңгейін мен ондайларға карап емес, негізгі діңіне, түбіне қарап бағалап отырмын. Қазіргі казақ поэзиясының көркемдік ізденістері өте тереңге кетті, Ал сарай акындары кай уакытта да болған, бола береді де. Сарай ақындарынсыз нағыз ақындардың сәнІ кірмейдІ. БІр жағынан ондайлардың жүргені дұрыс та. Сіздіңжырларыңыздан экім атаулыға деген салкынды лебі аңғарылады, Бұл не себепті? «Әкім болар едім ғой, акын болмай... Акыл-есім егерде «дұрыс» болса!» деген өлең жолдары тағы бар. Әкімдер соншалықты көңіліңізді қалдырган ба? - Оны бір жағынан қылжактап айтканым ғой. Әйтпесе, мына өмірге қайта келсем, бэрІбір ақын болар едІм. Барлығынан ақындыкты биік коямын. Ал биліктің тізгінін ұстағандар мың жерден ішіп-жеп, дүниені шайқай берсін, олардың бэрі өткіншІ. Нагыз поэзия мен нағыз ақын жо-ғарыда айтқанымдай, мэңгілік. Ақындық - құбылыс. Мен мэңгІге калатын құбылыспын. Ал әкІмдердІң бэрі жаман десек, тағы күпірлік. Олардың ішінде мэдениетті, эдебиетті түсінетін жақсылары да бар. Мәселен, Қарағанды облысының бүрынғы экімі Камалтин Мүхамеджановты керемет сыйлаймын. Себебі ол мені акын ретінде алаканына салды. «Серік акын не айтады екен? Соны тыңдаңдар. Серікке жағдай жасау керек, оны ер-келету керек. Біз келеміз де, кетеміз. Акын - мэңгілік» деген тәрізді сөздерді айтқан да Камалтин. Сондықтан акынды, поэ-зияны қүрметтеген экімді қызметінен кетті екен деп пікірімді өзгерте алмаймын. - Жогары қызметте жүргендердІң ішінде ұлт мэде-ниетіне жанаш ырлык танытатын түлға жокдеп ойлайсыз ба? - Бар. Неге жок болсын! Күлтегін жазбасының ата-жүртына оралуына бірден-бір себепкер болған Иманғали Тасмағамбетовтың еңбегінің өзі кандай! Оның кай кызметте жүрсе де, үлттың мәдениеті мен әдебиетіне бүйрегі бүрып тұрады. Бүгінде Алматы каласының экімі ретінде каншама қыруар шаруа тындырып жатыр. Басқасын айтпағанда, алматылық шыгармашылық өкілдерІнің бүгінде еңсесІ көтеріліп, жағдайы жақсарды. Алматыны айтпай-ак, Қара-ғандыдағы акынның жарык көрген жаңа шығармасына жылы лебіз білдіруінің өзі оның ұлт эдебиетін калай кұрметтейтінін көрсетеді емес пе. Жеделхатты алған сәтте керемет толкыдым. Егер мемлекеттік билікте жүргендердің барлығы Иманғали сияқты үлт мәдениетіне жанашырлықтанытса, қазақ мэдениеті элдекашан-ак әлемдегі мэдениеті озық елдердің катарынан көрІнер еді. - Жалпы, қазақ қоғамында әкімдерге деген солақай көзқарас калыптасып отырған тэрІзді. Бұл неге байланы-сты ? Мен ұлт мүддесіне шекесінен карайтын экімдердІ жактырмаймын. Олардың бойындағы жаман касиеттің бэрі орыска бодан болган түста бойга сіңген. Мысалы, ерте заман-да казактың ел түтқасын үстаған азаматтарының дені өзі экім, өзі ақын, өзі батыр болған. Ал қазіргінің әкімдері олай емес, оларға қарсы антипод болып отыр. Адам түлға болу үшін ол қасиет ананың сүтімен берілуі қерек, генетиқалық түбінде ке-ремет бір тек болуы тиіс. Мысалы, Қаз дауысты Қазыбек мен би болайын деп ешкімнен билікті сүрап алған жок кой. Ол өзінің қүдіретІмен, талантымен, айрықша елге жаккан касиетІмен би болды. Ал бүгінгі әкімдерді жоғарыдан тағайындайды, сол себепті олар халықтың мүң-мүқтажын жете түсінбейді. Осы түргыдан келгенде, мен әкімдерді сайлау керек деп есептеймін. Президентті сайлаған халықтың облыс әкімін сайлауға өресі жетпей ме? Мен осыған таңғаламын. Халықтың жүрегін өзінің кабілетімен жаулап алған әкім елге де орасан зор пайдасын тигізеді. Өзінің еңбегімен көрінген экІмдІ халық қайтып жек көрмекші. Бір экімді алып тастап, екіншісін тағайындай бер-геннен ештеңе өзгермейді. - «Біз - бассыз қалған денеміз, «Бассыз салт атты» секІлді» дейдІ ақын Серік Ақсүңкарұлы бір өлеңІнде. Енді осы ойды тарқатып көруге үмтылсақ. Бассыз қалғанымыздың себебі мынау. Өйткені, бІз Махамбеттің басын алғаннан бастап «ақынды өлтіруге болады екен» деген орыстың кұдай ұрған өнегесіздігі біздің халыкка да жүқты. Бүған дейін қазақ халқы ақынды пайғамбардай сыйлаган едІ, ал МахамбеттІң басы шабылғаннан кейІн халық-ты ң қасіреті н аш ы қ айтаты н ақы н ды ққа қатысты қасіретті сойқан басталды. Кенесарының, Махамбеттің басын алған адамдар құрметке бөленді, марапатталды. Ресейдің билігі, коғамдық пікірі тарапынан, қазақтың ішкі дүниесі тарапынан. Өткен ғасырдың отызыншы жылдарындағы қуғын-сүргінге де алдымен акындар ілікті. Мағжан бастаған, Сәкен қоштаған ақындар оққа байланды, Содан кейін интеллигенцияны - «іріңді топты» (Сталин) жеккөру басталды. Осылайша, акын әрі батыр халықты бордай тоздыру белең алды, Сол психология әлі күнге дейін біздІң елде салтанат кұрып отыр. Бассыз калған денемІз деп айтатыным да сондықтан. Елге бас болатын тұлгаларын күрбандыққа шалғасын, «бассыз калған денеміз» демегенде не? - Сіздің өлеңдеріңізде қай коғамда болсын ондағы ахуалға көңіл толмаушылық ауаны анық байқалады. Өз еркіңіздегіні жүзеге асыру мақсатында эмиграцияға кетіп калу ойыңызда болған жок па? - БІз сияқты бодан елде өскен ой адамының бэрі - эмигрант. Біз негізі эмиграцияда жүрміз. Бірақ, еврей үлты өкілдерімен салыстырғанда, біздің бір трагедиямыз бар. Олардың бара-тын елі бар, Израилы бар. Біздің табан тірейтін еліміз жоқ, бізді ешкім қабылдамайды. Баратын жері жок эмигранттар -қазақтың акын-жазушылары. Мәселен, Асқар Сүлейменов ба-ратын жері жок эмигрант-тын. Біз Алланың алдына ғана бара-мыз эмигрант болып... - Эмиграцияға казактың кайраткері Мүстафа Шокай кетті ғой... - Одан баска шетелге кеткен адам жок қазақ топы-рағында. - Бүл неге байланысты? - Бүның жауабы Абайда бар ғой: «Туған жер, өскен мола жібермейді, Әйтпесе түрмас едім осы маңда». ¥лы ақын осы-лай мойындаған-ды. Шын мәнінде, қазақ халқы туған жерін өте жақсы көретін халықтардың санатына жатады. Әсіресе, өскен жүрттан, туған топырақты киып тастап кете алмаймыз. Дұрыс па? Сосын сормаңдай болып отырғанымыз. - Орыстың оқығандары Қазан төңкерісІнен кейІн де, Кеңес Одагының «кемелденген» түсында да эмиграцияга кетті ғой... Батысқа барып орыстың еркін ойының, ұлттык рухының болмысын сақтап қалды емес пе? БІздің Мағжан, Сәкендердің шетелге кетіп жан сактауына болмас па еді? - Осы ой кейде мені де мазалайды. Неге Мағжан ше-телге кашып кетпеді екен? Мағжан эмиграцияға кеткенде тірі қалушы ма еді, қайтер едІ?.. Бірақ, қазактың өзіне тэн менталитеті акынды туған топырағынан жібермеді. Не бол-са да, көресімді еліммен бірге көрейін деген ой оны алыска ұзатпады. Мағжанның түбіне жеткен осы менталитет. Мұндай ой қазақтың окыгандарының бэріне тэн. - Бертінде тіпті Кеңес Одағы түсында Солженицын де шетелге кетіп бас сауғалады емес пе? - Оның мынадай мэні бар. Ол түста қос лагерь - социа-лизм мен капитализмнің текетіресі Солженицыннің тағдырына кэдІмгідей әсер етті. Ол кеңестік идеяның арқасында тірІ калды. Солженицын өзінің талантының аркасында емес, ол антикеңестік идеяның арқасында жазушы болды. КеңестІк қоғамның жаулары оған колдау көрсетіп, өз мүддесіне эдемі пайдаланды. Ал қазақтың жанына қуат болатын шетелде қай жакыны бар? Қазақтың проблемасы тек қана қазаққа керек, сол себепті оны жатжерде ешкім күшакжайып карсы ала коймайды. Сол себепті когамға көңІлі толмаған қазақтың окығандарының барар жер, басар тауы жок туган жерінің эмигранттары деп ай-тып отырғанымыз да сол. Қалай болғанда да, біз өз жерімізде боздап өлеміз. - Кеңес түсында антисоветшіл болдыңыз, үлт рухына қатысты шығармаларыңыз жарық көрмей, цензураның сүзгісінен өтпеді делік. Ал енді Қазақ елі тәуелсіздік алған түста да сІздІң бөркІңІздІ аспанга атып отырғаныңыз байқалмайды? Кеңес одағы түсында жазылған «XX гасырдың жиырма сәті» деген дүнием кеңестік жүйеге қарсы шығарма ретінде ту-талакайы шыкты. Ол толык күйінде еш жерде жарияланған жоқ. Кеңес Одағы түсында жазғандарымды жариялау мүмкін болмады. Ал ел тәуелсІздігін алганнан кейІн жарық көрген шығарманың өзІне қаламақы төлемей қайыршы етІп қойды. Адал еңбекті эділ бағаламаған жүйені калай үнатарсың? Тәуелсіздікке кол жеткіздік дегенімізбен, оның жетістігі қарапайым халықтың өмірінен сезіле ме? Гэп осында. Қазба байлыкты ң ракатын кімдер көріп отыр? Басқаны айтпай-ак қояйын, еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі жерде үш кітабым жарық көрді, үш тиын каламакы алғам жоқ. Масқара емес пе? Бүл не деген сүмдық?! - Ш ы ғармалары ңы зды оқи оты ры п орысты ң, Баты сты ң ақын-жазушыларын көп оқығандыгыңызды байқадык. Былай карасаңыз, орыстың болсын, батыстың болсын ақын-жазушыларының шыгармалары оқырманды еркін ойлауға, өз пікірін ашык айтуға жетелейді. Сіз бәсін асы-рып отырған қазақ поэзиясы осы принципті жеріне жеткізе айтып жүр ме? Неге жеткізбесін! Қалайша? Мысалы, Актанберді, Қазтуғандарды қараңыз. Олардың жырларында айтылмаган ой бар ма? Кеңес Одағы түсында өмір сүрген Қасымның өзін кара. Мағжан халық жауы боп, атылып кетті. БіздІң буын Магжанды окыған жок, Қасым Аманжоловты окып өстік. Тұманбай, Қадыр, ЖұмекеннІң бэрі Қасымның «балалары». Қасым соғыстан шинелін сүйретіп келді де, қазақ поэзиясын кайтадан туғызды. Қасымның поэзиясында не айтылмады, бәрі айтыл-ды ғой. Ең бастысы - еркіндік бар. Сол тоталитарлық кездің өзінде, цензураның қылышынан қаны тамып тұрған күннің өзІнде Қасым айтарын айтты емес пе. Ал Мүқагалидың кезІнде цензура болмады ма? Қалай айту акынның өзіне, акынның алымының шалымдыгына байланысты. - Қалай айту акынның өзіне байланысты демекші, кезІнде Олжас өзін кІнэлаган кейбір акын-жазушыларга «заман солай болды, цензура күшті болды дейсіздер. Жазған, бірақ цензурадан өтпеген, тартпаларда жатқан шыгармаларыңызды көрсетІңіздерші» деп айтканы бар еді. Бүл жағы нан алғанда казақ әдебиетінің қоржы ны ол кы түсіп жатты... - Ол рас. Бізде ақын-жазушылардың жарыкка шығаруға болмайтын бІрде-бІр шыгармасы жок екен. Түк айтпаган болып тұр ғой сонда. Әйтсе де, біраз дүниені тоталитаризм түсында Қадыр да айтты, Есенғали да айтты. Айтатындар, айта алатын-дар кай уакытта да айтады. Адамдарға ауызды берген Аллаһ: «акиқатты айтып өт», деген болар! - Сіздің мынадай өлең жолдарыңыз бар. «Отанның өндір-олжасы! Ерке бол, тентек бол, мейлі! Тек қана -жетім болмашы!» Егер туған Отаны бар болса, кайдагы жетімдік? - Мен тірі жетімдерді айтып отырғаным жоқ. Қазак халқының өзІ жетімнің күйІн кешуде. ӨйткенІ, қазақ халқының жагдайын, үлттық мүддесін ойлап отырған ешкім жок қазір. Идеология керегі жоқдеп бір қойды, Енді мемлекеттік идеоло-гия керек деп айтады. Негізі мен былай ойлаймын. Бізге бір-ақ идеология, тек тәуелсіздік идеясы керек, кандай жолмен бол-сын тэуелсіздікті сақтап калу идеясы керек. Егер біз осы идео-логияны калыптастырып алатын болсак, онда казак халкының да, қазақ поэзиясының да, қазақ әдебиетІнің де жагдайы жақсы болушы еді. Қазір казақ халқының жағдайын ойлап отырған кім бар? Бәрінің ойы - ішіп қалу, жеп қалу, өзінің қарны ғана. Осындай қимылмен, тобырлық психологиямен қайда бара-мыз? Он бес жылда ұлттык тұргыда өркендеуге байланы-сты бірдеңеге қол жеткІздік пе? Қайта бұл тұрғыда басқалар қарыштап дамып бара жатқан тэрІзді... - М ысалы... - Мәселен, 1987 жылы Украинаның Қарағандыдағы күндері өттІ. Делегацияның құрамында екІ украиналық ақын қыз келдІ. Сонда олар эңгіме барысында Киевте украин тілінде мектеп жоқ деп еңірегенде етегі жасқа толды. «Балаларымыз түгел орыстанып барады» деп мұң шакты. Осыдан бір-екі жыл бұрын елдегІ президенттІк сайлау кезІнде теледидардан қарасам, Украинаның билік басындағылардың бэрі украин тілінде сай-рап тұр. Олар он бес жылда ең болмаса тілін жөндеп алды. Ал біз тіпті бұрын-соңды қазақта шекара болмаған деп согамыз келіп. Неге? Неге Алматы облысының Еңбекшіказак ауданын-да чешендер казактың намысын таптайды? Уйғырдың істеп отырғаны - анау. Бізді аз ұлттарга дейін басына бастады. Егер ұлттык саясат дұрыс жүргізілмесе, мұның акыры ұлтаралык қақтығысқа ұласуы да ыктимал. - Қазақ халқының тарихы оның поэзиясы аркылы көрінеді. Біз тіпті, ертеректегі тарихпен танысу үшін сол тұстағы ақын-жыраулардың поэзиясына үңілеміз. Қалай болганда да, ақындар өзі өмІр сүрген заманның болмысын болашаққа бұлталақсыз жеткізетін бірден-бір барометр тэрізді ме, қалай? - «МенІ де барлаушы... боп өтті деңіз, «Ақыннан сақта, Құдай!» деп тілеңіз. Болашақ ұрпақтардың құлағына, Біздер де бірнәрсені... жеткіземіз!!!». Евгений Евтушенконың «Шпионы будущего» деген өлеңІн аударган едім, бұл сондаайтылады. Сол сиякты акындармен ойнауға болмайды, замананың акикатын болашаққа бұлталақсыз жеткІзетІн ақындар болып табылады. - Евтушенко айтудай-ак айтқан екен... - Оны айтасыз, Евтушенконың «15 мальчиков» деген кере-мет өлеңі бар. Мен оны да таржІмаладым. Сөйтсе, он бес бала билікке, көсемдікке таласады, бәрінің бірінші басшы болғысы келеді. Он бесі «көсем мен боламын», «жоқ, мен боламын» деген текетіресте бірін-бірі өлтіріп тынады, Бұл өлеңді Евту-шенко жазған кезде Орталык Комитеттің Саяси бюросының 15 мүшесі бар екен. Ақын осыны өлеңіне арқау етіп жазган ғой, Орыс поэзиясының ұлылығы да осында. Цензураның қылышынан кан тамып тұрған кезі ғой. Жаза білуде мәселе. - Орыстың мықты ақындарының шыгармаларын ау-дардыңыз. Соларды тэржімалаған кезде олардың кай қыры, қай касиеті сізді көбірек тэнті етті? - Шыншылдыгы. БІздің қазак ақындары шыншыл емес, өтірік, боямалап суреттейді, Сосын көрінген дүниеден, кұбылыстан өлең кұрайды. Ал орыс акындары өлең кұрамайды, өлеңді жүрегінен тудырады. Орыстарда біздегі сияқты екінің бірі акын емес. Сондыктан олардың поэзияға деген талғамы өте жогары. Олар акындарды керемет қадірлейді. - Орыс акындарының ішінен қайсысын ерекше құрмет-тейсІз? - Менің жаксы көретін акындарым жыр әлеміне өткен ғасырдың 60-шы жылдары келген акындар - Евгений Евту-шенко, Андрей Вознесенский, Роберт Рождественский, Белла Ахмадуллина, Біздің буыннан да осындай акындар шығып еді, Қадыр, Мұқагали, Жұмекен, Тұманбай шықты. Сол буыннан жалғыз Муқағалидың шоктығы биік әдебиет тарихында. Көзі тірілерінің не жазып жүргенінен қазіргі оқырман толықтай хабардар. Ал орыс ақындары бағындырған биігінен бір пәс төмендеген емес, элі күнге дейін сол түғырында. Андрей Вознесенский 71 жасында да өлеңді бұркыратып жа-зып жатыр. Жэне қандай жырлар десеңші! БІр өлеңі екІншІсіне үксамайды. Вознесенскийді окыған сайын баска бір жаңа элемді ашкандай боласың. Ал біздің жетпіске иек артқан ақындарымыз не жаза-ды? Әкім мен ұлықты мактап ода жазады, Қазақ поэзиясын-да бұрын патшаны мадақтаған өлеңді оқығаныңыз бар ма? Сталинді мақтаған Жамбыл атамыздан басқа. Оның өзін Жәкем «госзаказбен» жазды. Соны бІр жаксы көргеннен мактаған жок. Тіпті, ол кеудесіне Ленин орденін тағып тұр-ганда Сталинді казақша «сыбап» жІберген. Ал біздІң ақын-дар әкімдерді кэдімгідей сүйсініп түрып мактайды. Солардан ат мінеді, мәшине мінеді. Олардың махаббаты соған ауып кеткен. Өйтіп өлеңнің обалына қалғаннан, өз биігін аласартқаннан гөрі оны жазбаған дұрыс. Бұл тұрғыдан менің Фариза апам дұрыс істеді. Ырзамын. - Неге? - Әйел ақындардың ІшІнде ең мықтысы - Фариза. Марина Цветаева, Анна Ахматова сиякты орыс акындары бар, солардың бІреуі де Фаризаның деңгейІне жетпейдІ. «Әйелдің моноло-гы» - керемет дүние. Ол осы өлеңімен-ак ұлы акын. Өйткені, мұндай өлеңді элем эдебиетінің, орыстың эйел акындарының бірде-біреуі жазған жоқ. - Қазіргі кезде ақиқатты ардақ тұтқандардың жолы ауыр. Құдды ол әдІлеттілік жөнІнде эңгіме қозгағаны үшІн «халық жауына» пара-пар кейіпте қабылданады. Неге? - Бұрыннан солай ғой. Акикатты айткандарды кім ұнатады дейсің?! Мысалы, ұлы Абайды алайык. Акынды айналасы жаксы көрдІ дейсің бе, тіптІ түсінбеген. «Мыңмен жалғыз алы-стым, кінә қойма» дейтіні де сол ғой Абайдың. - Ортаның ақынды түсінуі, қабылдауы деп жатамыз? Ал сіздің сағынатын ортаңыз кайсы? - Сағынатын ортам жок, мен кітаптар элемінде өмІр кешемін. Ең таза дүние - кітаптар әлемі, Мен классикалык эдебиеттерге көбірек үңілемІн. Ал пендешілігі көп, бақай есеп-ке қүрылған қоғам адамды жабырқатып жібереді. Менің ойым-ша, ақынды сүйсіндІретін орта өмІрІ болмайды. Егер шынында менің көңілімнен шығатын болса, онда несіне өлең жазамын? Маған сол өлең жаздырып отырған да ортаның көңілімнен шыкпағандығы шығар? - Ө.пең сонда көңілден шықпағанда ғана туа ма? - Нағыз өлең не сүйгенде, не жеккоргенде туады. Есің кетіп сүйесің, сол кезде туады, Не иттің етінен жек көресің, сол кезде туады. Ал екІүдай сезімде шынайы жыр тумайды. Не сүю ке-рек, не жеккөру керек. Меніңше, акын кашанда өлімнің өтінде түруы тиіс. Ол ешкімге үнауға үмтылуы тиісті емес. - Нағыз ақындар өмірдің тепкісін жиі көретіні нелік-тен? - Дүниеден пэленбай Пайғамбар өткен ғой. Алла сол пайғамбарларды адамзатқа Алланың қүдіретін түсіндіру үшІн жіберген. Адамзат оны түсІнген жоқ, біреуІн атып тас-тады, біреуін дарға асты, біреуін түйенің боқтығына көмді. Ал ақын деген әулие Алланың сөзін тобырдың қүлағына жеткІзгісі келді. Пайғамбарды қалай жек көрсе, тобыр ақынды солай жек көрді. Будда, Иссус Христос, Мүхаммед Алланың көктен жіберген өкілдері болса, ал ақындар күнәһар адамзаттың Аллаға жіберген өкІлдері. Ақындар сондай, ешкІмге үнамайды, бізді өлгеннен кейін бір-ақ түсінеді. Сондықтан өлмеу керек, біз үзақ жасауымыз керек... - Әңгімеңізге рақмет. 2007 жыл Болат Әбігиев, Парламент Мәжілісінің депутаты: ТАБИҒИ БОЛМЫСЫМА САЙ МІНДЕТІМДІ АТҚАРЫП ЖҮРМІН - Әдегенде, сІздің позицияңызды түсІну қиын. Жармахан Тұякбай жетекшілік ететін жиындарда жиі көрінесіз. Бұған себеп бүрынғы спикермен екІ арадағы жолдастық қарым-қатынас па, элде шынымен оппозицияның ұстанымын қолдайсыз ба? - Біріншіден, Жармахан Тұякбаймен бұрын қызметтес болғаным рас. Ол тұста қызмет барысында әртүрлі жағдайлар кездескенімен, жаман істеген жоқпыз. Мен Жармаханды үлкен азамат ретінде сыйлаймын. Ол өзінің азаматтығын, ұстамдылығын, қайсарлығын жан-жақты көрсете білді. Мұны мен ғанаемес, елдіңбәрі де біледі. Онымен жолдастықтұрғыдан соншалықты аралас-құраластығымыз да жоқ. Әйтсе де, адам өмірінде килы кезеңдер болады ғой, Жармаханның өмірінде де осындай жағдайлар болды. Ол өткен жылы президенттік бэсекеге түсемін деген тұста: «БіздІң жиынға қатыссаңыздар» деген өтінішін жеткізді. Мен олардың жиналысына қатысып, «талап оң болсын» деп айттым. Бар болғаны осы. Кеше бірге қызмет істеген азамат президенттік додаға түсіп жатыр екен деп сырт қарап кетуге болмайды деп есептедім. Президенттік сайлауға катысу эркімнің өзінің кұкығы. Сол себепті де Жармаханның шакыруын қабылдадым. Жармахан Тұякбай өзінің социал-демократиялык партия-ның ұйымдастыру жиынына да шақырды. «Жаңа пар-тия кұрғалы жатырмыз, мүмкіндігі болса осы жиынға катысуыңызды сұраймын» дедІ. «Мен барамын» дедім, бардым да. Қазір партиялар көптеп кұрылып та, косылып та жатыр. Олардың болашағы қандай болатынын алдагы уақыт көрсетедІ. Социал-демократиялық партия - солардың бірі. Негізі социал-демократиялық бағыттағы партияның бІздің қоғамдағы орны ойсырап тұр. Әртүрлі партиялар «біз социал-демократиялык бағыттағы партиямыз» дегендІжиІ айтады. Алайда, олардыңсөзІ мен ісі осы күнге дейін ұштаспай келеді. Ал енді тұсауын кесіп жаткан социал-демократиялык партияның бағдарламасына, оның басшыларының сөзІне назар аударсақ, меніңше, олардың болашағы бар тэрізді. Оның қаншалықты халықтың сенімінен шығатынына уакыт төреші болмак. Жармахан Тұякбай жетекшілік ететін козғалыс пен партияның жиынында төбе көрсетті екен деп мені оппо-зицияның адамы дейтіндердікі - жаңсақ тұжырым, Социал-демократиялық партия өз мақсатына сай кызмет етуде, ал менің өз жұмысым да бастан асады, Сондықтан бұл жер-де түсінбейтІн ештеңе жоқ, мен заң шығарушы органдағы тікелей өз кызметіммен шұғылданудамын. Ал козғалыстар мен партиялардың жиынына конақ ретінде қатысу солардың пози-циясын қолдайды дегенді білдірмесе керек. - Оппозицияға іш тартады дейін десек, екінші мәрте де-путат болып сайландыңыз. Билікке қарсылардың өкілетті органға сайлануы киын деседі. Олай болса, сіздің кайта сайлануыңызда қандай гәп бар? Оппозиционердің «рөлін ойнайтын» депутаттардың ғана жолы болса керек-ті... - Жалпы, биліктің айтканына жүріп, айдауына көнбейтін, өзінше әрекет етіп, тэуелсіз кимылдауға тырысатын адам ұлықтарға ұнайды дейсің бе? Басында атқарушы билік менің де кезекті рет сайлануыма кедергІ жасап бақты. БиліктІң «ба-тасын алған» тізімнің ішінде тегімнің жок екенін де біреулер жеткізді. Тіпті, сайлана калған күнде талай жігіттің кызметімен қоштасуына «жағдай жасайтын» көрінемін. Осыны естігеннен кейін өзім де ойланып қалдым. Тым жақсы жұмыс істеп жаткан жанашыр жігіттердің обалына калып қайтемін деп түйдім. Менің депутаттығыма бола, олардың отбасылары зар-дап шегуі каншалықты әдІлеттІлікке саяды? Біраз толғанып жүрдім. Алайда, жергілікті жердегі сайлаушыларым өздерінің бастамашыл, ынталы топ күрып жатқандықтарын жеткІздІ. Сайлауға бел шеше кірісуімді өтінді. «Біз сені кезекті мэрте қолдауға эзірміз, өйткені, сен бес жыл адал кызмет істедің. Мүмкіндігіңді мейлінше сарқа пайдаланып, біздің мүң-мұктажымызды шешуге елеулі үлес костың. Сондыктан біз де саған қызмет жасауға тиІстімІз» деді. Осыдан кейін барып тәуекел еттім. Сайлау алдында экім ауысты да, облыска істің көзІн, депутаттык қызметтІң қыр-сырын білетін жаңа басшы келді. Ол менің Парламенттегі кызметімнен жан-жақты хабар-дар болғандықтан, бар таңдауды халықтың өзіне салды, Сөйтіп, кезекті мэрте халықтың сеніміне ие болдым. Кез келген мэселені объективті түрде сарапка салатын бол-са, бәрі тайға таңба басқандай көрінеді. Мәселенің ашығын, ақиқатын айтқандардың бэрін жау ретінде бағалау дүрыс емес, қайта сол сын мәселенің түйінін тарқатуға көмектеседі емес пе. Ал проблемаларды алға тартқан адамды билік басындағы кейбіреулер оппозиция деп кабылдайды. Бұл мүлдем кате түжырым. Мен оппозиционердің рөлін емес, өзімнің табиғи болмысыма сай міндетімді аткарып жүрмін. Сонда сізді оппозицияның ауылына неге телиді? Солардың қатарынан көруге кандай күштер мүдделІ бо-л ы п отыр? - Мен халықтың өкілІ ретІнде өз сайлаушыларымның мүң-мұктажын Парламент мінберінен жеткізуге тырысамын. Бұл билІк басындағы кейбІреулерге аса ұнай коймайды. Қайдан ұнасын, олар ұрандатып, барлығы керемет, халыктың жағдайы тамаша деп мәлІмет беріп жатқанда, кемшіліктерді біреу ақтарып отырса. Олардың мені оппозицияның әңгімесін айта-ды дейтіні сондыктан. Ол оппозицияның сөзі емес, өзім көріп-біліп, құлағдар болып отырған жағдай. Оппозиция әйтеуір айту ұшін өзінІңмүддесІне орай, саяси айқындамасынасай айтыпжа-тады, ал менікі - қарапайым сайлаушылардың проблемасының шешілуіне ыкпал ету. Атқарушы биліктегілердің аттандаған ұранына қосылар болсам, ертең сайлаушылармен кездескенде, маған өтірік айтуға тура келеді. Мен мұны жаксы көрмеймін. Парламентте ұстанымым калай болса, сайлаушылармен кез-дескенде де солай болуға ұмтыламын. Ақты ак, караны қара деуге тырысқан адам кінэлі ме? Осы принципім үшін мені «баска көзкарастағы адам» санатына коскысы келетіндер бар. Маған бәрібір, басқалар не десе, о десін, Маған кейбіреулер кандай саяси бага бередІ, ол мені қызықтырмайды да. Ең ба-стысы, өз сайлаушыларымның алдында шамам жеткенше адал жұмыс жасауға тырысамын, жасап та жатырмын. Екінші мэрте сайлауға түскенде халыкка айттым, бес жыл ішінде аткарған қызметІм үшІн сіздердің алдарыңызда кысылып, қызаратын түсым болған жоқдеп, Мен үшін үлкен жетістік осы. - Айтпакшы, сіз кай партияның мүшесісіз? - Ешқандай партияның қатарында жоқпын, Депутаттыққа өзін-өзі үсы ну жолымен сайланды м, яғни таза өз сайлау-шыларымның өкілімін. - Сіздің іс-эрекетіңізден Үкімет тарапынан ұсынылған кез келген бастамаға деген немқүрайдылы қ байқалады. Үкіметтің қызметіне неліктен көңіліңіз толмайды? - Ең алдымен ҮкІметпен, ягни атқарушы орган мен заң шығарушы органның карым-қатынасына көңілім толмай-ды. Ата заңның 3-бабының 4-тармағында «Республикада мемлекеттік билік біртүтас, ол Конституция мен заңдар негізІнде заң шығарушы, атқарушы жэне сот тармак-тарына бөліну, олардың тежемелік эрі тепе-теңдік жүйе-сін пайдалану арқылы, өзара іс-қимыл жасау прин-ципіне сәйкес жүзеге асырылады» делІнген. Ягни биліктің тармақтары өзара тепе-тең жағдайда қызмет жасап, бір-біріне бақылаушы рөлін атқаруы тиіс. Сонда ғана демократиялық құндылыктар орнығып, сыбайлас жемқорлыққажол берілмейді. Қазіргі таңда өкінішке карай, биліктармактарының арасындағы карым-катынас ондай дэрежеде емес, атқарушы биліктің үстемдігі жоғары болып түр. Өйткені, әлеуметтік мәселелерді шешудІң бүкІл тетІгі соның қолында. Атқарушы билік заң жобаларын әзірлеуге қатысты да аса бас ауыртпайды. Жоспарланған заң жобаларының сыртында баска да заң жобаларын Парламент қоржынына әкелІп үйіп та-стайды. Оның үстіне Үкімет әзірлеген заң жобаларының сапа-сы да сын көтермейдІ, аткарушы билІк қалай болғанда да заң жобаларын Парламентке жіберіп, тезірек кабылдауды алдына мақсат етіп кояды. Заң шыгарушы органда өздерІнІң лоббилері болар, солар аркылы заң жобасын өткізуге жанталасады. Ал депутаттардың өздерінің бастамасымен дүниеге кел-ген заң жобаларының қабылдануына қалай болганда да кедергі жасап бағады, Ең акырында Конституцияның 61-бабының 6-тармағына сілтеме жасап, депутаттың бастамасына түбегейлі нүкте кояды. Аталған бапта «Мемлекеттік кірісті қы сқарту ды немесе м емлекеттік шыгы сты көбейтуді көздейтін заңдардың жобалары Республика Үкіметінің оң корытындысы болганда ғана енгізілуі мүмкін» деп жазылган. Қаржысыз қандай мәселенІ, оның Ішінде әлеуметтік мәселені шешуге мүмкін бе? Жалпы, қаржылык түргыдан негізделмеген заңжобасыныңтиімділігі қандай болмақ? Үкімет осы «көзірді» пайдаланады да, Парламент депутаттарының жаксы идеясын «жерлеп» жатады. Тіпті, кей кезде өздері «жа-рамсыз» деп тапқан депутаттардың заң жобаларын араға уақыт салып, Үкімет өздері үсынады. Үкіметтің «үстемдігі» эдетте, каржы мэселесіне, бюджет мәселесІне келгенде айқын байқалады. НегІзі бюджеттІң үш түрі бар. Бірінші, тиісті каржы жылына арналган бекітілген бюджет. Екінші, аткарылу барысында Парламент немесе тиісті мэслихат кабылдаган өзгерістер мен толықтыруларды ескере отырыптиістІ каржы жылына бекІтІлген бюджет. Осыларға қоса тагы «түзетілген бюджет» деген бар. Ол дегеніңіз «тиісінше Қазакстан Республикасы ПарламентІнде немесе мэслихатта нақтыланбай, Үкімет немесе жергілікті атқарушы орган-дар енгізген өзгерістер мен толыктыруларды ескере оты-рып бекітІлген немесе нактыланган бюджет» болып табы-лады, Соңғысына Парламенттің күзыры жүрмейді, жоғарыда айтылғандай оныңтағдырын атқарушы билік шешеді. Жалпы, бұл дұрыс саясат емес. Бюджетті калыптастыру деңгейІ киын болған кезде эңгіме басқа, ал қазір бюджетті қалыптастыруға каржы жетіп-артылады. Осылайша, Парламенттің негізгі функциясының бірі бюджеттІ бекітуді ҮкІмет өз ыңғайына пайдалануда. Осыдан кейін сынамағанда, не істейсің? Үкімет бюджетті талқылау барысында депутаттардың ұсы-нысына құлықсыздық танытады. «Өз комиссиямызда осын-дай шешім кабылдағанбыз» деп карап отырады. Қыскасы, аткарушы орган мен заң шығарушы орган арасындағы карым-катынас эзірге өз деңгейінде емес. Кез келген мәселенІ тек өзіне тиімділіктұрғысынан шешкісі келетін Үкіметті жиі сынайтыны-мыз да сондыктан. - Парламенттің өкілеттігіне деген ықыласыңыздың да олқы соғып тұрғаны аңғарылады. «Бәрібір біздің пікірі-мізге ештене байланысты емес» дейсіз. Бұл неден пайда болған пессимизм? - Үкімет Парламенттің катысуынсыз 2005 жылы бекітіл-ген, нактыланған бюджетті 20 рет (!) қарап, 20 рет (!) түзе-ту енгізІптІ. Онда комақты қаржыға өзгерІс енгізІлген. Мүның астарында «Парламент депутаттары айтса айта бер-сін, мәселені бэрібір шешетін өзіміз» деген әрекет бар. Пар-ламентпен санасатын, тепе-теңдік катынасты сактауғатырыса-тын Үкімет осылай жасай ма? Сондыктан аткарушы биліктің жоғарыдағыдай әрекетінен, ПарламенттІң дәрменсіздігінен кейін кейде пессимизге бой ұруға тура келеді. «МемлекеттІк биліктІң бІрден-бір бастауы - халық». Конституцияда осылай жазылған, Ал халықтың билікке толыкқанды ықпал ете алмай отырған себебІ, ПарламенттІң өкілеттігі шектеулі. Басқаша айтканда, халықтың атынан билік жүргізетін органның өкілеттІк аясы тар. Заң шығарушы органның өкілеттігі шектеулі болғандыктан, көп мәселені ше-шуге құзыреті жете бермейді, Тіпті, Парламентдепутаттарының басқаны айтпағанда, министрлермен кездесуІ үлкен пробле-ма. Халық сайлаған депутаттардың өзі осындай кедергіге тап болып отырғанда, карапайым жандар олардың босагасынан сығалай да алмайды. Елбасының өзі соңғы кездері Парламенттің рөлін, мәрте-бесін көтеру керектігін жиі козғап жүр. Сондай-ак, заң шыға-рушы органға бақылау функциясын берген дүрыс шыгар де-генді де айтты. Ол болашақта түптің түбінде жүзеге асады деп ойлаймын. Өйткені, демократиялық жолды таңдаған елдердің бәрі осы бағытта дамып келеді. - Жалпы, нағыз кәсІби Парламент болу үшІн заң шығару-шы органға казіргі кезде не жетіспейді деп ойлайсыз? - Жоғарыда айтқанымдай, алдағы уакытта заң шығарушы органның өкілеттігі кеңейІп, түбінде елІмІзде шынайы кәсІ-би Парламент орнығатыны белгілі. Әрине, ол үшін ең ал-дымен саяси шешІм кабылдау кажет болады. Ягни, әуелІ Парламенттің мэртебесі өзгеріп, өкілеттілігі кеңейіп, «Пар-ламент және Парламент депутаттарының мәртебесі тура-лы» Заңға, Ата заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізілуі тиІс. Басқалай айтканда, заң шыгарушы органға бақылау функциясын беру керек. Заңды қабылдағаннан кейін оның орындалуын да қадағалау қажет. Елдің іргелі кұжаты рес-публикалық бюджеттІ ел ПарламентІ кабылдайды. Әйтсе де, заң шығарушы органда оны толыкканды бакылау кұзыреті жоқ. Атқарушы билІк республикалық бюджеттің орындалуы-на сай мәліметтер ғана беріп отырады да, бюджеттің орын-далуына қатысты Парламент тарапынан ешкандай шешім кабылданбайды. Қысқасы, қазына қаржысын қалай жүмсауды тагы да атқарушы билІктІң өзі шешеді. КәсІби Парламентке қатысты тағы бІр мәселе, ол - Пар-ламенттің жанынан заң институтын күру. Онда депутаттар белгілі бІр заң жобасына қатысты идеяны, ұсынысты аталған заң институтына жолдайды. Институттағылар ұсынысты жан-жақты зерттеп, зерделеп, басқа елдердің тэжірибесіне ұңІледІ, халыкаралық калыпка сүйенеді, кыскасы, ол жөнінде түбегейлі шұғылданып, заң жобасын эзірлейді. Сөйтіп, элгі ұсыныс айтқан депутаттың бастамасымен жаңа заң жобасы Парламент карауына ұсынылады. Бұл кабылданатын заң жобаларының сапасын, заң шығарушы органның кәсіби біліктілігін де арт-тыра түседі. Парламент жанындағы осындай заң институты өркениетті елдердің барлығында бар деп айтуға болады. - Конституция бойынша Парламент депутаттарының да заңға бастамашылық жасауға құқығы бар емес пе. Олай болса, қазіргі кезге дейін депутаттар тарапынан қанша заң жобасы ұсынылып, кабылданды? - Рас, депутаттардың заңға бастамашылык жасауга қүқы-ғы бар. Осы мәселеге қатысты өткен шақырылымда қабыл-данған заң жобаларының ауқымына тоқтала кетелік. 1999 жылғы желтоқсан мен 2004 жылғы маусым аралығында Пар-ламент Мәжілісіне 790 заң жобасы келіп түскен. Оның 613-не ҮкІмет, 177-сІне Парламент депутаттары бастамашы болған. Ел Президенті заң жобаларының 11-ін жедел, 15-ін басым жоба ретінде жариялаған. Жалпы, осы аралықта Мәжіліс 603 заң жобасын мақүлдап, Сенаттың қүзырына ұсынған. Соның ішінде 570-не Мемлекет басшысы кол койған, Елбасы қол қойған заңдардың ішінде Парламент депутаттары бастама-шы болған 50 заң жобасы да бар. Яғни, депутаттар ұсынған заң жобасының үштен бір бөлігі ғана қабылданған. Ашығын айтар болсақ, қабылданған заң жобаларының көпшілігі өз-герістер мен толықтыруларға катысты болып келеді. Ал аса қажетті «Жергілікті өзін-өзі басқару туралы», «Ардагерлер ту-ралы» және ана мен бала тағдыры на тікелей катысты әлеуметтік мәселе төңІрегінде депутаттар бастамашы болған заң жобала-ры Үкіметтің кезекті «сынағынан» сүрінді. Тоқетері, Үкіметтің оң қорытындысына ие болған жоқ. - Сіз кезінде табанды түрде қарсы болған «Ветерина-рия туралы» заң жобасы бэрібІр қабылданды. Алайда, сол заңның кемшілігі жөнінде бүгінде ешкім ауыз ашпайды. Соған карағанда заңда кем-кетік жоқ сияқты. Олай болса, сіз неге қарсы болдыңыз? - Мен онда концептуалды екі мәселеге қарсы болдым. Біріншісі, емдеу-профилактикалық жұмыстарға байланы-сты. Қызмет көрсетудің осы түрі мемлекеттің құзырында болғаны жөн деп есептеймІн. Сондай-ақ, ветеринарлық-санитарлык сараптау мәселесі де мемлекет тарапынан жүргіз- Ілгені дұрыс. Алайда, олардың екеуі де ҮкІметтің ұсынысы негізінде қабылданы п кетті. Емдеу-профилактикалы қ жұмыстарды жеке меншік фирмаларға жүктеудің ақыры кайда апарып соқтыратынына казір куэ болып отырмыз. Мәселен, жылдар бойы үмытылып қалған топалаң тәрізді мал аурулары еліміздің барлық облысында бой көрсете бас-тады. Ал емдеу-профилактикалық жұмыстар жеке меншік фирмалар арқылы жүргізілетіндіктен, ол тендер аркылы жүзеге асырылады. Тендерді үйымдастырамын дегенше, бІрталай уақыт өтеді. Жеңімпаз атанган фирмада арнайы ма-мандар бар ма, жок па, ол да өзекті мәселе. Егу жұмыстары жүргізІле ме, жок па, жүргізген күнде оны арнайы мамандар орындай ма, әйтеуір егудің төңірегінде осындай жауапсыз сандаған сауал бар. Егу жұмыстары қаншалықты деңгейде шалғайдағы шаруашылықтарды қамтиды? Әлдеқашан үмыт болған аурулардың соңғы кезде қайта «тірілуі» бүл саладағы жүмыстардың қаншалыкты түрде жүзеге асырылып жат-қанын көрсетеді. Аусыл ауруының шығуы да осының -дэлеліндей. ТІптІ, малды егу тек кагаз жүзІнде Іске асып жатканын айғактайтын деректер мэлім болуда. Мүндай ах-уал Қостанай, Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан, Алма-ты облысында байқалады. Бүган дер кезінде тиесілі шаралар қабылданғаны жөн. Сол себепті, әлі де аталған заңға қайта ора-лып, оған кейбір өзгерістер мен толықтырулар енгізу қажет деп ойлап отырмыз. - Жоғарыда бір сөзІңізде лоббиға қатысты айткан едіңіз. Парламентте белгілі заң жобаларын кабылдауға мүдделі лоббилық топ бар деу қаншалықты шындыкқа саяды? Баскалай айтканда, накты заң жобаларының қабылдануына мүдделі топ депутаттармен «келІссөз» жүргізеді дегенге қалай карайсыз? - Ондай лобби бар екенін сеземіз. Бірақ оған мен өз тара-пымнан баға беруді артық санаймын... - Депутат болып сайланғанғадейін Актөбе облысы Темір ауданының тізгінін үстадыңыз. Әкімдікпен ат кұйрығын үзісуге не себеп болды? Әлде, облыс басшылары мәдениетті түрде әкім креслосын депутаттык мандатка айырбастауды сүрады ма? - Сегіз жыл аудан экімі кызметін аткардым. Депутат болып сайланғанға дейІн Темір ауданына жетекшілІк жасадым. Хал-кадарымның келгенінше бар шаруаны ойдағыдай орындауға ты-рыстым. Аудан аумагына газ құбырын тарту, кейбір элеуметтік мэселелерді шешу тэрізді біршама жүмыстар игерілді. Әрине, ол жылдар ел экономикасындағы ең ауыр кезең болатын, Банкроттықтың белең алып, тл ем мэселесі тыгырыққа тірелген түс.Ауыл шаруашылығы қүлдырап, бағаныңшары қтағануақыты-түғын. Зейнетақы жарты жылға, балалардың жәрдемақысын төлеу екі жылга дейін кешіктірілді. Қабылдау бөлмесі күн сайын жағдайын айтып, көмек сұраған халыктан арылмайтын. Соған карамастан, киын кезеңнен кысылмай шыға білдік. Ол кезде пәлендей жаңсақбасқан қадамым болмағандығы шығар, әйтеуір баскарған аудан халкының ыкыласы жаксы. Депутаттыкка түскенде аудан халкының көрсеткен сенімі осының өтеуі де шығар деп ойлаймын. Депутатты ққа түсу мәселесіне келер болсам, ешкім әкім креслосын босатуды сұраған жоқ. Аудан басқарып отыр-ғанда күрмеуі киын мәселелермен жиі жолығасың. Олардың көбІ заңдарга барып тіреледІ. Ал заңдар кейде жергілІкті жағдаймен кабыспай, үйлесімін таппай жатады. Сонда Пар-ламенттегІ депутаттар жергІлікті ахуалдан бейхабар ма де-ген ой туады. Оған мынадай тұрғыда өзгерістер енгізілсе деген ой түрткілейді. Әкім қызметінде жүрген соң ондай ұсыныс жасауға кұзырың жоқ, субардинация деген тағы бар. ¥сынысың басқаша ыңғайда кабылдануы да ықтимал. Оған қоса өмір бойы экім болмайтының тағы мэлім. Сөйтіп жүргенде, кезекті Парламент Мәжілісіне сайлау барысында аудан жұртшылығынан кұрылған бастамашыл топ депутаттык Додага түсуге ұсыныс жасады. Қысқасы, депутаттыкқа жоғарыдағылардың «өтінішімен» емес, өз таңдауыммен, ха-лыктың калауымен сайландым. Сіз депутат болып сайланған Шалқар өңірінің әлеуметтік-эконом икалы қ жағдайы мәз емес. Жол каты-насы да қиын. Осы тұрғыда депутат ретінде қандай өзектІ мәселелерді шешуге ұйыткы болдыңыз? Сайлау кезінде халыкка не айттым, кандай уэде бердІ^ соны орындауға ұмтыламын, Менің сыншым да, ақылшым да өз сайлаушыларым. өз басым жалаулаткан ұран сөздердІ унатпаймын. Алғаш рет сайланғанда берген ең бірінші уәдем, бес жыл ішІнде алыс елдімекендердегІ сайлаушыларыммен кем дегенде бір мэрте жүздесемін дедім. Республика бойын-ша Парламент МәжІлісІне сайланган депутаттардың Ішінде ең үлкен округ менікі, ол Актөбе облысының жеті ауданын камтиды. Шалқар, Байғанин, Ырғыз, Мүғалжар, Алға, Темір, Ойыл аудандарында қаншама елдімекен бар, солардың қай-қайсысына депутат ретінде ең болмағанда бір рет барып халықпен кездесІп, эңгімелестІм. Кей елдімекендерге төрт-бес мэрте баруға тура келді. Аудан орталыктарына екібастан жиі барасың, ал шалғайдағы елдімекендерге жиі ат басын бүруға мүмкіндік бола бермейді. Ең болмаганда бір мэрте кездесемін деп уәде бергенім сондықтан. Уәде берген кейбір мәселелерді шештім, оны сайлаушылар да жаксы біледі. Әрине, оның сыртында сайлаушылардың мүң-мұктажын ҮкІметтің назарына үсынып, аукымды мәселелерді респуб-ликалык бюджетті талкылау барысында шешуге күш сала-мыз. Осы төңіректе ең алдымен әлеуметтік салаға қатысты мэселелерге тоқтала кеткен жөн болар. Оның ішінде өзектісі әлеуметтік нысандар құрылысы болып отыр. Арғысын айтпа-ғанда, 2006 жылдың республикалык бюджетінен Темір ауданы-ның Кеңесту ауылында 320 орындық орта мектеп, Шалқар ауданының Мөңке би ауылында Тәжин атындагы 320 орын-дық мектеп, сондай-ақ, осы ауданның Байқадам ауылын-да 270 орындық Қорғантүз орта мектебі күрылысына қаржы бөлінуіне қол жеткіздік. Оның сыртында бір ауысымда 200 адам кабылдайтын емханасы бар 60 төсектік Байғанин аудандык орталық ауруханасының кұрылысы мен Шалқар қаласындағы балалар мен әйелдер консультациясы, 30 төсектік күндізгі ста-ционары жэне балаларға арналған сүтөнімдері кухнясы бар 250 адам кабылдайтын аудандык орталык емхананың кұрылысын каржыландыру да республикалық бюджет есебінен үстіміздегі жылы шешімін тапты, Ойыл селосындағы, Ноғайты ауылындағы су күбыры желілерін, Кеңқияқ кентіндегі сумен жабдыктау жүйесін жаңғырту жұмыстарын каржыландыру мәселесі де биылғы жылдың республикалық бюджеті арқылы жүзеге асырылуда. Ал 2007 жылы республика бюджетІнен Байқадам ауылын-дағы 270 орындык орта мектеп, Шалкар қаласындағы 140 орындык балабақша күрылысын аяқгауға қаржы карас-тырылып отыр. Оған коса Ойыл аудандык орталык ауруха-на, Шалқар қаласындағы орталық аудандык емхана, Байғанин аудандык орталык аурухана күрылыстарын республикалык бюджетген қаржыландыру шаралары келесі жылы да жалғасын табатын болды. Сондай-ақ, сумен жабдықтау мәселелеріне байланысты біркатар жобалар да республикалык деңгейде қаржыландырылады. Республикалык бюджетті талкылау барысында жоғарыда айтылған әлеуметтік нысандармен қатар экологиялық апатка ұшыраған Арал өңіріндегІ азаматтарды элеуметтік жағынан корғау, білім беру мен денсаулык сактау саласындағы кыз-меткерлердің жалақысын кетеру, зейнетақы реформасы, көп-балалы аналар кұкын корғау мәселелері де назардан тыс калған жоқ. Осы мәселелердің бәрін алдағы уақытта Пар-ламенттегі баска да әріптестеріммен бірге көтеріп, проб-леманың тұйінін таркатуға тырысамыз. - Әңгімеңізге рақмет. 2007 жыл Зейнолла Алшымбаев, Парламент Мэжілісінің депутаты: ӘЛЕУМЕТТІК САЛАҒА КЕЛЕЕНДЕ ҮКІМЕТТІҢ ҮНІ БӘСЕҢ - Зәке, сіз Парламенттегі «Әділет» демократиялы қ партиясының жалғыз өкілісіз. Неге демпартияны таңдадыңыз? «Өсетін жігІттер» «Отанды» төңІректемеушІ ме еді... - Демпартияның ПарламенттегІ жалғыз өкілі болғандық-тан, фракция немесе депутаттык топ кұру мүмкіндігі жок. Бір-ак оның қажетІ де шамалы. Себебі, мен «Аймак» депутаттық тобының мүшесімін. Топтың отырысында көптеген өзекті мәселелер қаралады. Ал Демократиялық партияны таңдау се-бебім, оның кұрамында кәсіби деңгейі жоғары, елімізге таны-мал, тәжірибелі заңгерлер бар. Оның үстіне демпартия - елімізде зайырлы, демократиялык мемлекет кұруды үстанған партия. Заң шығарушы органда осындай партияның багыты басымдык танытканы жөн деп санаймын. СІздің «өсетін жІгіттер» «Отанды» төңіректеушІ еді деге-ніңіз де орынды. Өйткені, ол биліктің партиясы екені рас. Әйтсе де, биліктегі кызметке тек «Отанның» мүшелері барады дейтін болсак, біздІң коғам одан үлкен үтыс таппайды. Сол себептІ кай кызметте де кай партияның өкілі екеніне карамастан кәсіби біліктілігі жоғары, накты шешім кабылдай алатын мамандар кызмет жасауы керек. - Парламент депутаттары ҮкІметтің алдына мәселе койғанымен, ал оның орындалуын талап етуге келгенде дәрменсіз дегенге кейбір депутаттар қарадай күйінеді. Сіз аткарушы билікке жолдаган депутаттық сауалыңыздың қаншасына оң жауап алдыңыз? - КүрделІ мәселелердің түйінІн тарқатуга ықпал ететІн қолымыздагы бірден-бір тетік - депутаттық сауал. Екі жылдың шамасында мен 50-ге жуык депутаттык сауал жолдадым, бұл аз емес. Олардың ішінде оң шешімін тапкандары да бар. Әуелі соларға тоқтала кетелік. Өзекті мэселені күн тэртібіне қоя білумен катар, оны шешу жолдарын көрсете білу де маңызды. Кеңес заманында, нарыктык кезеңде жинактаған тэжІрибем осындайда кәдеге асуда. Мэселен, 2004 жылдың аягында Қарағанды университетінің Актаудагы филиалы жа-былу алдында тұрды. Онда окып жаткан 500-ге жуык студент кыстың күні сабағын тоқтатуына арашашы болдық. Енді оқу орнындагы студенттер диплом алғаннан кейін барып филиал өз жүмысын тоқтатады. Білім жэне ғылым министрлігінің комиссиясы білім беру стандарттарының талаптарына сай келмейді деп, Ақтау кала-сындагы «Болашақ» институтының қызметін тоқтату неме-се баска жоғары оку орнына косу мэселесін койған-ды. Ми-нистр Б.Әйтімоваға оку орны жабылатын болса, халык ара-сында әлеуметтік шиеленіс туатынын айтып, «Болашақ» институтының қызметін жалгастыруына мүмкіндІк беруІн сұрап хат жолдадым. Министр өтінішімізге колдау білдірді. Өткен жылы Теңге мектебінде орнаған қиын ахуалға катысты хат алдым. Мектептегі балалар саны екІ есеге көп. Мектеп көршілес жаткан баска гимараттарды жалға алуға мәжбүр болыпты. Жаңа мектеп салу 2008 жылга жоспарлан-ган екен. Білім жэне ғылым министрі Б.Әйтімова мен Эко-номика жэне бюджетті жоспарлау министрі Қ.Келімбетовке осы мәселені шешулерін сүрап мәселе қойдым. Білім және ғылым министрлігінің тиісті мамандарымен бірлесе отырып, жергілікті мамандар жедел түрде құжаттарын даярлап, 2006 жылғы бюджет жобасына 640 орындық мектеп салуды енгіздік, Қазір мектеп кұрылысы басталып жатыр. - Депутаттык сауалыңыздың денІ білІм саласына қатысты болып шықты ғой. Сайлаушылардың басқа ыңғайдағы қордаланған проблемаларының аз болғаны ма? - Бұл алдымен ауызға ілініп жатқандары ғой, әйтпесе басқа да көкейкесті мэселелер жетіп артылады. Әсіресе, элеуметтік салада проблема дегеніңіз шаш-етектен. Мәселен, Маңғыстау облысында мұнайшылар тұратын Жетібайда аурухана салу ісі сағызша созылып келеді. Осыған орай Үкімет басшысына бірнеше мәрте сауал жолдауға тура келді. 100 төсектік ауру-хана курылысына катысты ұсыныс 2006 жылдың бюджетіне енгізіліп, қүрылыс жүріп жатыр. Сол Жетібайда Республикалық бюджеттік комиссия мақұлдаған 150 орындық емхана құрылысы да 2007 жылдың бюджетіне енгізбек. Маңғыстау өңірінің халқы ауыз суға зэру. Облыстың Акшымырау, Қызан елдімекендеріне халык суды «водавозбен» таситын. Мемлекет тарапынан бөлінетін субсидия облысқа бөлінбеген. Өткен жылы республикалык бюджеттен ауыз суға субсидия бөлуге қол жеткіздік. Соның арқасында халық бүгінде ауыз судың бір кубатурасына 38 теңгеден төлейді. 1000 теңге мен 38 теңгені салыстырсаңыз соның өзі-ақ, түсінікті емес пе. - Шалғайда жатқан облыстың басқа облыстармен көлік қаты насы қиын, Мүнайлы облыстағылар тек үшақпен үшады, оның өзінде калтасы көтеретіндер. Темір жол қатынасы күн тәртібіне жуық арада қойыла ма? - Жалпы, Қазақстанның халықаралык транзиттік маңызын көтеру жөніндегі мэселені Елбасы жиі көтеріп жүр. Оның бер жагында елдің оңтүстігІ мен солтүстІгі, батысы мен шыгысы коян-колтык араласа алмай отыр. Оның себебі, көлік жүйелері жақсы дамымаған. Маңғыстау облысы, оның ІшІнде Ақтау каласы еңбір шалғайда, көлік катынасы киындау. Осы мәселені қозғап, Ақтау мен Астана арасында тікелей ұшақ ұшыруға кол жеткіздік. Жазғы маусым кезінде Алматыға тағы екі рейс ашуға мүмкіндік туды. Әуе катынасына катысты проблеманың бір жағы бұл. Оның сыртында, қазынаға табыс түсІріп отырған Актауда-ғы халыкаралық әуежай өткен жылы жекешелендірудің қармағына ІлІніп кете жаздағаны бар. ЖекешелендІргенде, соған инвестиция кұйып, жағдайын жаксартатын «Боинг», «КЬМ», «Люфтганза» сиякты ірі авиакомпаниялармен бірге бірлескен кэсІпорын кұрылып жатса, эңгіме басқа. Ал оған кожайын болғысы келген компания өзінің жұмысшыларына уақытылы жалақы төлей алмай отырған көрінеді. Актау әуежайын әупірімдеп солақай жекешелендіруден аман алып қалдық. Қазір облыс экімінің көмегімен әуежайға демеушілер тартып, терминал, ұшак конатын алаң жобалары жасалуда. Тікелей пойыз қатынасы түгілі, Маңғыстау облысында элі күнге дейін өзінің төл темір жол баскармасы жок. ¥зак жылдар бойы облыстық темір жол бөлімшесі Атырау темір жол баскармасына багынып келді. ЕкІ ара - 500 шакырым. Маңғыстаудың даму деңгейі өте жоғары. Алдағы уақытта «Маңғыстау»темІр жол стансасы мен Порт-Шевченко қаласына, теңіз айлағына 132 шакырымға темір жол тартылмакшы. Теңізді игеруге база жасалуда. Қүрыкта үлкен терминал са-лынып, мұнай тасымалдау каркынды жүргізілуге тиіс. Ол да шойын жолды кажет етеді. Шалқардан Бейнеуге қарай тарты-латын темір жол жобасы тағы бар. Осының бәрін жергілікті жерде отырып басқармаса, үлкен қиындық тудырады. Темір жол баскармасының кажет екендігін дәлелдеп, мен Үкіметке бірнеше мәрте сауал қойғанмын. Соның негізінде, алдағы жаңа жылдан бастап облыстық темір жол баскармасы қүрылмақ. Ал облыс орталығы мен баска аймактар арасындағы темір жол арқылы жолаушылар тасымалдау мәселесІ келер күннің еншісінде. Ол да біртіндеп шешімін табады деген үміттеміз. Сізсайланған Маңғыстау облысы-донор облыстынбірі. Ендеше, облыстың орталыкка берген қаржылық жәрдемін-іңкайтарымы қандай деңгейде? Байлықтың үстінде отырған халықтың әлі тарқатылмаған түйіні көп, Сіздің ойыңызша, бүл элеуметтік әділетсіздікке жатпай ма ? 2007 жылдың республикалық бюджетІнде Маңғыстау об-лысында бірде-бір мектеп салуға қаржы карастырылмаған. Тек бір ғана мысал Жаңаөзен қаласындағы білім беру меке-мелерінің сыйымдылығы 15376 оқушыға арналған болса, 2006-2007 оку жылы 21057 оқушьшен бастап отыр. Яғни, 5686 окушы сыйымдылыктан артық. Әлі де орташа алғанда 7-8 мектеп жетіспейді деген сөз. «Рахат» шағын ауданындағы орта мектептің жағдайы тіпті ауыр. 624 орындық мектепте күні бүгін 2597 окушы білім алуда, окушылар саны төрт есе артық, Осыған орай, «Рахат» шағын ауданында 960 оқушыға арналған мектептІң техникалық күжаты эзІрленіп, тиесілІ қүжаттардың бэрі Қаржы министрлігіне, Экономика жэне бюджетті жоспар-лау министрлігіне тапсырылған, Алайда, мектеп күрылысы 2007 жылға арналған бюджеттің жобасына енгізілмей отыр. Парламент қабырғасында бюджетті талқылау барысында осы мэселелердің бэрін көтерудемін. Жалпы, Маңғыстау облысының жылдык кірісі - 42 мил-лиард 293 миллион 640 теңге. Соның өзінде калатыны - 17 миллиард 816 миллион 896 теңге. 24 миллиард 436 миллион 144 теңгесІ ортақ қазанга түседі. Қазақстан үшІн Маңгыстау мүнайының беріп отырған үлесі комакты. Әйтсе де, жергілікті халықтың шешілмей жатқан проблемасы да шаш-етектен. Өндіріп жатқан мүнайдың ризығын жергілікті халык та көруі керек қой. Жастардың келешегін ойласақ, олардың білім алуы-на баса назар аударуға тиістімІз. Ал мүнайлы Маңғыстауда бір дені дұрыс университет жоқ, не ғимараты жоқ. Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетІ олкеміздегІ іргелі жоғары оку орны. Онда 11 мың студент дэріс алады. Бірак студенттердІ оқыту заманауи талапқа сай емес, гылыми-техникалык базасы төмен. Кезінде университет балалар бақшасы, техникумдардың ғимараттарын алған. Олар да шашыраңқы, қаланың эр бүрышында орналасқан. Ел эконо-микасына кыруар байлық беріп жатқан облыс орталығында ең болмаса бір университет калашығын салуға болады емес пе. Оган бас-аягы 2,7 миллиард теңге гана керек. Жобаның элеуметтік кана емес, экономикалык та маңызы жоғары. Оның барлык қүжаттары дайын, жедел қаржыландыруды кажет ететін нысандардың қүрамына кіруге тиІс. Елдің тілегІ осындай. Шынында да, мемлекет казынасына комакты кіріс әкеліп отырған облыс оның кайтарымын көргені жөн. Субвенциялык облыстар бар, мысалы, Қызылорда өзінің бюджетіне қосымша _ 14,8 миллиард теңге, Қостанай -13,4 миллиард теңге, СолтүстІк Қазақстан - 16,5 миллиард теңге, Ақмола облы- сЫ 19,6 миллиард теңге косымша көмек алады. Ендігі жер-де олар өздерінІң салық базасын кеңейтіп, өндІрісІн дамы-тып, ел экономикасына үлкен ауыртпалык салмауға тыры-суы қажет қой. Бар салмак кашангы Алматы каласы, Атырау мен Маңғыстау облыстарына түсе береді? Әрине, орталык қазанға үлес косу қажет. Әйтсе де, донор облыстардың проб-лемасы эңгіме болған түста, республикалық бюджет комиссия-сы оған баса назар аударуы да керек. Баскалай айтканда, біз қашанғы тіленші болып, сүраншақтана береміз? Актау мен Жаңаөзен каласының арасындагы автомобиль жолы сын көтермейді. Ол жолды жергілікті халық «ажал жолы» деп атайды. Өйткені, екі мэшине тізгіндесе келгенде, жолға сыймай қалады. Жол көлігі апаттарының жиі болатыны содан. Жаңадан жол салмай-ақ, жолдың екі қапталын бір-бір метрден созса, жолдың өтімділігі кеңейер еді. Міне, осыган да каржы ке-рек. «Маңғыстаумұнайғаз» компаниясы жыл сайын 25 милли-ард теңге шамасында салык төлейді. Компанияда қызмет ететін мұнайшылар негізінен Бозашы мұнай өндіру кәсіпшіліктерінде еңбек етеді. БІрақ Ақтау мен Бозашы арасындағы жол да адам көргісіз, шұрык-шұрык тесік. Байлыкты игеруге апаратын жол-дарды жөндеу де аса қиын шаруа емес. Тек жеткілікті деңгейде назар аударылмай келеді. Қыскасы, облыстың орталыққа берген қаржылық жэрде-мінің қайтарымы өте төмен деңгейде. Себебі, облыстағы қордаланған коп мәселе шешімін таппай келеді. Биылдың өзінде республикалык бюджеттен каржыландыруға біраз ны-сан енбей калды. Мэселен, Жаңаөзен каласындағы канализаци-яны тазарту кұрылымы әбден тозығы жетіп, Жетібай кентіндегі Қалқанды ағаштан салынган емханаға да кырық жылдан асты. Қазір апатты жағдайда. Жетібай осыншама жылдар бойы отандык экономикаға каншатонна мұнай берді? Қазірдің өзінде жылына 3,5-4 миллион тонна мұнай өндіреді. Ел байлығына елеулі үлес косып отырған елдімекеннің ахуалы осындай. Сол себепті, байлықты өндіріп жатқан халық бергенін базарлай білуі де керек. - Облыстағы халықтың тыныс-тіршілігі қандай? Басқа облыстармен салыстырғанда Маңғыстауда айлык жалакы жоғары көрінеді? - Маңғыстауды айтқан кезде көбіне-көп бай облыс деп са-найды. Рас, облыста орташа жалакы 76 мың теңгені кұрайды, республикалық көрсеткіштен де жоғары. Бұл көрсеткіш мұнайшылардың жалакысына байланысты. Ал мұғалімдер, дәрІгерлер мен бюджет саласында қызмет жасайтындардың айлығы оте төмен, 15-20 мың теңгенің деңгейінде. Оның үстіне Маңғыстауға көкөнІс, азык-түлІктІң барлыгы да тасымал түрінде келеді. Сондықтан азық-түлік, күнделікті тұрмысқа қажеттітауарлардыңбэрі қымбат. Көпжағдайдаортақкөрсеткіш алынады да, халыктың әлеуметтік жағдайы соның төңірегінде көрсетіледі. Облыста тұратын халыктың бэрі мұнайшы емес қой, олардан баска жұрттың күнкөріс деңгейІнің қандай екенІ неге ескерІлмейді? - Мұнайлы өңірге ат басын бұрган қандастарымыздың да саны күрт өсіп келеді. Алайда, олардың да ахуалы мәз емес, көпшілігі элі күнге дейін саяжайларды паналап жүр. Осы көшІ-кон мәселесін қалайша реттеуге болады? - 1992 жылдан үстіміздегі жылдың 1 казанына дейінгі аралықта Маңгыстау облысына20 543 отбасы, яғни, 69 070 адам коныс аударған. Атамекенге оралған бауырларымыз э дегенде мемлекет тарапынан берілетін қаржылай көмекке іліге алмай, әлекке тұседІ. Баспана мен жұмысқа орналасу да өзектІ про-блема. Шетелден Отанға оралғандарды бейімдеу орталығын Актау каласында салуға келіскенбіз. Оның кұжаттарын жа-сау ұшін алдымен 9-10 миллиондай теңге керек екен. Бірақ, болмашы каржының өзін республикалык бюджет комиссиясы бөлмей отыр. Келесі жылдың бюджетін талкылау барысында бұл мәселені де көтеріп отырмын. Маңғыстау облысына ат басын тірегендердің ішіндегі еңбекке жарамдылары - 62 пайыз, мектепке дейінгі жэне мек-теп жасындағы бадалар - 36 пайыз, зейнет жасындағылар 2 пайызды кұрайды. Жоғары білімділер - 3,5 пайыз, орта арнау-льі білімі барлар - 38 пайыз. Сондықтан оларға бірден елғе сіңІсіп, араласып кету оңай емес. БейІмдеу орталығын салу 2006-2009 жылдар аралығына жоспарланған еді. Оған кажет каржының жалпы сомасы 600 миллион теңгені кұрайды. Келесі жылы ең болмаса құжатын әзІрлеп, одан соңғы жерде бейІмдеу орталығының курылысын жүргізу қажет, Соған тиесілі қаржы бөлінуІ қажеттілІгін тиісті органдар түсІнуі тиіс. ӨзектІ мэсел енің шешіміказынаға келіптІреледІ. Ш үкІр, қазір казынаның бүйірі тоқ, тіпті кейбір мннистрліктер мен ведомстволар бөлІнген каржыны толық игере алмай, жыл аяғында әуреге түсіп жатады. Үкімет неге үнемдеуге кұмар? Әрине, республикалык бюджетте жыл сайын өсім бар. Оныңтүсімінде де, шығысындада. Бір қызығы, республикалық бюджет комиссиясының жүмысы негізінен шілде, тамыз айла-рындаөтеді. Ол кезде Парламент депутаттары өз ұсыныстарын береді де, демалысқа кетеді. Олар келемін дегенше, комис-сия өздеріне ыңғайлап, бюджеттің жобасын катырып, әзірлеп қояды. Көптегенұсыныстары өтпей калган депутаттар бюджетті талкылап, кабылдау барысында өз ұсыныстарын енгізуге жан-таласады. Қаржы жоқ дейді Үкімет. Қаржы жетеді, оның көздері де көп. Біріншіден, республикалык бюджетті жоспарлаған кез-де каржы жеткізе алмай жанталасатын бюджет емес. Алайда, Үкімет жұмысты өзі жеңілдетіп алады. Мәселен, біз шілде ай-ында биылғы жылдың бюджетін нактылап бердік. Бір позици-ядан, корпоративтік салық түрІнен нақтыланған цифрдың өзі - 560 миллиард теңге. Он күннен кейін Үкімет соны 698 мил-лиард теңгеге өзгертеді. Яғни, алдындағы цифр кате берілген. Бұл үкіметтегілердің кэсіби төмендігі ме, элде әдейі жіберілген қателІк пе? 2007 жылғы республикалык бюджетті жоспарлаған кезде Үкімет корпоративтік салық мөлшерін 596 миллиард теңгеге жоспарлайды. Сонда қай цифрга сенуге болады? Арада қалып койған цифр резерв емей немене? Жүйелік емес түсімдер деген бар. Бүл 2000 жылы тіпті ескерілмеген. Ал одан 2003 жылы -8,6 миллиард, 2004 жылы - 3,8 миллиард теңге, 2005 жылы 17,4 миллиард теңге түскен. Ол түсімдер 2007 жылдың жоспарына тіпті кірмеген де. Бұл резерв емей немене? Табиғи ресурстарды пайдаланудан түсетін түсімдерді биыл маусымда үстіміздегі жылдың нактыланған бюджетінде 140 миллиард теңге шамасында бекІтіп бердІк. ҮкІмет оган он күннен кейін өзгеріс енгізіп, 218,8 миллиард теңгеге котерді. Яғни, 78,8 миллиард теңгеге көбейтті, Сонда тағы бір жерде есептелмей қалган қаржы козі болып түр гой. Осы түсімнің ағымдагы жылдың Ітамызға орындалуы 247 миллиард теңгені қүраған. Нактыланғанының өзі 140 миллиард теңге болса, ол 100 миллиард теңгеге артығымен орындалган. Табиги ресур-старды пайдаланудан түсетін түсімдерді Үкімет 2007 жылғы республикалық бюджеттің жобасында 208 миллиард теңге шамасында жоспарлап отыр. Биыл жеті айда 247 миллиард теңгеге орындалса, оның келесі жылы 208 миллиард теңге ша-масында жоспарлануы мүлдем түсІніксІз. Мұның аржағында миллиардтаған теңге шамасындағы резерв менмүндалайды. Аяқ асты мэлім болган түсімдерді есептеген күннІң өзІнде де резервте жүздеген миллиард теңге бар. Әңгіменің тоқетері, Үкімет, министрліктер тиімді жоба жасап, жеңілдетілген жүйемен жұмыс жасайды. Болмаса, Үкімет 2007 жылғы республикалык бюджеттегі теңгенІң 1 долларга шаққандагы багамын 117 теңгемен алған. Қазіргі бағам 126-127 доллар шамасында. Бұның алдағы жылы өсетінІ сөзсІз гой. Олай болса, 117 теңгеге неге жабысып отыр? Осының өзінен-ак, республикалық бюджет 32 миллиардқа кемиді. Ең болмаганда, доллар багамы бойынша 4-5 миллиард теңге кірісті жоспарлауга болады. Қаржы резерві мол екендігі осыдан да түсінікті. Қысқасы, Үкіметтің кімнен, неге қаржы үнемдейтіні түсініксіз. Осындай басы артык каржыны әу баста-ак түйін тарқатылмай жатқан әлеуметтік салага бөлуге болмай ма? Үкімет пен Парламент каржыны тиімді бөлуді кашан игереді? - 2006 жылы ең төменгІ айлық жалақы көрсеткІшІ - 9 200 теңге, ең төменгі зейнетақы - 9700 теңге. 2007 жылы ең төменгІ айлык жалақы көрсеткіші 9752 теңге, ең төменгІ зейнетакы 10736 теңге шамасында жоспарлануда. Қазақстан-да зейнеткерлердің саны шамамен 1 миллион 643 мың. Жал-пы, экономикага еңбек ететін 7 миллион 400 мыңдай адам бар. Қаржы қорлары өсІп, ішкі резервтер ұлғайып, алтын-валюта корлары артуда. Олай болса, зейнетакы мен жалакы мөлшері де көбеюі тиіс қой, Оған мүмкіндіктеріміз мол деп есептеймін. Жалпы ішкі өнім эр адамға шаққанда келесі жылы 6560 долларға жетпек. 2005 жылы ол 3700 доллар болды. Жалпы ішкІ өнім екі есеге жуық өскеннен халық қандай пайда көруде? Қазіргі өркениетті елдер деңгейін алып, зейнетакы мөлшерін сол ыңғайға келтірер болсак, зейнеткерлеріміз ай сайын 24-25 мың теңге алган болар еді. Мүндай зейнетакы алмак түгілі мүғалімдеріміз бен дәрігерлеріміздің айлык жалакысының өзі осы төңіректе. Сол себептІ, мемлекеттІң элемдегІ бэсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына енуі, оның әлеуметтік салага басымдық беруІмен багамдалады. - Қорғаныс министрі кезінде сіздің атыңызға хат жолдаған қүзырындагылардың Іс-әрекетіне «шала бүлін-гені» бар еді. Министрдің «шамына тиген» баспанасыз офицерлердің кейінгі тағдыры не болды? - Жалпы, әскерилерді баспанамен қамту үлкен проблема болып тұр. Әскерилердің, әсіресе, 20-30 жыл әртүрлі гарни-зондарда қызмет етіп, түрақты орналасатын жерге келіп, бас-паналы боламын дегендерінің көбі сотта жүр қазір. Мыса-лы, Қорғаныс министрлігіне баспанаға катысты 2006 жылы 22 сот шешімі жолданып, соның 12-сі орындалыпты. Яғни, казіргі таңда офицерлер өздеріне заң бойынша тиесілі баспа-наны тек соттасып алуға мэжбүр. Өйткені, мүның бэрі әскери кызметшІлерді баспанамен қамтамасыз етуде жүйелілІктІң жоқтыгына байланысты болып отыр. 2005 жылы Ішкі Істер министрлігіне қарасты ішкі әскерде 1448 адам баспананы қажет ететін болса, 2006 жылы 1587 адамға жеткен, Республикалық ұланда баспана кезегіне 2005 жылы - 1200, 2006 жылы 1288 адам тіркелген, Ал Қорғаныс министрлігінен 164 офицер зейнеткерлІкке шығып, баспанасыз жүр. Осыларды шешу үшІн 13 миллиард теңге мөлшерінде каржы керек. Қоғамдық тәртіпті сақтауда ішкі әскерлердің рөлі өте жоғары. Тұратын жатақхана мен түрмысты ң қиы ндығынан, олар бүгінде Астанадан Қарағандыға коныс аударуда. Ішкі әскерлерге 2007 жылы салынатын тұрғын үйлерінің жобалық құжатына, сараптамасына қажетті 186 миллион теңге каржыны республикалық бюджет комиссиясы бөлмей отыр. Қыскасы, офицерлерді баспанамен камтамасыз ету жағы күрмеуі киын мәселе болып тұр. БилІктегІ ұлықтардаи шетелдік инвестицияның көптеп тартылып жаткандығы туралы жиі естиміз. Ин-весторларды жер-көкке сыйғызбай мактап та жата-мыз. Инвесторлардың салған қаржысы мен тапқан пай-дасының мөлшерін салыстыратын болса, кІмнІң ұтыска шығары айқын білінер еді-ау... Жалпы, Қазақстан өзіне инвестиция тартып, инвес-торларға қолайлы жағдай жасау жағынан әлемдегі алдыңгы қатарлы бес елдің санатына кіреді. Біздің заңдарымыз инвес-тицияға толыктай жағдай жасауда. Мемлекеттің сыртқы тауар айналымы он жылдың Ішінде үш есе өсті. Қазақстан экономи-касына 40 миллиард доллар шамасында инвестиция салынды. Осының арқасында 2008 жылы Қазакстанның ішкі жалпы өнімі екі есеге өседі. Инвесторлар елІмізге не бередІ? БірІншіден, жаңадан жүмыс орындары ашылса, жұмыссыздық азаяды. Дұрыс пай-далана білсек, инвесторлардың жаңа салаларды игеруге де үлкен көмегі бар. Салыққа, ұлттык корға косып жатқан үлесі де комакты. Үстіміздегі жылдың шілде айынан бастап мұнайдан түскен қаржының бэрІ Үлттық қорға аударылады. Яғни, оның белгілі бір бөлігі тұрактандыру кызметін аткарады да, ішкі инфляцияның төмендеуіне септігін тигізеді. Екіншіден, ¥лттық кор жинактаушы рөлін аткарып, болашак ұрпактың мүддесіне кызмет етеді. Әйтсе де, шетелдік инвестицияға катысты бізде үлкен бір мәселе бар. Тәуелсіздіктің елең-алаңында Қазақстан инве-стициясына қаржы салған алпауыт компаниялар салык төлеу жағынан үлкен жеңілдіктерге ие болған. Соларды қайта карау үшін биылдан бастап Үкімет Қаржы министрлІгІнен арнайы бөлім ашты. Келісімшарттарды қайта карау өте күрделі мәселе. Инвесторларды үркІтІп, шошытып алмаған жөн. БІрак екІнші жағынан өз ризығымыздан айырылып калуға тағы болмай-ды. Бұл соңғы кезде жиі көтеріліп те жүр. Өйткені, шетелдік инвесторлардың тапкан табысынан казынаға қүятын салық мөлшері өте төмен. Тіпті, бір жарым-екі жарым пайыз шама-сында төлейтіндер бар. Қиын кезде сондай жеңІлдІктермен уағдаласкан ғой. Үкіметтің шетелдік компаниялармен кол қойған келісІмшарттары жария етІлмейді. Оларды енді жария-лайтын уақыт келді. Әрине, бүл шетелдік мамандарға, шетелдік инвестицияға кедергі қою деген сөз емес. Инвестицияның тиімділігін іріктеп ала біліп, өз мүддемізді, талабымызды да орнымен коя білу болып табылады. - Қазакстанның даму көрсеткІштерІ ТМД-дагы кейбір елдерден көш ілгері. Әйтсе де, біздің мүмкіндік әлеуетіміз бен шынайы тірлігіміз бір-бірімен сай келе ме? - Деректерге ден қоятын болсақ, шынында да ТМД-дағы кейбір елдерден көш ілгеріміз. Қазакстан әлемдегі 215 мемлекеттің ішіндегі әлемдегі бэсекеге барынша қабілетті 50 елдің катарына енуді мақсат етіп отыр. Алға қойған осындай іргелі мақсаттың арқасында халықтың әлеуметтік хал-ахуалы да өзгереді деген үміт бар. Ішкі жалпы өнімнің өсу каркыны жөнінен Қазакстан ТМД елдерІнің алдында, Шыгыс Еуропа елдерінің деңгейіне шамалас деп айтылып жүр. Ішкі жалпы өнімнің адам басына шаққандағы 3800 доллар деңгейіндегі көрсеткІшпен Түркияны, көптеген Азия елдерін артқа тас-тап, Ресейден баска ТМД елдерінің алдына шыкканымыз рас. Алайда осы көрсеткіштің өзі Сингапурде - 30 мың дол-лар, Венгрияда - 14 мың доллар. Сол себепті Қазақстан үшін алды ңғылары на токмейілсімей, соңғыларыны ң қатарын толықтыру міндеті түр. Дамыған елдерде жалпы ішкІ өнімнің 75-80 пайызы жаңа технологиялар негізінде жасалынады. Бізде бұл көрсеткіш әлі төмен. Бүкіл әлемде гылыми негізде шыгарылатын өнімнІң мөлшері белгілі. Оған Давос форумы аясында және АҚШ-тагы Гарвард университеті деңгейінде сараптама жасалады. Жаңа технологиялар негізінде өнім өндіру бойынша алдыңғы қатарда АҚШ, Жапония, Германиятұр. Бүгінгі таңда Қазакстанның қаржы секторы жақсы да-мып келеді. Қаржылай кІріс соңгы он жыл Ішінде бес есе өсті. Алайда, бюджеттің әлеуметтік салага бөлінген каржысы Ішкі жалпы өнІмнІң бестен бІр бөлігІн гана қүрайды. Бұл да өте төмен. Мысалы, Нидерландия, Швеция, Германия, Да-ния, Италияда әлеуметтік салаға бөлінетін каржы ішкі жалпы өнІмнің 26-30 пайызы шамасында болса, ал АҚШ-та ол 60-70 пайызды кұрайды. Әлеуметтік жагдайымыздың төмен болатын себебІ, елімізде әлеуметтік салага қаржы жеткілІктІ деңгейде бөлінбейді. Мүмкіндік элеуетіміз жогары, алайда әлеуметтік салаға келгенде, Үкімет сараңдықтанытады да отырады. Егер ҮкІметтІ сөйлете калсаңыз, ол бІлім мен гылым сала-сына 2005 жылы 53,5 миллиард теңге каржы бөлінсе, ол 2007 жылы екІ есеге өсІп отырғандыгын алга тартады. Тыңдауга өте жаксы. Дегенмен оны салалап тексере келсеңіз, көп позициялардың орындалмай жатканына куә боласыз. Мыса-лы, кұрылыс нысандарына қатысты материалдық-техникалық қамтамасыз ету дегеніңіз бар, соны ң үстіміздегі жылғы тамызға орындалысы 26 пайызды құраған. Қалған 3-4 айда ол қалай орындалмақ? Денсаулық сақтау саласына 2005 жылы 57 миллиард теңге бөлінсе, 2007 жылы 93 миллиард теңге жоспарланып отыр. Қарасаңыз, әжептәуір цифр. Бірақ кешегі Оңтүстік Қазақстан облысында болған оқиға денсаулық саласындағы жүмыстың сапасын көрсетеді. Мұндай ахуал тек қана Оңтүстік Қазақстан облысына ғана емес, басқа облыстарға да тән. Қыскасы, каржының бөлінуі мен оның сапалык орындалысы арасын-да әжептәуір алшактық бар. Сол себепті, кез келген салада каржының каншалықты өскені емес, бөлІнген қаржы аталган саланы каншалыкты сапалык деңгейге көтергендігімен өлшенеді. - Әңгімеңізге рақмег. 2007 жыл Қаржаубай Сарткожаұлы, түрколог-ғалым: АЛЛАҺ КЕШІРЕДІ, АРУАҚ КЕШІРМЕЙДІ - Түркі этносының мәдени-руханн кұндылығын, түр-кі халықтарының әлем өркениетіне коскан үлесін жан-жакты зерттеп жүрген ғалы м ретінде әуелі аталған эт-ностың калыптасу тарихы на токтала кетсеңіз. - Түркі этносына ¥лы Түркі қағанатын қүрудың мүмкіндігі біздІң заманымыздың бес жүзінші жылдарының басын-да туды. Оның көсемдері Яғалақар, жамылардың заманы-нан (б.з. II-Ү ғ.ғ.) әрекеттене отырып, Бұмынның заманында сэті түсіп, кыпшак тайпасы, кыпшак тайпалык бірлестігін қүрды. Сөйтіп, бІздің заманымыздың 535 жылы Бүмын қаган бүгінгі Монғолия жеріндегі жылкылы, қалың оғуз тайпала-рын қоластына біріктіріп, одан соң Саян-Алтайдағы темірші, кенші тайпаларды бір тудың астына жия отырып, алғашкы Түркі кағанатын орнатты. Алайда, жасы келген Бүмын каған Алтын такта көп отыра алған жоқ, 551 жылы дүниеден өтті. Інісі Істемі каған бір жыл бойы Орталық қағанатты басқарып түрды да, кейін империяның Батыс қанатын (Батыс Түрік хандығы) баскаруға аттанды. Себебі, Батыс қанатының жер көлемі аса үлкен болғандыктан, оның елін, экономикасын бір орталықтан басқару қиын еді. Сол себепті ІстемІ кағанаттың Батыс қанатын қолға ала отырып, Иран, Парсы, Византиямен сауда және дипломатиялық қатынас орнатуға бел байлады. Істемі қағаннан соң Орталық қағанатқа Мұкан қаған билік жүргізді. Істемі, Мұқан кағандардың заманында Түркі қағана-ты Ортажэне Орталык Азиядағы барлыктүркітайпаларының ба-сын қосты. Сонымен катар шығыс жағындағы монғол, мэнжүр, оңтүстігіндегІ Тибет-тангад, Эфтелит (Евті-елі), ЖетІсудағы Үйсін, Сыр бойындағы қалың оғуздар бір тудың астына бірікті. - Мүқан қаған билік жүргізген тұста ел аумағында үлкен реформа жүргізген. Жүргізілген реформа кай салаларды қамты ды? - Мұқан қаған үлкен бес реформа жүргізді. Бірінші, кағанаттың баскару ісіне Хунну дэуірінде қолданған үштік жүйені енгізді. Екінші, Қағанат идеологиясының алтын бағанасы болған Бөгу(ТэңірлІк) дІнінІң беделІн арттырып, арнайы институт-тың дэрежесіне дейін көтеруді көздеді. Соған дейін түркілер-дің ғибадат ететін орны үңгірлер мен ұлы таулар болып кел-се, ендІгІ жерде эдет-ғұрыптар тауда емес ғибадатханада өтетін болды. Тәңірлік діннің ғибадатханалары ел астана-сынан бөлекорнатылды. Орхон дарияныңоңтүстігіне астанасын салса, солтүстікке астанадан 20 шакырымдай жерге барқтарын салған. «Барқ» деген сөз бүл мұсылманға қатыстырып айтсақ мешІтдеген мағынаны бІлдіредІ. Үшінші, байырғы түркі руна жазуына реформа енгізіліп, ежелден халык ортасында колданыста келе жаткан түркі әліпбиінің жазу емлесін жасатты. Түркі эліпбиі мемлекеттік эліпбиге айналдырылды. Үлы ғибадатханалардың жаны-на ұстын орнатып, оған байырғы түркі эліпбиімен коғам қайраткерлерінің омірбаянын, ел тарихын үштастыра жазып, кашап калдыруды дэстүрге айналдырды. Төртінші, Қағанаттың мемлекеттік тілі империяны орнатушы - билік жүргізуші қыпшақ тайпасының тІлІ таңдап алынды. Бесінші, шаруашылық, яғни салык реформасын жүзеге асырды. Ол кезде салықты «берім» деп атаған. «Таз тайпасының көсемІ бидай берІмІн(салығын) бермегендІктен ол бауыздалды» деп жазады сол кездегі тарихи ескерткІш-терде. Салыкқа қатал қарағаны соншалық, салық төлемеген-дер осылайша катаң жазаға тартылып отырған. Ол кезде көктүріктер негізінен мал шаруашылығымен айналыскан. Аздаған егін шаруашылығы да болған. Оған «Орхон бойы менің таралығым еді» деп жазылған ескерткіштер дәлел. «Таралыгым» деген сөз - егін алаңым дегені. Қарап түрсақ, егін шаруашылығымен де шүғылданған оның сыртында аң шаруашылығы да дамыған. Қалың әскерді каруландыру, киіндіру де әсте оңай емес. Әскерлерге қару-жарак, күнделІктІ түрмысқа қажетті дүниелерді жасайтын арнайы ұстаханалары болған. Қала құрылысы карқынды жүргізіліпті. Осының бәрі әскери тәртіппен жүзеге асырылған. - ¥рпагына аманат еткен тарихи ескерткІштердІң қүндылығы бабаларымыздың рухани даму деңгейі де жоғары болғандығын көрсететіндей. Осыған байланыс-ты тарихи жазбалар жөнінде ой өрбіте отырсаңыз. - Тұй-ұқұқтың (Тоныкөк) ғибадатханасын қазған кезде үйдің қабыргасына жазылган жазуды көзімІз шалды. Қабырға сылақтарын аршып, ондағы жазулардың басын біріктіріп окығанда, оны жазған кұрылысшының сауаты тым нашар болмағандығын аңғардык. Ал үлкен үстындарға қашалып жазылған ескерткІштерді көрсеңіз, тІпті керемет. СібірдегІ, Тывадағы, Хакасиядағы, Алтайдағы ескерткіштердің мәтіні бір жол, екІ жол, үш жолдан түрады. Онда «Пәленбай қайтыс болды. Соның басында өкіндім, еңіреп жыладым» деген жазу кездеседі. Ал үш-төрт метр ұстындарға тасты кашау арқылы жазылған ескерткіштердің күндылығы жоғары. Мәселен, Күлтегін мен Біліге қаған үстынының мәтінін Иолығ - тегін деген есімді білімпаз жазса, тасқа қытайлар кашаған. Түй-үкүқтыкін өздерІ таска кашаган. Бүл Түркі қағанаты түсындагы бабаларымыздыңрухани дайындығы өте күшті болғандығының дәлелі. Түркі тілінің сол кездегі ерекшелігін де керемет тап ба-сып білген. Мәселен, тілдің сингармонизмі бар емес пе, бар әріп сол сингармонизмге үйлестірілген. XX ғасырда жетілдік, мыктымыз деп отырған казіргі заманғы күннің өзін-де тІлдің өзІндІк үйлесІмін табудагы еңбегІміз түркілердІң білімпаздығына жете бермейді, Қазір әлемдегі түркі тектес 38 үлттың ішіндегі ең жетілген, мыкты дегендері казак, өзбек, эзірбайжан, түрік, түркіменнің тілдік грамматикасы, жазуы кезіндегі түркі әліпбиінің деңгейіне маңайламайды да. - Неге? - Түріктер Батыстың ыкпалында, ал біз орыстың ықпал-ында болдык. Осының кесірінен біздің тілдік артикуляциямыз өзгерІп кеттІ. Кириллицаға бейІмделдік. Ал түркілер өзІнің әліпбиін жуан, жіңішке айтылуына орай төл таңбасын жасаған. Мэселен, 17 дауыссыз дыбысыңыздың 12-сіне екі-екіден кескін арнаган. Қазак тілі сингармонизмге күрылған тіл, көктүріктер заманындагы бабаларымыз осыны жақсы түсІнген. Алайда, бертін келе орыс ғалымдары түркі жұртының озіне ғана тэн үйлесімділіктің быт-шытын шыгарды. Мәселен, Баскаков сиякты атакты ғалымдар каракалпакка, түркіменге, өзбекке бөлек-бөлек эліпби жасап берді. Мысалы, «ң» эрпінің өзін пәленбай түрмен белгіледі. Мэселен, өзбек тІліндегІ ң-ның айтылуы казак тіліндегіге мүлде ұксамайды. Кескінінің өзін де бөлек-бөлек жасады. Бұл - түркі халыктарын бірінен-бірін алыстатуга байланысты туындаган соракы саясаттың зардабы. Тіпті, дыбыстың фонетикалық айтылымы мүлдем өзгеріп кетті. Қазак тілінің өзі бүгінде өзгеріп, бір казак екіншісін түсінуі қиын боп барады емес пе. - Түркі қағанаты тұсындагы тарихи ескерткіштердегі елдІк тұргысындагы мәселелерге қайта оралсақ. - БІліге кағанда да, Тұй-ұқұқта да, Күлтегін ескерткішінде де елдік, бірлік туралы өте көп айтылады. «Жақын жүрсең бір- бІріңе күш бересІң». «ЖіңІшкені үзу оңай, ал топтасатын болса, оны үзу қиын» дейдІ. КөрдіңІз бе, топтас, бІрІк дегендІ айтады. Сосын кейінгі үрпақ мәселесіне қатты көңіл бөлген. «Бір адам жаңылса, бесігіңнің бесігіне дейін зардап шегеді» дейді. Яғни үрпағының үрпағына дейін қиналады дегенді меңзеп отыр емес пе. БІр адам жаңылғанда деп кімдІ айтып отыр? Ел билеушіні, ханды. Хан жаңылуға, хан қателесуге болмайды, Бұл казактың төл макалымен де астасады. «Ханда бауыр жок, таста тамыр жоқ». Бүл билеуші, ел тізгІнін ұстаған адам өте әділ болуы керек деген сөз. - Түркі империясы заманында ел басқару калай жүзеге асырылды? Көктүріктердің ел баскару жүйесіне тоқталар болсаі Елдің басында қаған отырды. Елді билеу үш қанат жүйесіне сай жүргізілді. Бір канатын тардуш (оң канат), екінші канатын - төлес (сол канат) болған. Үшіншісін немесе орталық өкіметті ішірік дейді, яғни хан ордасы. Хан ордасында Қағанмен бірге Бас бүйрық (бас қолбасшы) орналасты. Оны орыс ғалымдары «приказчик» деп аударып, деңгейІн төмендетіп жІберген. Әскери 24 атау, лауазым болған. Бас колбасшының коластында онмыңдық, бесмыңдық, мыңдык, бесжүздік, үшжүздік, жүздік деген сиякты бөлек-бөлек эскербасылары тағы бар. Бас бүйрықтың Кеңесі, оң канаттың, сол қанаттың өзінің жеке-дара кеңесІ болған. КэдімгІ парламент тэрізді. МәселенІң өзектісі хан ордасында талкыланады. Жоғарыда кабылданған шешім төменге қарай ауысып, сол калпында орындалатын болған. «Қытайдан бізге карсы әскер аттаныпты» деген хабар жетсе, елдік баскару жүйесіне сэйкес эзірлікке катысты өмір беріледІ де, ол жоғарыдан төменге дереу жеткІзІледІ. Түрақты әскер тек орданың маңайында ғана болған, ал калғандары ел ішіне елге кауіп төнген кезде атқа қонған. Түрақты әскерді түрғак деп атаған. Осындай билік жүйесінің аркасында әлемге көктүрік империясының аты кетті. - Багзыдагы бабаларымыз үлт, ел мүддесіне үлкен жауапкершІлікпен караған екен-ау... - Жұртым деп аласұрған, елім деп еңірегенІ көрініп тұр ғой. Олар кара басының камын күйттемеген, елдің, халықтың, ұрпағының болашағын ойлаған. Өзіңіз ойлап қараңызшы. Айдаладағы тэу ететІн жерге 3-4 метрлік ұстын орнатып, соған мэңгілік сөзІн, өсиет калдыру деген адам таңғалатын керемет дүние емес пе. Ұстындарды көргеннен кейінгі маған алғашқы сап еткен ой: «тастарды кайдан әкелді екен?» Үлкен-үлкен көк тастарды жақын маңнан кездестіре алмайсыз. Тарихи ескерткіштерді зерттеу барысында Орхон өзенінің бойымен талай кездім ғой, мәшинемен, атпен, кейде түйемен жүруге де гура келдІ. Өзен бойында сэл жоғарырақта үлкен сарқырама бар. Сол сарқыраманың төменгІ жағында үлкен жартас тұр екен. Қарасам, тас Күлтегіннің ұстынының тасына ұқсас. Су тасып жатқан кез болатын-ды. Мәшине жүре алмайды. Өзеннің арғы бетіне жайдак атпен өтуге тәуекел еттім. Жүзіп отырып саркыраманың аржағына да шыктым. Үлкен жартас екен. Сөйтсе, тасты қиып алған. Сол жерде Күлтегін тасына ұқсас тағы екі тас жатыр, Екеуі екі жағына қарай сынған, Тағы бір таңданарлығы, КүлтегІн тасының салмағының өзІ 12 тонна. Оныңар жағындатағы Ібмүсінтас бар. ТағыбІр кубик пІшіндес тас тұр. Соңғысының өзі 20 тоннадай. Осындай ауыр салмақты тастарды ұстындар орнатылған маңға қалай жеткізген? Өзеннің бойымен есептесек 100 шакырым шамасында. Тура тартатын болса, 60 шакырымдай. Ол заманда осыншама алыс жерге та-стар қалай жеткізілуі мүмкін? - Расында да, калай жеткізілген екен? Бұл сауалдың жа-уабы табылды ма? - Табылды. Әлгі тастарды көріп болғаннан кейін сол маңдағы жергілікті моңғолдармен шай ішіп, әңгімелесіп отырғанбыз. Әңгіме ауаны тастың жеткізілу жайына ойысты, Дастарқан басында отырғандар әрқайсысы өзінің болжамын айтып бақты, Біреуі шанаға жегіп жеткізді дейді. Алайда анан-дай ауыр тасты шананың көтеруі әсте мүмкін емес. Деген-мен, айтылған болжамдардың ешкайсысы көңілге конбады. Қысқасы, көкейдегі сауал жауапсыз қалғандай еді. Пештің маңайындағы шай кайнатып отырған кемпір біздің әңгімемізге құлақтүріп отыр екен. «Ой, сендер бастарың шіріп кеткен бе?» деп күлдІ. «Сүймен дегенді бІлесіңдер ме?» Сонда ғана барып есімізді жидық, Үй шаруасындағы кемпір бізден гөрі әлдеқайда сүңғылалыгын көрсетті. Сөйтсе, тастың астына кесілген сырғауыл ағаштарды төсейді де, соның үстіне тасты қондырады. Одан кейін сүй-менмен сүйемелдеп алға жылжытып отырады екен. Ал тасты ІлгерІ сыргытқан сайын сыргауыл ағаштарды да алдыға қарай жылжыты п ауыстырып отырады. Ұстын тас-тарды діттеген жеріне жеткізуге осындай эдісті колданған көрІнеді. 100 шақырым жерге еңбектеп отырып, пэленбай тон-на тасты апару қандай бейнетқорлық. Не үшІн осылай ІстедІ? Тек ұрпаққа сөз, осиет қалдыру үшін. Көқтүріктер қағазға да жазған, алтынға да жазған, күміске де жазған. Бэрі де жойылып кеткенін бастан кешіп, түсініп, тек тастар ғана мэңгілік деп есептеген. Тастарды тасымалдаудың бейнетіне осыдан кейін көнген. Ұрпақ тағдыры үшін, Не деген биік, өршіл рух бұл! Ұрпаққа деген не деген адалдык! «Қытайлармен жақындассаң, мэңгілік өкінішке қаласың, алыс жүрсең өзІңдІ қорғай аласың» деген кезІнде түркі баба-ларымыз. Бұл дегеніңіз өмір-бақи қытай халқына сенбе деу ғой. Ал казір кыздарымызды кытайлардың койнына салып беріп, бабалардың бейнетқорлықпен жеткізген аманатына қиянат жасап отырмыз. Мүнымызды «Аллаһ кешіреді, аруақ кешірмейді». Рух өліп, бабалардың намысынан айырылып қалдык. - Қазак қоғамын жайлаған осындай намыссыздық барлы қ пәленің, қай ш ы лы қты ң бастауына айналы п отырған жок па? - Түркі империясы тұсында адамдардың сезімі таза, адами қасиетІ өте жогары, ел үшІн жауапкершілігІ асқақ болды. Ал бүгінгілер қулық сауған адамға айналды. «Әуелі қалтама қанша түсер екен» деп ойлап тұрады. Миллиардер болсам, кайткенде байысам деген пиғыл басым. АҚШ-тың бІр сенаторының айтқан сөзІ бар едІ. «Қазақстандық дипломаттарғатаңғаламын. Айтып отырған нәрсесі бөлек те, ойлап отырғаны мүлдем баска. Екі ел арасында кандай да бір келісімге кол кою туралы келіссөз жүріп жатса, ал олар мемлекеттік мүддені емес мүлдем басканы ойлап отырады. Осының бэрін калай меңгергені түсініксІз». Халыкаралық шарттардың өзінен дипломаттардың жеке мүддесіне канша пайда келетіндігін ойлайтыны дағдыға айналып кеткен. «Үкіметке мынанша түседі, ал маган мынасы жетедІ». Жалпы, дипломаттар болсын, үкімет басындағылар, коммерсанттар болсын осы жағын көбІрек ойлайды дептІ америкалык сенатор. - Елдік мәселелерді мақсат-мұратына айналдырған ТүркІ империясының ыдырауына не себепкер болды? - Қағанаттың ыдырауына катысты Күлтегін былай деп ай-тады: «Ағалы-бауырлы кектескендігінен, бір-бірін жеккөр-гендіктен». Жэне «Қүлы қүл үстады» дейді. Сонда кағанаттың қүлының өзІ құл ұстайтын дәрежеге жеткен болып отыр гой. Керемет байып, қарны тойып, қорасы қой мен жылкыға толып, молайғаннан кейін біріне-бірі кеуде көтере бастаған. Билікке таласкан. «Ағалы-інілі кектескендіктен, кетіскендіктен, жо-ғары-төмен бір-біріне жауласкандықтан, Түркі қағанаты қүлады» дейді Күлтегін. - Әлемдік жүйеге ыкпал еткен Түркі кағанаты енгізген дэстүрден ажырап қалуымыздың себебі неде? Біздің рухы-мыз экспансияның алдында неліктен элсІздік танытты? - Басканы ң қол астына кіргеннен кейін бізде мемлекет-тік билік жағынан күкык болған жок. Сол себепті отар-лаушылардың кұлаккесті күлына айналдык. Мәселен, Түркі империясы кезіндегі ханталапай да келе-келе ұмыт калды. Қағанды сайлағаннан кейін тұйғындар, яғни эскерлер келеді екен де ханның бүкіл дүниесін халыкқа нәпақа ретінде тара-тып береді екен. Мысалы, КүлтегІн өлгенде де осылай болған. Күлтегін қайтыс болғанда, оның төрт мың жылкысы халыққа таратылып берілген. Қазір атақты адамдарымыз қайтыс болганда, тәбәрік ретінде дүниелер үсынылады гой. Бүл да сон-дай, Қаган сайланганда да «ханталапай» ретінде оның дүниесін таратып береді де, халык оны кейін жиып береді. Хан болып сайланып, ақ киІзге көтергеннен кейін халқы оның төбесІне ал-тын қүятын болып түр ғой. Қазакты орыс империясы жаулап алғаннан кейін көп дүниеміз жойылды. Ақсүйектік, бекзаттық, дегдарлық қасиеттердің бәрінен, салт-дәстүрден айырылдық. Көк тастарда жазылған бабалардың аманаты қаншалықты дәрежеде жүзеге асып жатыр? - Құдайға шүкір, «Мәдени» мұра бағдарламасының аясында біршама тірліктер жасалуда. Үкімет тарапынан көмек мол деп айтар едім. Жақсы жағдай жасалған. Тек ғалымдарымыз бұл мәселеге жан-жүрегімен беріле кірісе алмай келеді. Шеттен кел-ген казакпын, кеңестік психология, осыны пайдаланып біреуден бірдеңе алып қалайын деген ой жоқ менде. Атажұртқа ат басын тіреген 6 жылдың ішінде бес кітап шыгардым, Бұлардың бәрі казактың намысын кайрайтын, ұлттың ұлт екендігін танытатын еңбектер деп ойлаймын. Барлық ғалымдар іске осылай кіріссе, талай шаруаны қопарып тастауга болар еді. Әйтсе де, бізде әлі патриоттык сезім, отаншылдык, ұлтшылдык жағы аксап жатыр. Қып-кызыл каны тамып тұрған ұлтшыл болғаны жөн. Бұндай іске жүрегіңмен берілу кажет. Жас кезімде қызға ғашық бол-дым, алайда көктүріктердің тарихына деген ғашықтыгым одан элдеқайда аскақ болып шықты. - Шет жерлердегі қазақтың тарихына қатысты ескерт-кіштерді түтендеп болдық па? - Сібірдегі, Моңголия жеріндегі түркілердің тарихына катысты ескерткіштердің біразы түгенделді. Былтырдан бас-тап Қытай жеріндегі ескерткіштерімізді зерттеуге кірістік. Биыл бұл жұмыс тағы да жалғасын табады. Германиядағы көне дүниелерімізді, біздің заманымыздың Х-ХІІ ғасырына қатысты деректерді де алып жатырмыз. Құдайға шүкір, түркілер тари-хына катысты қомақты қор жиналды. Алдағы уақытта біздің жинақтаған кормен жұмыс жасайтын болса, жастар көп мәселелердің бетін ашады. Біз жоқ дегенде, қазақтың байырғы тарихына қатысты дүниелердің 50 пайызына жуыгын елімІзге жеткіздік. Қалғандары Қытай мен Германияда. - Түркі тарихына қатысты ескерткіштер Германияға кайдан барып жүр? - Неміс ғалымдары Шыгыс Түркістандағы дүниелерді 1901 жылдан 1924 жыл аралыгында өздеріне тасыган ғой. Берлин академиясының қорында жинакталған. Мен олардың біразын әкелдім. Алайда, тағы да алатын дүниелер жеткілікті. - Ежеллі тарихымызға қатысты табылған дүниелер, ашылған жаңалыктар ғылыми айналымға енуі тніс. Ал бүның ғылыми айналымға ену дәрежесі кандай дәрежеде? - Гылыми айналымға ену қажет екендігі сөзсіз. Осы аркылы жастардың бойында отаншылдық сезімнің дамуы-на кеңінен жол ашылады. Тарихи ескерткіштер аркылы жастарға танымдық қоздырғыш күш беріп отыруға тиіспіз. Ол үшІн ҮкІмет түркология саласына камқорлықты үлгайта түскені жөн болар еді. Әйтпесе, біздің жұмысымыз казір бір лабораторияның шеңберінде. А.Яссауи атындағы Қазак-түрІк университетІнде түркітану орталыгы кұрылып едІ, оның алдагы тагдыры беймағлұм. Аталған университетте шығатын «Түркология» журналы да былтыр жабылып қалды, Сол журналды, түркологияның түпнұскасын мол кұжаттары жинақталған Еуразия ұлттык университетіне берсе, алып ке-тер едік. Осы ұсынысты алдағы күндерІ БІлім жэне ғылым министрінің назарына үсынбакпыз. - Жастарды отаншылдыкка тәрбиелеу керек дейсіз, осы тұста көктүріктер кезеңіндегі елдік мәселесі мен казіргі идеологиясына катысты салыстырмалы тұрғыда пайым жасасақ қалай болар еді? - Ұлттық идеология дегеніміз - тіліміз, дініміз, тарихы-мыз. Осы үшеуІн халықка сіңіре білсек, ұлттық идеология деген осы. Осыны бойға сіңірудің жүйесін жасауымыз керек. Жүйе дегеніңіз - тарихтан хабардар болу. Яғни, Түркі импе-риясы түсындағы керемет күндылыктарды болашак ұрпактың санасына дарытсақ, мемлекеттің мызғымас іргетасының кепілі сол болмақ. Түркияда бүл мәселе жақсы жолға қойылған. Түріктердің төртінші сыныпта окитын бүлдіршінінен бастап президентіне дейін көктүріктердің тарихын жатқа соғады, Оларда түркілер тарихын тереңдетіп окытады. Сол аркылы үрпағын үлтшыл, отаншыл етІп тәрбиелеуде. Орыстардың өзІ қазІр тарих пен орыс тІлІ мәселесІне деген көзкарасты қайта көтеріп, ұлтшылдықты ң рухын асқақтаты п отыр емес пе. Сондыктан казактың тарихын үлттың миына сіңіре білу қажет. ¥лттық идеологияңыздың көкесі - осы. Бүгінде біздің идеологиямызды Қазақстан халқы Ассам-блеясы ұстап отыр. Осы жағынан алғанда ұлттык идеология туралы эңгіме қозғаудың өзі қиын. Елдің рухын асқақтатып, бағыт-бағдарын көрсетіп отыратын еліміздің бас идеологы болу шарт. - Ұлттық идеология туралы эңгіме қозғалғанда, оның соңы билІк басындағыларға барып тірелетІндІгі белгілі. Шенеуніктердің өздері тол тарихымыздан бейхабар, олар-дың назарын тарихка калай бұруға болады? - Қытайда шенеунік болып, ел баскару ісіне кірісесіз бе, онда Қытайдың 25 тарихын жатка білуге міндеттісіз. Аспан асты елінде төменгі шенеуніктен бастап ел басшысына дейін тарихтан жан-жақты хабардар. Мемлекеттік кызметшінің ла-уазымы өскен сайын одан Қытай тарихы бойынша 25 тарих-тан емтихан алынады, Оның ішінде саясаты бар, стратегиясы бар, тактикасы бар, ұлтының рухы бар. Соны жаттап өскен, біліп өскен адамның мемлекеттік кызметте асығы алшысынан түседі. Біз неге осылай істемейміз? Жаттап өспей-ақ қойсын, ең құрығанда ел тарихын білетіндей болса, шіркін! Туған елінің тарихын білмейтіндер ұлт үшін жұмыс жасап карык қылмайды. - Қазіргі қазақ қоғамындағы қай мәселеден кауіп-тенесіз? - КезІнде бүкіл Еуропаны дІрілдеткен Хазар деген куатты империя болды. Ол неге құлады? Ол әуелі көптеген діннің қанат жаюына мүмкіндік беріп, көпдінділіктің орталығына айналды. Кейін діни алауыздыктың кесірінен быт-шыты шығып, аталған мемлекет тарих сахнасынан біржола көшті. Оның түбіне көпдінділік біржола жетті. Біз осы Хазардың тагдырын бастан кешпесек екен деп кауІптенемін. Көпконфессиялы, копдІнді мемлекетпіз деп жариялап, өзімізді кұртатын бомбаны өзіміз әзірлеп жатқан тэріздіміз. Егерде дін атаулының барлыгын осы бетімен қоя берсек, дэл сол Хазардың күйІн кешуімІз әбден ықтимал.Қазақстандаислам,православиедіндерін ұптанушылар жагы басым. Католик дініндегілерге де рұқсат беруге болады. Ал басқадіндердің, конфессиялардың казақжерінде канатжаю-ынатыйым салған жөн. Бүл біріншіден. Екіншіден, кейбіреулер айтып жүргендей көпұлтты мемлекет емеспіз. Мемлекет құраушы ұлт - қазақ ұлты, баскалары диаспоралар. Сол диас-поралар мемлекет кұраушы ұлттың мэдениетін, шашбауын кетеруге кызмет етуі тиіс. - Қысқасы, «казақтың мың бІріншІ рет өлуге» хақы-сы жоқ дейсіз ғой? - Әрине, енді «өлетін» болсақ, «тірілу» жағы неғайбыл. Хазардың жағдайын жоғарыда айттым. Соған ұксас ах-уал алгашқы ТүрІк қағанатының соңғы кезеңдерінде болды. Үкіметтің басына басқа ұлттарды, саудагерлерді алып келді. Бүгінгіше айтканда елді жатжұрттык инвесторлар биледі. Акыр аяғында алғашкы Түрік кағанатының тас-талканы шыкты. Қазакстанның бүгінгі ахуалы соған бейімдеу, әйтеуір қит етсе шетелдіктердің көмегіне жүгІнуІне дайын тұрады. Заңдарымызга дейІн халыкаралық деңгейге үйлестІреміз деп жанталасып, ұлттық менталитетіміз эдіра қалады. Тағы да сол шетелдік сарапшылардың байламына иек артамыз. Тарих бәріне төреші. Тарихымызда мынандай қателік болып еді, ендігәрі соны қайтапауға құқымыз жокдегенді ойлау керек. Та-рихтан тағлым алу жағын қараған жөн, Қазақтың басынан не өтпедІ, бәрІ де өтті. Ауыз бірлік болса, бабалардың аманатына адал болсақ, бодан болмаған да болар едік... - Тарихтан тағлым алған жөн дейсіз, ол үшін тарихтан хабардар болу қажет екендігі сөзсіз. Олай болса, қазақтың тарихын оқытудың қазіргі деңгейі көнілінізден шыға ма? - Біз бүгінде төл тарихынан бейхабар мәңгүрттерді әзірлеп жатырмыз. Еуразия үлттык университетінің кабыр-ғасында М.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік универ-ситетінің филиалы бар. Онда казақ жастарына Ресей тари-хын оқытады. Ал Қазақстан тарихын бір кездегі кеңестік кезеңдегі бағдарлама бойынша үйретедІ. Астанадағы Қазак-стан-Ресей университетіндегі жағдай да осы. Тэуелсіздік алдық дегенІмІзбен, болашақ үрпақ күнІ бүгінге дейін орыс саясатының негізінде тәрбиеленуде. Баскалай айтканда, бұл қоғамды қақ жаратын бомбамен бірдей, Білім және ғылым министрлігі аталмыш оку орындарының бағдарламасын тек-серіп, олардың идеологиясы қай бағытта екендігінен хабардар болуы тиіс. Әйтпесе, ел қазынасынан қаржы бөле отырып, мем-лекет мүддесіне карсы жұмыс жасап отырганымызды калай түсІнуге болады? - Әңгімеңізге рақмет. «ҚАРА МАИОР» ҒАСЫРДЫ Ң ҮШ ҚАСІРЕТІ НЕМЕСЕ АЛТЫНБЕК ҚОРАЗБАЕВТЫҢ ҮШ ӘНІ ТӨҢІРЕГІНДЕГІ ОЙ 1. Қара кемпІр ...Әні, тағы да кырқадан асып барады. Бір қолында таяғы, екінші қолына ешкІнің жүнінен ескен жІпті Іліп алган. ӘлдененІ күбірлеп, өзімен-өзі сөйлесіп кояды. Отынға бара жаткан Іспетті. Ылги осылайша отынды арқалап тасиды. Бүгін де сол төбеге отынға бара жатыр ғой деймін, Күндегі әдеті осы, Бүкіл ауыл оның бүл тіршілігіне үйрене бастаған. Алғашында тіпті балалар ізінен қалмай, «жынды кемпір» деп айқайлап, соңынан тас лақтырушы еді. Тек үлкендер жағы ғана балаларга жекіріп, «тэйт» десіп үрсып, куып салатын-ды. Ауыл балалары да өсе келе бэріне түсіне бастағандай. Кейуана көрінбей кетсе, ауыл іші біртүрлі каңырап бос калғандай көрінетін. Жүмыр басты пенденің тіршілігінен хабардар етіп, «мен әлі тірімін» дегендей ол күншығыска - биік төбені бетке алып барады. Бүгінгі бейбіт күннің карауылы, төбенің иесі осы кемпір сиякты. Әйтеуір күнделікті ыңылдап, өзінің азалы энін айтып, өмір ағысынан калыспай келеді... «О-о-о-о, дүние-ай! Сағындым, Жексенкүлым, Қосшығүлым, Өзекті жарып шыққан ҚОС шыбығым, Қырыкжыл аңыраған сорлы анаңның, Зарына кұлағыңды тосшы бүгін...» Осы зарлы әуенді естіген сайын өне бойың шымырлап, көзіңе ыстык жас үйірІледі. ¥гына бІлген жандар еріксІз егіледі, караң калғыр соғысқа лағнет айтады. Қара кемпірді кос күлынынан айырған, тағдырдың тәлкегіне түсірген заманның қайта оралмасын тілейді. Бүл Қали апаның басындағы ғана жай емес, соғыстан қалған мыңдаған жесірдің зары сиякты. Бэлкім, соғыс жылы туғандар, кейінгі жастар да ол энді айта беретін болар. Әлі де жалғасын табар. Алайда, бар гэп онда емес қой. Баскада... Басқада... Алтынбек айтады: «Біздің Қызылсай ауылында Қали деген кемпір бар-түғы н. Ол кісінің ш ал ы соғы с алды нда аш ар ш ы л ы қтан кайтыс болыпты да, Қосшығүл мен Жексенқүлы соғыстан оралмаған. Әлгі кемпір 15 шақты койын өзі бағып жүретін де, оның маңына ешкімді маңайлатпайтын да. «¥рлап кетейін деп жүрсің бе, бүл Жексенкұлдыкі, Қосшығүлдыкі» деп үрсатын. ӘрІ сол қойларды жылына екІ рет қырқып, оны сатып, ақшасын балаларының ризығы деп жинай беретін», ...Бала кезімде ауылда «генерал кемпір» деген кісі болатын-ды. Әу дегенде әке-шешесінІң азан айтып койған атын мүлде білмейтін. Бэлкім, оны үлкендердІң өздері де білмейтін болар. Бүкіл ауыл оны «генерал» деп атайтыны да сондықтан. Үлкендерді қоя берші, біреуге айдар тағып алса, бүкіл ауылға жайылып кетедІ. Сол сияқты, «генерал апа» согыс кезІнде колхозда бригадир болыпты. Бүкіл азаматтар ауылдан кеткенде азамат орнын басатын біреу керек емес пе. Сол ерлердің орнын басқан мықтылардың бірі - «генерал апа». Қүлан иек таң атканнан түн жарымғадейін атүстінен түспей жүретін еді деп айтысып отыратын үлкендер эңгіме арасында. - Соғыстың сүрапыл кезІ адамның қисаңын, енжарлыгын, босаңдыгын көтермейтін шак. Оныңүстіне, бригадир де катал. Қия бассаң, айғайлап шыға келеді бақырып-шақырып. Ол осылайша «генерал» атағын тылда жүріп-ак алған-ды. Задында адам деген қызык-ау, бригадир қатал болды деседі. Оның дауысынан «жылаған бала уанады» екен. Қазір ойлап отырсаң - «генерал апамыз» бүкіл ауылды аштан өлтірмей, соғыска да өз үлестерін косыпты. Оның каталдығы табиғи жаратылысынан емес, өмірдің катал сынағынан, лағынет аткыр соғыстың кесірінен туындаған, Бар астыкты майданға аттандырар масақ үшін жан аямай күрес қаталдық деп атауға болса да жауыздык деп атауға болмас. ...Бүгінде «генерал кемпірдің» жайы бөлек. ЕрІ де, екі баласы дамайданнан оралмаған. Бір баласы мен шалынан каралы кағаз келсе, екінші баласы із-түзсіз кетіпті. Алайда, кейуана сол баласын күні бүгінге дейін күтумен келеді. Баяғыдай кайратты емес, өмірдің соккысын көп көргендіктен, шашы ағарып кеткен. СолдатжесІрІ демекші, балалары мен отагасын күтІп, түрмысқа да шыкпаған. Онысына өкінбейді де. Тек балаларының өліміне түсІнбейтІн жандардың кемпірдІ кінэлайтыны болмаса... -Қакпаскемпір,балаларыңменшал ыңныңбасынсенжұттың, Сені кұдай да алмайтын шығар, бәлкім. Біздің басымызды да жұтарсың?! - Бұл туған інісінің долы қатыны Нәзипаның сөзі. Ылғи кемпірге күндегі айтатыны осы. Қайраты, көші барында дүниеде апасынан жаксы адам жок болатын-ды. Інісі кемпІрдІң куаты кайта бастаған соң ел-жұрттан ұялды да, азын-аулак малымен өз қолына алған еді. Келіні кемпірдің малын өзіне сіңіргеннен кейін элгіндей «өнер» көрсете бастады. Тағдыр тәлкегі осы дейсің іштей. Бойдан күш-қуат кетіп, қартайған соң бэрінің алдында дәрменсіз боласың. Өмірдегі өткеннің бәрін сызып тастайды. «Генерал кемпірдің» де баяғы қауқары қалмаған. Әйтеуір шүкіршілік етіп құдайдан жанын қинамай алуын тілейді. Тек бұл біздің ауылдағы «генерал кемпірдің» басындағы жай ма? Жоқ, соғыс кезінде қазақ ауылдарынан талай-талай «генерал кемпІрлер» шыққан. Тек соғыстан соңғы өмірі әлдекайда оларды санжаска картайтып жібергендей. Сонда кайтпексің, пешенеңе жазылған осы демекшісІң бе? Тағдырдың сан алуан тақсіретін көрген мынау өмІрден үн-түнсІз келІп-кетіп жаткандар қаншама? Алтынбек айтады: «Қара кемпІр сияқты әр қаланың, эр селоның өз кара кемпірі бар десе артык емес. Ол - акикат. Кіммен сөйлессең де, біздің ауылда да осындай тағдыры қиын жандар бар едІ дейді. ТіптІ бес баласы майданнан оралмай калған дейді біреулер. Дегенмен, олардың ошак оты сөнген жоқ. СөндірІлмеген элгі бойында намыс оты бар қара кемпірлер». Қайран біздің шешелер! Арды ойлаған, Шілік шауып, ши орып, бау байлаган, - деп акын Мұқағали Мақатаев айткандай сол аналарымыз жетіскеннен жесір болды деймісіз. Оларға «тұрмыска шыкпа» деп көлденең тұрған біреулер болды ма екен?! Жо-жоқ, олай емес. Олардың жан дүниесіне ешкімнің үстемдігі жүрмейтін еді. Олар тек кана халықтық қасиет, қарапайым ұлылық арқылы өзге босағадан аттаған жоқ. Ал, бүгін ше? Сол кейуаналардың бүкіл өмірін жокка шыгарып, бар еңбегін сызып тастагымыз келеді. ӨркениеттІ елде зиялы ұрпакты тэрбиелеп жатырмыз дейміз. Өткенінен, туған анасынан безген үрпақ елдің ертеңгі бетке үстары болады деп калай айтарсың? Күш-куат бойында тасып түрған сәтінде аналар керек те, қартайған шағында кокыс сиякты лақтырып тастайтынды шығардық. Лақтырып тастап, немесе туған анасын көзі тірісінде карттар үйіне тоғытып жатсак. Бабаңның қай дәстүрІнен қалып едІ бүл үрдІс? Осындай керемет кемелге келген, жетІстікке жеткІзген, барымен жарылқаған қоғам деп келдік осы кезге дейін, Өз үрпағын өзіне атыстырып, карсы койған коғам кімге керек. Әр халыктың өзіндік бояуғатолы дэстүрі кайда? Сол сиякты біз де казаки касиеттерімізден ажырап кеттік. Айкайлап ұрандап айту максат емес, алайда, Аналар тағдыры болашак тағдырының орны о бастан бөлек. Бәрі де «Қара кемпір» әнінен басталы п еді ғой. Енді кішігірім төбедей боп калған кара кемпірлердің көңіліне сызат түспесе екен. Тек олар гана емес-ау, бүкІл қазақ карияларының жаны жүдеу тартпасын дейміз. Қымбатты окырман, сонымен катар сіздерге бір жайды құлаккагыс еткелі отырмыз. «Қара кемпір» атты соғыста туыстарынан, жакындарынан айрылған Аналарга арналған монумент Ташкент-Алматы тас-жолының бойында, Аспара өзенінің жанында бой көтермекші. Монументке өз үлесін косамын деушілер болса, кордың мекен-жайын хабарлаймыз. Жамбыл облысы, Мерке аудандык мәдениет бөлімі, Өнеркәсіптік-өндірістік құрылыс банкісі. Согыста туыстарын жоғалтқан Аналарға арналған монумент корына, кор есебі: №000142029. 2. Қара шал Жалпы жасы үлкендер жағы ауыл ішіндегі той-томалақ пен жаназаға бүкіл ауыл-аймақты шақыруды балаларға тапсыратын-ды. Осындай бір, арнаулы үлкен тапсырма маған да тиген болатын. Көршіміз Балтабайдың үйіндегі Қожахмет аксакал дүниеден кайтты да, бірнеше бала соның жаназасына шақырысты бөліп алдык. ТІзІм деген болмайды ол сәтте. «Ана ауыл, мына ауыл» деп бөліп береді де, сол бойынша бүкіл ауылға хабарлап шығатын. Әдетте, көбінесе, «біреудің әкесі, біреудің шешесінің намазы» деп нактылап, өзің білетін адамдарды шақырасың. Өйткені, оны өзің де білесің, жиын болып жаткан үйдің «кімі екенін». Алайда, осы рет мүлдем басқаша болды, Біз енді «Балтабайдың үйіндегі Қожахмет аксакалдың» жаназасына деп хабарладык. Алакандай ауылда бәрІ бір-бірін бес саусагындай біледі, «Неге Балтабайдың әкесі емес, үйіндегі карт?!» Беймағлұм еді маған сол кезде. Әйтеуір ауылды қүлақтандырып, қалың ойдың шырмауында парыздан күтылғаныңа, үлкеннің алғысын алғаныңа куана-сың. Бүгінде сол жайды бағамдап отырсам, енді ғана түсіне бастагандаймын. Себебі, Қожахмет қарт көршіміздің жама-ғайын туыстары боп саналады екен. Қарттың кемпірІ ертеректе қайтыс болады да, өздерінен ұрпақ қалмаған-ды, Денсаулығы жүдеген қарияны Балтабай үйіне алдырыпты. Солайша қарияны бағып-қағып, дүниеден өткен соң ел-жүртты шақырып, арулап жөнелткен. Ауылдың ынтымақ-іргесі бүзылмай түрған сэтте адам жаны мейірімділік шуағына толы тәрізді. Осы күндері өз кіндігінен жаралган үл-қыздары туған әке-шешесін қарттар үйіне өткізген деген сөздерді естісем, есіме сол баяғы өзім туып-өскен Жаңадәрия ауылы, мен білетін Балтабай көршім елестейді. Қатыгездік атаулыға жаны қас менің көршім сияқты жандар көбейе, түссе, казақтың бірде бір қариясы қарттар үйі дегенді білмес еді-ау. Қайтесің, бүгінде бэрі озгеше. Кэдімгі «Қара шал» немесе «Қарттар үйінен хат» толгауы да осындай арды аттап, ұятты белшесінен басуымыздың арқасында дүниеге келген екен ғой. Қаусаған қасіретті кара шалмын, Бүл күнде қара шалмен санасар кім? Жанымды жегідей жеп қарттар үйі, Күн санап, қуат кеміп, аласардым. Онша тар емес еді пэтерің де, Осындатастап кеттІңэкелдіңде. Сынаптай сырт айналсатуған балаң, Тірідей өлгені ғой әкеңнің де. Қазақтың қара шалының толгауга негіз болған зарлы үнІ осындай. Қаусайтын халге жеткеннен кейін, тіпті қариямен таласатын жан қалмаганын сезесің, күйінесің. Өзге түгіл туган баласы туған әкесінен «сынаптай сырт айналғанда» қайтерсің? Бүгінге дейін экесін өз дегеніне көндіру, өз эмірін орындату казақи дәстүрімізде болмағаны анық, Алайда, казір кейбір катыгез жандардың жаны жакын кімге болса да өз «бұйрығын жүргІзетінІне» куэ боласың, Іштей налисың да. Алтынбек айтады: «Газет-журналдардан оқып жүрІп карттар үйІнде болып жаткан каракоз кариялардың жайы мені тіптен толгандыр-ып жіберді. Бұны жазбас бұрын жамбылдық інім Әзімбек ЖанқұлиевтІ ертіп, Жамбыл каласындағы қарттар үйіне барған болатынмын. Ең бастысы, көңілге кірбің ұялаткан осы толғаудың негізгі аркауы десе болғандай, бір жайды айта кетейІн. Осы қарттар үйінде Луговой ауданынан «Алгабас» шаруашылығының бөлімшесінен бір қария жатыр екен, Бөлмесіне барғанда өкінішке қарай, ол кісі болмай шықты. Содан ол кІсІ қайда деп едім, тәрбиешІлер айтты: «Осы жерде бау-бақша бар еді, сонда бос бөтелке жинап жүрген болар». - Бос бөтелкенІ кайтеді?! Тамагы, киІмІн тегін берІп отырсаңдар. Бұл не деген сұмдык? ¥ят емес пе?! - деп мен бІраз ойланып қалдым. Сөйтсек, сол Жамбыл қаласы нда Макаренко мектеп-интернатында карияның бір-екі немересі окитын көрінеді. Сол немерелерІ сенбі, жексенбІ сайын келІп түрады. Соларға қария әлгі бөтелкелерінен жинаған тиын-тебенін үсынады екен. Мен сонда немересі болса, оның экелері қайда деп сұрадым. Шынын айтқанда, аксақалдың бес баласы бар болып шықты. Екі үлкен баласы жастайынан арақ ішіп, жаман жолға түсіп, қара басына қарай алмай кеткен көрінеді. От басынан айрылып, бей-берекетсіз сотталып кеткен. Екі кызы болса, тұрмыска шығып, өз шаңырағының қамын күйттеп, өз босағасынан аттап шыға алмайды. Ал кенже баласы сол сәтте әскерде болған еді. «Қара шал» эні дүниеге келгеннен кейін элгі кенже баласы ауылға келіп қайтыпты. Осында әкесІнің қарттар үйінде жатканын естіп, ауылының аткамінерлеріне, жасы үлкендеріне арызын шағып, жылап кетіпті: - Егерде әскерден тірІ оралар болсам, экемдІ бір күн де карттар үйіндежатқызбаймын. Мүмкін ендігі шығарып та алған болар». Міне, бүгінгі казақтың қара шалдарының тағдыры. Кезінде аталарымыз эке алдында сөйлеуге именетін болса, енді қазіргІ ұрпақ әкесін қолтығынан сүйелеп, «емдейді, қарттардың тамаша демалыс орны» деп қарттар үйіне карай жетектейдІ. Алтынбек аға эңгіме барысында тағылымды бІр жайтты ортаға салды. Алайда, элІ де болса билігі үстем ауыл, әділетті қария-сы бар орта кездесетініне бейтаныс карттың әңгімесінен кейін тэнті болдым, - дейді композитор. Қария айткан әңгіменің ұзын-ырғасы мынандай. - Біздің ауылымыз бір атаның баласындай жандар едік, Арамыздан бір ақымақ шығы п, өзінің туған әкесін 82 жасқа қараған кезінде Қапшағайдагы карттар үйіне апарып тастапты. Ел болып, жүрт болып элгІ акымақты қызметінен босатып, ауылымыздан аластаттық. Бірақ, оның баласы калып қойды. Әскерден жаңадан келіп, үйленген жігіт еді. Ауыл ақсақалдары жиналып, оган да: егерде Қапшагайдагы атаңды әкелмесең, саған да біздің ауылда орын жок, - дедік. Сөйтіп, элгі баланың жанына ауылдағы комсомол коми-тетінің хатшысы н қосып, атасын алып келуге жібердік. Немересі бір-екі күннен кейін картты ауылға алып келді. Сонда элгі бІрге барган хатшы айтады: -ТІптен қарияны алып келгенімІз акыл-абырой болған екен, кария алдындағы асын да өзі іше алмайтын халге жетіпті. Алдында түрған асын касығын үстап, наны қайда, көжесІ кайда деп қалтырап-дІрілдеп жанында отырган тыңдау келген өзге үлттың өкілдері біздің ақсақалдың тамагын тартып ішІп кояды екен. Енді болмаса шал аштан өлер ахуалға жетіпті. Келгеннен кейін қария бірер аптадан соң, туған боса-гасынан аттап барып дүние салды. Ауыл-аймагымыз жиналып, картты ақ жуып, арулап қойдық, ¥ялмай, қызармай, әлгі карттар үйіне өткізген өз баласы келіп түр. Ел болып, жұрт болып лагынет айтып, бетіне түкІріп, қатыгез баланы ауылга жолатпадық. Міне, алдымызда үш тағдыр, үш өмір. Бағамдай карасак, үрпак тәрбиесіне жалғаспай қалған дәстүрлер жетерлік секілді. Кешеден бүгінге казақи қасиетімізге кірбің түсірмей жеткізуші кім еді, соны сарапқа салайықшы. Қазір жастар бүзылып кетті, имандылыктан безді, мейірімділіктен ада, өңшең катыгез жандар дейміз. Қайтсек те «біз осыған калай келдік, оны осы касіреттен калай кұтыламыз» деген өлкен ойдың өресін ашып алған дұрыс сиякты. Акыл айтып дандайсу да, біреулерді жаппай кінэлау да оңай. Алайда 60-шы жылдардан бері қарай ұлттық дэстүр, қазақи қасиеті өз бояуын өзгерте бастағандай. Кейде біз бэрін уакыт ағымына артып, өзіміз сүттен ак, судан таза болып көрінгіміз келеді. Түптеп келгенде осы қадір-қасиеттің бэрі жүрегінде оты бар, бойында қазақтың қаны бар әрбір азаматқасын болмак. Міне, біз сөз етіп отырған жайлардың сілкінісі де, жақсы дәстөрі де бүгінгі үрпақтың бойынан көрінеді. Яғни, үзіліп калған үрдіс жалғасын таба бастаған сиякты. Сондыктан да бүл қайғы-қасіреттен арылуға «Қара шал» толғауының да алар орны бөлек. Ол жайлы Алтынбек айтады: «Осы толғауды тыңдаған адам бойында казактың қаны бар жан ойланбауы мүмкІн емес. Әрине, қазақ тілІн біліп, түсінетін адам. «Қара шалды» тыңдағаннан кейін әкесІн карттар үйІне өткізбейтініне мен сенІмдІмін. Ал ана тілін үмытқан мәңгүрттер жайлы айту қиындау. Бір куаныштысы, осы толғау дүниеге келгеннен кейін мен бірнеше адамның өзінің ата-анасын өз ошағына әкелгенін көзім көрді. Осының өзі үлкен бір медет». Иә, эн кұдІретІ осындай-ак болар. Алтынбек айтпақшы қарттар үйінен туған босағасына оралған қариялар саны көбейе түссін. Ал, алдағы уакытта карттар үйінде «Пәлен процент қазақ бар екен» дегендІ естімей-ақ қоялықшы, агайын. Ол, эрине, бэрімізге де тікелей катысты арыстай азамат, өрімдей жас, өскелең ұрпак. 3. Қара бала Не сүмдыққа тірлікте кез боласың, КөресІң ғой м аңайда көз болгасын. Арамызда сайрандап кылмыскер жүр, Өз қолымен өлтірген өз баласын! Осы бір өлең жолдарын оқи отырып, есІме ертеректе болған бір окиға оралды. «Арамызда сайрандап қылмыскер жүр», дейді, - ау, ә...ақын. Мен көрген жай да осыған ұксас еді. Әлде, «өз баласын өз қолымен өлтірудің» басы сол кезден басталды маекен?.. Әрине, сол кезден басталды ма, жок па, ол жағы маған беймағлұм. Тек білетінім, шыр етіп дүниеге келген пендені өз қолымен жарык дүниемен коштастырған қатігез жанның кездескені гана. ...Бір күні ауыл шетіндегі «орыс әулиесінің» жанында доппен ойнап жүргенбіз. «Орыс әулие» демекші, онда бір-екі орыстың. зираты болғандықтан, жұртшылық солай атап кеткен. Зираттың айналасы қалың бұта мен ағаштардан көрінбейді. Балалардың бірі сол бүта жаққа кеткен допты із-деп жүріп бір кезде, «бері келіңдер» деп айқай салды. Бар бала «не нәрсе» деп солай карай шұбырыстық. Ақ жаймаға ораулы бірдеңе жатыр, өткен түннің қалдырған суык ізі сиякты, элі жаймасын шаң басып үлгермеген. Көрші үйдің ересектеу ұлы ауылдагы әйелдердің бІрІн шақырып келді. БІрнеше әйел келіп, акжайманың орауын шеше бастады. Балалык сезіммен «ішінен не шығар екен» деп таңданып, қызықтап біз түрмыз. Осы күнге дейін сенер-сенбесімді білмеймін...акжайманың ішінен қызылшақа сәбидің болар-болмас сұлбасы көрінді. Кіндігінің түбінен істік темір сүғылған. Көп түра алмай үйге карай бездім. Кейін сол маңайдан жүруге біразға дейін коркып жүрдім... Сол жерден өтІп бара жатсам, элгі бейкүнэ сәбидІң құлындай шыркыраған даусы күлағыма келетіндей. Әйтеуір, әлденеден тынышсызданып, адам да өз перзентін осындай жауыздықпен өлтіре ме екен деген сауал мазалайды. Сөйтсек, аудандық прокурордың баласы бір қызбен жүріпті де, кейін оны тастап кеткен. Турасын айтканда, «текті жердің қызы емес» деп әке-шешесІ алдырмапты. ӘлгІ кыз дүниеге перзентін әкелгеннен кейін тұла бойы тұңғышын әлгіндей жағдайга душар еткен... Енді, міне, бүгінде қыздарымыз оң босағада отырып-ақ «перзент» сүйе бастады. Халкымызда жоқ «қадыр-қасиеттІ», жоктан өзгенІ басқадан үйреніп жатқан жайымыз бар. Талай қара домалақтарға «тастанды», «тірі жетім» деген айдар тағып жүрмІз. ТІптІ бұл сөздер күнделІкті қүлакка сІңІстІ болып бара жатқандай. Бар гэп осы сөзде гана емес-ау, немесе оларды некесіз дүниеге экелген жастарда деп кесіп-пішу де киын. Онсыз да күнделікті басылым беттерінде жігіттер кыздарды, қыздар жігіттерді күстәналап жатқаны аз деймісіз. БІзді толғандыратыны - дүниеге келген Адамның болашағы, алдағы тауқыметі, көрер қызығы мен шуақты күндері, жетімхана ЖЭЙІ. Бір ашылмай кабағым, Негежетім каламын. МүмкІн емес болмауы, Мені туған ананың. Тасжетім боп қалғаным, -Туа бІткен арга мІн. Бір иіскесем анамды, Болмас еді арманым. Жетімектің мүң-зары анасының бар екеніне көзі жете-ді. Алайда, ол кім? Қайда? Тек сол жағы беймағлұм. Мейрам-бектің балғын сезімімен орындауындағы осы ән талай жүректерге жол тапкан-ды. Қаншама адам «жетімнің зарын» түйсігімен кабылдады. Бэлкім, осы эн жолдарындағы «Керегі жоқ ешкімге, Болганым ба тастанды?» деген сөздерді ести отырып, эйтеуір сөз ұғатын жан бір нэтиже шығаратын шығар. Егерде эн тыңдаушысының кәдесІне жарап жатса, халық игілігіне айналса, әнші мен компознтор үшін де үлкен мерей болмақ. Алтынбек айтады: «1988 жылдың қараша айының соңында Ленин атын-дагы сарайда өнерпаздық кешІм өтІп жатқан-ды. Кон-ңерттің екінші күні Орталық Комитетке шакырылдым, Қазірде Қазақ ССР-інің Мемлекеттік кеңесшісі, белгілі әдебиеттанушы Мырзатай Жолдасбеков (ол кезде Орта- лық Комитеттің идеология бөлімі меңгерушісіиің орын-басары) қарсы алды. Алтынбек, сені біз елемей, тыңдамай жүр демегін. Кеше концертіңде болдым, өте ұнады. Әсіресе, халыктың мұң-шерін, элеуметтік мәселелерді негізге алады екенсің, -дей келіп, өз үсы нысы н айтты. - Сенен ағал ы к өтініш десең де өзің біл, адамгершілік өтініш десең де өзің біл, мен сенен үлкен бір істі талап етіп отырмын, Кейінгі кездері Қазакстан көлемінде «тастанды балалардың» проблемасы катты толғандыры п жүр, Әдепсіз қыз-жігіттер, жезөкше кыздардың өз баласын тастап кетуі көбейіп кетті. Респуб-ликадағы жетім балалардың 80 проценті қазақ балалары екен. Сол үшІн, бауырым, осы тірі жетімдерге арнап бІр эн жазасың. Мен бүрын сұраныспен ән жаза алмайтын едім. Ол кісінің өтінішін кинала кабылдадым. «Бозторғай» немесе «Қара бала» энінің дүниеге келуіне осы жай себеп болған-ды». Соңгы кезде «тІрІ жетІмдерге» деген қамқорлық ая-сы жандана бастағандай. Алайда, біз жұртшылықты қайыр-ымдылыкка үндей отырып, басты назарды материалдық жагына көбірек аударамыз. Әрине, бүгінде өмірдің жүт-аңшылық жағдайында материалдык жай үлкен роль ойнай-тыны белгілі. Солай десек те бойында мейірімділік нэрі, қазақ иісі бар адам ең алдымен адам тағдырына бас ауыртар болар. Олай дейтініміз, қазір «әулеттік негіздегі балалар үйі» деген пайда бола бастады. Жаксы бастама екеніне дау жоқ, Жетімханадан төрт-бес баланы асырап алғандарға төрт-бес бөлмелі үй, әрі тәрбиеші ретінде жалақысы беріледі. Міне, осындай ынталандыру жағына кызыкты ма, кызылордалык бір танысымыз Алматыга телефон шалыпты: «Осындай да осындай, мен бала асырап алайын деп едім, - дейді. Бұн-дағылар келіседі де, үй-жайды Қызылордадан, яғни түрған жерден аласың депті. Оған элгі бауырымыз «Маған Алматыдан керек» - деп талап қойған екен. Ал керек болса саған, өз еңбегін бұлдаған қай қазакты көріп едің. Егер элгі азаматтың қарекеті осындай болса, болашак жетімдердің тағдыры кандай болмак? Әлде, астананың қақ ортасынан үй алудың амалы ма? Әлде, жетімдерге шын жаны ашығандык па? Бірак бауырымыздың осы сөздеріне қарап, карақан басының қамын күйттеу дегеннен басканы айтпас едік. Жаутаңдаған жанарлар жетімсіреп, тағдыры кім көрінгеннің қолында кетері жанга батады. Қазакстанда жылына 400 мың түсік (аборт) жасалады екен. Яғни, осыншама болашақ сәби жарық дүниені көрмей, түншығады деген сөз. Соған қарамай, «отбасын жоспарлау» деген пэлені желеу етіп, өлкен мэселелік деңгейге көтергіміз келеді. Экология мен табиғаттың бүзылуынан «казақ әйелдерІне көп баланы дүниеге экелу зиянды екен-мыс» деушілер шыга бастады. Табигат «түзелгенше» бала тууды шектеу тұралык деу - халқыңның, ұрпағының болашағын байлау. Бүгінде үлт тағдыры, тіл-діліміз тагдыры шешіліп жатканда, бұлайша сәуегейлік айту әлдекімдердің қасаканаойластырған «қараңғы» ойы болмасын деңіз. Бұларды койғанда, жылына 19-20 мың казак отбасы ажы-расып, 20-24 мың бүлдіршін жетІмдІк зардабын тартады екен. Ананың сазды үнін, әкенің мейірімді кабагын бағып өспеген, ана тілінен ада, көкірегі шерлі, халықтық қасиетінен айрылған сәби ертең елінің жоқшысы болады деп айту қиын-ак. Бұл біздің халыктың педагогикадан алшактап, кезінде оғ-ан «отсталый» деп мұрын шүйіре қарап, европалык стильдІ қуана қарсы алғандыгымыздың «пайдасы». БІз әндетІп «төбеміз екі елі көкке жетпей тұрғанда» жетімханадағы сәбилердІң қолы әке-шешесІне жетпей жатты. Сөйтіп, айға кол созып жүріп аяк астындағы дүниені ұмытып кеттік. Әйтпесе, шыркырап ана түсін Іздеп жаткан сәби тІлі шықпай жатып өзін дүниеге экелген адамға карғыс айтпас еді гой. Иэ, Қарғыс... оны естігенді кім каласын? Алайда, бар нәрсені бүлдІре жүріп, бейкүнэ сәбидІң шырылдаған үні бізге осындай «үкім» шығарып жатқанын басқаша түсінгіміз келеді. Жок, адам өз колымен істеген жамандыгы мен жак-сылыгын қатар көруі тиіс. Ол заңдылык. Имандылыгы басым адам ең алдымен осыны ойлауы кажет. Алтынбек айтады: «Ән дайын болган соң мен Мейрамбекті қасыма алып, Жамбыл қаласындағы балалар үйіне бардым, Жетімдер үйІнің айналасы көкала шөп. Жай-жағдайы жақсы, бөлмелерінің ІшІнде түрлі-түсті телевизор. Бар жағдай жасалған. Тек ананың аялы алаканы мен әкесінің мейірімді бейнесі жок. Балаға кереғі де осы емес пе? Үстелде тамак ішіп отырған 12 баланың 10-ы қазақ екен. Мүнда бір күндіктен жеті айлыкка дейінгі сәбилер тәрбиеленеді. Бэрініңтұстарына аты-жөнін жазып койыпты. Біреулерінде ол да жок. Кез келген есімдІ қоя салады екен. Алматыдағы «Саяхат» автовокзалының жанынан тауып алған нәрестеге де Саяхат деп ат койы пты ғой. Оларда да сол сиякты. Сол жердегі кызметшілер өз фамилиясын бере салады. Түрі мұсылман болғанымен, неше түрлі «интернациональный» есімдер шыға келеді, күні ертең. Сөйтіп, аты мен затының қайсысына сенерІңдІ бІлмей дал боласың». Қазакта «пұшпағы канамаған» деген сөз бар. Әрине, олар табиғаттың жаратылысынан бересіні кұдайдан тілеп, ала алмаған жандарға айтылған сөз. Олар жалгыз перзентке, жас иіске зар болып, өзгенің туған нәрестесін өз етегіне салып элдилеп, бағып-қағып тэрбиелейдІ. Сол үшІн барын алдына тосады. Перзент зары деген осы. Үрпағы кіндігіңнен жаралмағаны үшін беретін тағдыр касіреті де осы. Ол үшін ешкімді кінэлай алмайсың. Ал тэңірдің бергенін, өзінің туған кІндігіненжаратылған қызылшақаны далағатастау, жетімханаға өткізу - кылмыс. Алайда, рухани жарымжан жандар, таным-тағылымы тым таяз жастар уақыт өткен соң қателігІнің зардабын түбі бір тартары анық. Болашақ ұрпақтың куанышы мен қасіреті алдамшы сәттік қызыққа мастанған екі «ересек бала», жігерсіз жігіт пен жезөкше кыз, сендердің қолдарыңда. Бэлкім, бұл атауды кабылдағың да келмейтін болар, бірак осындай дәрежеге эрекет Істегеннен кейІн басқаша атауга хақымыз жоқ. Терезеге телміріп бүлдіршін жүр, Соныңарман-кайғысын білдірсін жыр, Өлең, сенен жалғыз-ақ өтінерім, Мұңсыз әке-шешені бір күрсіндір!... Егер де осы жолдар әлдекімге ой салар болса, онда аз да болса кІшігІрІм еңбектің өтелгенІ. Қазактың халықтық қасиеті кайта түтанды деген сөз. Міне, күрметті оқырман, Әке-Ана-Бала тақырыбына қалам тербеген тілші очерк-триптихының соңгы нүктесіи қойғанымен, үрпақ тәрбиесі, үлт болашагы, елдігіміз жай-лы әңгіме тәмамдалды дей алмаспыз. Арамызда «Қара кем-пір», «Қара шал», «Қара бала», «жарқанат жігіттер» мен «түнгі бнкештер» жүргенде бүган ешкім де бейжай қарай алмаса керек. Бүл жөнінде элі талай әңгіме, өлең-жыр жазылса да артық етпейді. Өйткені, үлтымыздын бойына төскен қара кұрт, бүндай дерттен қүтылудың жалғыз жолы -бәріміз болып қарсы түрар халықгық көрес. Ендеше, ойлан, женілтек қыз, безбөйрек замандас! 1991 жыл «Ауғанстандағы айкастарда аты аңызға айналған командирді сырттай мақтан тұтушы едІк», дейдІ бұрынгы «ауғандык» жауынгер. «Қара майор» десе дұшпандар-дың өзі айылын жиып, оның алдында бас иетін-дІ. ТІптІ оның әскери кұрамасы тұрған жерден аулак жүретін». Ок пен оттың ортасынан оралған және бір байырғы жауын-гер осылай дейді. «Генералдар Борис Громов, Руслан Ау-шевтар «кара майорды» керемет кадірлейтін» деп еске алады кешегі кеңестік офицер. Ауған тауларын даңқымен дүркіреткен «кара майор» кім болды екен? Бұл сауал менІ жиі мазалайтын. СөйтІп жүргенде «Ар-гументы и факты» газетінің Қазақстандагы косымшасында (№33, 1995 жыл) шағын мақала жарық қөрді. Әйтеуір, аты аңызға айналған «қүпия майордың» ептеп сыры ашылғандай болды. Кідіртпей оның жүмыс орны - Ауғанстан соғысы ардагерлерінің қазақ республикалық үйымына хабарластық. Телефон түткасының ар жағынан гүрілдеген дауыс естілді. Іздеген «кара майорың» мен боламын» деп гүр етті. Дауы-сынан-ақ аргы жақтағы кІсінің осал еместігі бІлінгендей. Со-нымен белгіленген уакытта кездесіп, дидарластык. ...1980 жылы эйгілі Борис Громов баскарған 40-армияның күрамында арнайы максаттағы отряд құру керек деген шешім қабылданды. Бүл отряд ауған соғысы басталғаннан-ақ, яғни 1979-1980 жылдары аралығында өз қүрамын іріктей баста- ды. Арнайы отрядтың өзіндік ерекшелігі, оның кұрамының басым көпшілігі мұсылман жігіттерінен жасакталды. Яғ-ни, құраманың жетпІс-сексен процентІн казақ, қыргыз, ұй-ғыр жастарынан кұралған отрядты Қапшағай каласында жасактау жұмыстары кызу жүргізілді. 1с жүзінде айрыкша мақсаттагы отряд болганымен, ресми түрде, қүжат жүзінде «мотоатқыштар отряды» деп аталды. Оның командирі қазақ ұлтының өкілі болу керек деп ұйғарылды. Сөйтіп, Теміртау қаласында қызмет етіп жүрген Борис КерІмбаев Мәскеуде арнайы әңгімелесуден өткен соң, бес жүз адамдық отрядтың командирі болып тағайындалды. Отряд ұзак-сонар дайындыктан кейін 1981 жылдың 29 қазанында сағат таңғы бесте бұрынғы Одақтың шекарасын кесІп өтІп, Ауганстан жеріне аяқ басты. Шекарадан өткен соң екі сағаттан кейін-ак отряд соғыска кірісті. Кімді кім атып жатқаны беймәлім, Айналадан зуылдап оқтар ұшып жата-ды. ӘйтеуІр ату керек. Жаттыгудағы үйренген эдіс-қарекет пен соғыс үстІндегі қимыл үйлесе бермейдІ. Соғыс сәтІнде мүлдем басқа кимыл. Керімбаев бастаған отрядты ауған жері алғашқы күні осындай қаһарлы кақтығыспен қарсы алды. Құраманың алгашқы табан тІреген тұсы - Ауганстанның солтүстік провинциясы Паряв, оның орталығы Маймене каласы болды. Әрине, ол кезде кұраманың алдына отан-шылдык мақсат - оңтүстІк шекараның қауІпсІздігін қамта-масыз ету мІндеті қойылган-ды. Отряд командирІнІң көкейінде басшылық алдына жүктеген міндетті орындай аламыз ба, жоқ па деген үрей мен коркыныш, үміт пен күдік кезек-кезек ар-палысып жатты. Алайда, жауынгерлерге іштегі бұл қынысты сездірген жоқ-ты. Дұшмандардың аты шыккан әскери басшыларының бірі Мавлови Кара деген болды. Ол талай шайқастарда жеңіске жеткен-ді. Сондыктан Борис Керімбаевтың ұрыска кірген алғашкы кездегІ жеңістерІ онымен тепе-тең түсіп жатты. Сол себепті кеңестік эскерлер арасына лезде Мавлови Караға карсы бІздің «қара майорымыз» согысады деген аңыз тарап кеттІ. Кейін ол Керімбаевтардың ел арасында кең танылған негізгі есіміне айналды. Сол жылдың 2 карашасында болған үлкен шайкаста кұрама шыдас берІп бақты. Дегенмен Одақтан келе жатқан мәшинелер керуен-көшін қорғау барысындағы үшінші айқас өте ауыр болды. Осы ұрыста түңғыш рет отрядта ор-та командирІ, комсомол үйымының хатшысы ауыр жараланып, екі жауынгердің мүрдесін елге жіберуге тура келді. Осы айқас жауынгерлердің жүрегінде дүшмандарға деген өшпенділігін оятты. Кектенген жауынгерлер өздерІнің күш-жігерІн көрсете бастады. ТІпті, осы кезде отрядты жүдырыкша жүмылдырып, дүшмандардың осал жерін дөп басатын «қара майорды» өлтіруге дүшмандар тарапынан ірі мөлшерде ақшалай сыйлык та тағайындалған екен. Келесі жылдың каңтар айында отрядқа ірі әскери операңияға катысу міндеті жүктелді. Ол «Дарзав операция-сы» деген атпен ауған соғысы тарихына енді. Құрама опера-ция жүзеге асырылатын мекеннен 90 шақырым қашықтықта орналасқан-ды. Осы аралықты отряд үш күн бойы жаумен соғыса жүріп өтті. Сонымен Дарзавқа қаңтар айында кіріп, мамырға дейін отряд жергілікті ауған үкіметін орнықтыруға көмектесті. Қарапайым халық дегенің соғыстан әбден қажыған. Бейбіт тірлігімен айналысқысы келеді. Бала-шагасының болашагына алаңдайды. Кеңес әскерлерІн тын-ыштықты ң тірегі санайтыны да сондықтан, Бандылардан өлердей қорқады, Егер де «шурабилер», яғни орыстар кететін болса олар да қышлақтарын тастап шыга бередІ. «Қара май-ор» отряды орныктырған жергілікті ауған үкіметі үзак түра алмайды, Отрядты басқа бір тапсырмамен келесі жаққа жіберуге тура келеді. Қүрама Дарзаевтан кеткен соң-ақ 10 мыңдай халкы тоз-тозы шығып туған топырағынан безіп кетті. Әу баста Ауғанстандағы кеңес әскерінің қолбасшысына «от-рядты бізде қалдырыңыздар, біз өзіміз тамақтандырамыз, керек-жарағымен камтамасыз етеміз. Тек осы жерде калса екен» деп жергілікті халык үсыныс жасаған-ды. Дегенмен бүйрықтың аты - бүйрық, Отряд келесі бір тапсырманы орын-дауға аттанды. Қай жерде болсын «қара майор» Керімбаевтың отряды жергілікті түрғындармен етене араласты, Мешіт тұрғызуға, жолдарды калпына келтіруге жәрдемдесті. Халыкка дәрігер-лік көмек көрсетті. «Қара майордың» өзі ауғандық ақсақал-дарға барып, саликалы әңгіме козғайтын, жиналыстарда сөз алатын. Қарапайым халык қашанда бейбіт тірлікті аңсайды ғой. Оған мүдделі де. Бір күнгі бейбіт тірлігіне ештеңені айырбастамак емес. Керімбаев ауған топырағынан осыны үқты, Өзінің өзгеге озбырлығы жок катынасы аркылы ауғандыктар арасынан қаншама тілектес жандар тапты. Тіпті бұл халыққа бөрідей тиген содырлардың өзін тэубесіне келтірді. Қайратпен арпалысып, кабакпен таныскан дәрежеге дейін мойындат-ты, Соны ң нәтижесінде содырларды ң басшысы Мавло-ви Пахлаванның өзі Керімбаевпен кездесіп, бейбіт келіссөз төңірегінде эңгіме қозғады. Осының эсерінен аз уакыт болса да қан аз төгілді, тыныштық орнады. Әдетте, соғыста жаудан тайсалмайтын, қорықпайтын адам болмайды. Бүл - Керімбаевтың өз түйіні. Ауған жерінде аты аңызға айналған, дүшмандарға дейін оның батылдылығына мойынсынған «қара майор» оны ашық айтады, Ауғанстанда болған екі жылдан астам уақыт ішінде өне бойымды кос қорқыныш билейтін-ді. Ең бастысы, эрбір жау-ынгер тағдыры үшін қорқыныш. Қайткен күнде соларды ажал оғынан арашалауға болады? Қандай жағдайда туған ошағына аман-есен оралады? Жанды жегідей жейтІн, сәт сайын бебеу қаққан қоркыныштың қоңырауы сананы осылай сілкілейтін, -дейді ол. - Екінші бір қоркыныш - қалай да тұтқынға түспеу. Өйткені, баскалардангөрідүшмандардыңколына мұсылманның тұткынға түсуі әлдекайда ауыр. Себебі, олар шариғатты бұзып, мұсылманға карсы соғыстың деп жазғырады. Аяушылық жа-самайды. Қаншалықты дІндІ кие тұтқан халык Құранға бас иіп, тэжім етеді дегенмен, әсте дұшмандардың зұлымдығы бәрінен асып түседі. Жолдасыңды азаптап өлтірсе, кімнің ыза-кегі қайнамас дейсің. «Қара майор» осындай талай-талай касіретті бастан кешті. Соның біреуІн ғана тІлге тиек етейік. Бір күні халық күнелтіп отырған жалғыз диірменді дұшмандар басып алды деген хабар келІп түсті. ЕкІнші ротаның командирі, ағалейтенант Қаныбек Ахметов танкімен диірменге беттейді. Сөйтсе, дұшмандар балалардың барлығын танкі та-банына тастайды. Не істеу керек? Балаларды таптап өтуге болмайды. Дегенмен, бұйрықты орындап диірменді қайтарып алу қажет. Аға лейтенант отряд командирімен рация аркылы байланысты. «Қалай да басқа жолын карастыр. Балаларды ба-сушы болма» деген бұйрық берілді. Сонымен амал жок, рота командирі танкі корабынан шығып, дұшмандармен келіссөз жүргізуге бет алды. Сол сәтте диірмен тарапы нан оқ жаудыры п қоя береді де, танк табанында жатқан балалар жан-жаққа безе жөнеледі. Аға лейтенант Ахметов сол жерде жан тапсырады, Ал дұшмандар танк жүргізушінің басын кесіп алады, Мұсылмандардың қасиетті, киелі орнын қорғаныс шебіне айналдырып жүрген де дұшмандар. Қарапайым жұртшылык мешітте ок ататындар тек дінсіздер, яғни кеңес жауынгерлері деп бІледІ. Ал шын мэнінде содырлар мешІттің мұнарасына орналасып алып, сәждеге бас қойған адамдарды аткылайтын. Осындай мақсатпен арандатушылық жасайтын, кеңес әскері-не деген сенімсіздіктің өршуіне дәлелдер қарастыратын, «Қара майор» мешІтте жиналатын халыктың осыган көзІн жеткізу керек деп ойлады. Сол аркылы ғана өздеріне деген жергілікті жұртшылыктың күмэн-күдігін, үрей-коркынышын сейілтуге болатынын ұқты, Сөйтіп, мешіттің жоғарғы жағына, дұшмандар ок атады деген жерге миналар орналастырды. Күнделікті намаздыгер шағында жұрт намаз оқуға жинал-ды. Осы шакта содырлар тобы да өздерінің лайыкты орнына қару-жарагымен орналаса бергенде, алдын-ала дайындалган «сыйлықтар» сыр берді. Сонымен бандылар ісі әшкереленіп, олардың қылмысы калың елдің алдында масқара болды. Мешітке жиналған жұртшылыкка касиетті орынды, киелі ор-даны құрметтемейтін адамның ешқандай қадірлі нәрсесі бол-майтынын ұқтырды. Осындай жағдай кейін де бірнеше рет қайталанды. «Қара майордың» көкейінде дұшмандар эруактар жерленген зират-ты да өздерінің арам пиғылы мақсатына пайдаланады деген ой болды. Кезекті бір операция үстінде үлкен зираттың жаны-мен өтуге тура келді. Майор Керімбаев жауынгерлеріне зират-ты окпен атқылап, бақылау жасап көруге бұйрық берді. Оны естіген операцияға басшылық жасаушы генерал-лейтенант Шкруднев: «мүрделерге ок ататын кандай мұсылмансың өзің», - дедІ. - Зиратта дүшмандар болуы мүмкін емес. Басшының айтканына көнуге тура келді. Жауынгерлерді ок шығармай-ақ бақылап көруге жіберді. «Қара майордың» ішкі түйсігі алдамапты. Айтқандай-ак, зират маңайынан бақылауга жіберілгендерге карсы ок атылды. Соның кесірінен лейтенант Оразалиев қайтыс болып, бірнеше жауынгер ауыр жараланды. Ауганстан соғысы тарихында «Паншера» операциясының орны бөлек. Ол 1982 жылы сэуір-май айларында іске асырыл-ды, Операция 40-армияның құрамындагы 12 мыңға жуык кеңес жауынгерінің катысуымен жүргізіледі. Операцияның екінші атауы «Ажал алкабы» деп аталды. Паншера дүшмандардың бас колбасшысы Ахмет Махсудтың туған жері. Ахметтің кім екендігін мынадан-ак багамдай беріңіз: ол Ауганстанның үштен екі аумагына билік жүргіздІ. Бұл өкІмет басына Ба-брак Кармальдан келген түсы еді. Оган кеңес әскерлері тара-пынан азат етілген жерлерге үкімет әскерлерін коюға ұсыныс ұсыныс жасалды. Бірак үкіметтің аймакқа әмір жүргізуге күші жеткіліксіз еді. Сондықтан кеңес әскерінен көмек күтті. Пан-шера аңгарына «қара майор» бастаган отрядтың келуі осы максатпен туды. Бұл ғаламат айкас алдында майор Керімбаев сол кездегі КСРО қорғаныс министрінің қабылдауында болып, тиісті тапсырма алып қайткан... Ахмет соңғы Кеңес әскерін кұртпай тынбаска Құран ұстап ант берді. Сөйткен Ахмет эскерімен «кара майор» от-ряды сегіз ай бойы бетпе-бет кездесті. Дұшмандар құралайды көзге атқан мерген болып келедІ. Оның үстіне олар жергілікті жердің ой-шұңкырын, сайын даланың бұтасы мен тасының калай орналасканын, тау сілемдерінің кай жері шабуылға колайлы екендігін бес саусағындай бІледІ. Дегенмен тэртіп бар жерде олар да айбынатын. Күші басым карсыласымен келісІмге келе білетІн. Аңгар айналасын түгелдей қоршаган дұшмандар ортасында өздерінің мыктылыгын мойындатуға тура келді. Егер амалын тапса күшІ басымды, тәсІлі мықтыны жауы да мойындайды екен, Бейбіт келісімге келмеген тұста күшке салды. Әйтеуір «кара майордың» кайсар қайраты мен темірдей тэртіптің аркасында Паншера алқабында сегіз ай бойы тыныштық орнады. Толассыз соғыстан аңғар айналасы сэл тыншу тапқандай. Оққа ұшқандар мүлде жоқ демесе де қан бұрынғыға карағанда аз төгілді. Ахмет-шахтың орынбаса-рымен кездесіп, шэй үстінде әңгімелесті. Бейбіт өмір туралы келісімге келді. «Қара майордың» «Паншера королі» аталаты-ны да осы түс. Қалай десе де мықтылығын мойындаткан адам ғана осындай аңызга айналатын болар. Әйтпесе, жат жерде жүрген «корольдық» шені кім-кімге де бүйыра бермес-ті. Ол кезде «король» бар болғаны 33-те болатын-ды... Сегіз айдан соң келісім бойынша отряд Паншера алқабын тастап шыкты. Одан кейін Гүлбаһар қаласын алуга аттан-ды. Қала орталыгындагы Ауганстан мемлекетіндегі үлкен өнеркәсіп орнының бірі - тігін фабрикасы соғысқа байланы-сты тоқтап түрған. Озбырлық атаулы үстемдІк еткен жерде дагдылы жүмыс ыргагы болушы маеді. Отряд аумакты дұшман шабуылынан корғай отырып, эрі каланың тыныс-тіршілігін арнасына түсіруге көмектесті. Сөйтіп, 1983 жылдың наурыз-сәуір айларында тігін фабрикасы іске қосылды. Жүртшылық бейбіт күннің тынысына бейімделе бастады. Отрядтың ауган атырабындағы өміршең рухы осылай жалгасын тапты. «Қара майор» киян түкпір - ауған жерінде болған екі жылдай уакыт ішінде нелер қиындықты бастан өткізді. Қаһарлы дұшмандардан каймыкпай, кайсарлыгымен олар-ды тэубесіне түсірді. Жанарынан жалын аткан өрімдей жастардың еңсесін ездірмей, талай қанды шайқастан аман алып өтті. Қарамағындагы сарбаздарға каталдыкпен караса да әділетті болды. Босаңсығанын жазалайтын, қатты айтатын. Алайда жауынгерлер командиріне эсте ренжіген емес. Қайта «батя» деп қүрак үшып күнІ бүгІнге дейін хабарын үзбейді. Жауынгерлердің «батясы» да мен үлкен іс тындырдым де-ген емес. Бэрі жауынгерлердІң арқасы, отрядтың мықтылығы дейді. Ауған даласындагы отрядтың ерлік шежіресін жазгандар тегінде Алматы эскери училищесінің түлектері еді. Офицерлер кұрамының 70 проценті осы училищеден тэлім алғандар. Олар өз Ісінің білгІрлІгІн, тәжірибелІлІгін согыс кезінде сан мэрте дәлелдеді. Жауынгер үшін командир оның әкесі де, анасы да, сондықтан сардар мен сарбаз арасында шенге қарап шек қою болған емес: бір табактан ас ішіп, бір темекіні бөліп тартты. Сардар сенімді болса, сарбаздар қандай қиындықты болсын жеңіп шығады. Сенім бар жерде батылдық болады, Бойын батылдык билеген сарбаздың сыр беруі тағы мүмкін емес. Отряд құрамындағы 28 офиңердің барлығы осындай биіктен көріне білді. Олардың ішінде нелер маркаска жігіттер болды, - дейді Керімбаев. ...Әу баста 500 адам қүрамында аттанган отрядтың саны бірте-бірте көбейіп, 2000-ға жетті. Осыншама тағдырдың өмірін сақтап қалу міндеті «қара майорға» жүктелген еді. КомандирдІң көрегендІлігІ мен батылдыгы, қатаң тэртіп орнатканы нәтижесінде жауынгерлердің, сардарлардың барлыгы дерлік отбасына аман-есен оралды. Екі жыл Ішінде отряд төрт офицерден, бір прапорщик пен 45 жауынгерімен мэңгілікке қош айтысты. БІрақ екІ жыл бойына каншама рет қанды соғысқа кірді. Әрине, адам шығыны мүлде болмағаны жақсы болар еді. Әйтсе де соғыстың аты - соғыс. Шығын бол-май түрмайды. Әйтпесе қайсыбір адам жолдасын ажалға қияды дейсің. Тіпті, осыншама адамның бір ғана соғыс операциясы кезІнде қүрбан болатын да сәті кездесті. Бэлкім, жып-жинақы келген отрядтың, оның колбасшысы майор Керімбаевтың батылдығы мен алымдылығы оларды ажал оғынан көбірек ара-шалап қалған да шыгар. «Қара майордың» соғыстан кейінгі тағдыры да Ауғанстанмен тікелей байланысты. Әуелі десанттық бригада командирінің орынбасары бола жүріп, ауған жеріне баратын сарбаздарды дайындады. Дегенмен, ауған топырагында алған жарақаттар кейін «сыр» беріп, денсаулығы на байланысты демалысқа шықты. Бүгінде полковник шеніндегі Керімбаев Ауғанстан согысы ардагерлерінІң республикалық үйымы торагасының орынбасары болып қызмет етеді. Әлі күнге дейін Ауғанстанда канды майданды бірге кешкен эріптестері Борис Громов, Рус-лан Аушевпен кездесіп, ауған тақырыбы төңірегінде эңгіме козғайды, өткенді еске түсіреді. Қазақстандағы 19 отбасы үшін ауған соғысы апі аяқталған жок. Соғыстың аякталғанына жеті жылға жуык уакыт өтсе де, із-түзсіз кеткен жауынғерлердің отбасы әлі үмітін үзген жоқ. БІздІң бүгінгі мақсатымыз - осы хабар-ошарсыз кеткен жауынгерлерді іздестіру, мүмкіндігінше соларды ошағымен кайта қауыштыру. Әрине, қазіргі кезде Одақтың ыдырауына байланысты бұл жөнінде үлкен қиындықтар бар. Дегенмен, Қазакстан Республикасының Президенті Нүрсүлтан Назарба-ев егерде осы 19 жауынгердің бірі табыла калған күнде оны кайтарып алуға бар мүмкІндіктІ пайдаланатынын айтқан еді. Осының өзІ көңІлге демеу. Ендеше, олардың казак жеріне ора-лады деген сенімі де өшпек емес. Тек әйтеуір, халқымызды бейбіт күнге жазсын, - дейді кешегі «қара майор», бүгінгі пол-ковник. Қазіргідей өткенге деген көзкарас оңды-солды өзгеріп жаткан түста, одақ кезіндегі олқылыктар өз бағасын нақты ала алмай отырған кезде, бәлкім, осыны жазудың кажеті бар маекен дейтіндер де табылар. Оның үстіне «ауған тақырыбы» жөнінде алуан түрлі пікір бар. Қалай десектетарихтың аты- тарих. Онда жазылған жэйттарды сызып тастауғм болмайды. Ауғанстан мәселесі Қазақстан тарихының да бір бөлшегі іспегті. Қаншама қазақстандыктар ауған жерінде казатапты. Қаншасы отбасына мүгедек болып оралды, қаншасының жүрегінде жазылмаған жара қалды. Ендеше, Борис Керімбаев бастаган отрядтың ерлік шежіресін де тарих сахнасынан шығарып тастай алмаймыз. Ол - Шындык. Олай болса, шындыкты жалғандыкпен тағы да бүркемелеуге болмайды. 1995 жыл ТЕЩЗ БОЙЫН ТЕРМЕМЕН ТЕРБЕТКЕН Қаншама білетін ел ғой дегенмен, жалғыз өзі барып байқауға қатысса, үлкен мерей емес пе? Оның үстіне Буропаның маңдай алды мықты әншілері қатыскан дода-да топжарып, жүлделі орынды иемденген эншіге қүрмет өз уақытында болса қайтеді? ...Бәрі аяқ астынан болды. Республикалық «Қазақстан» телерадиокомпаниясының саз бағдарламасынаБалтық бойынан тілдей кағаз келіпті, онда жастардың Халыкаралык «Вильнюс-93» атты белгілі әндер байқауы өтетіні хабарланыпты. Соған Қазакстан атынан жас әншілердІң бІреуІн жІберудІ сүраған екен. Бэлкім, Қыдырэлінің эншілік өнерінің соңғы кездегі жетІстІгі болар, музыка бІлгірлері осыған тоқтаған. Әрине, айтар ауызға жеңіл-ақ, тілдей шақыру кағазында «белгілі эндер орындалады» дегеннен баска ештеңе жазылмаған. Қандай ән апару керек, байқаудың шарттары кандай - ол жағы Қыдырэліге беймағлұм болды. Әйтеуір ел атынан бара жатқан соң намыска тырысып бакты. Бір жаксы жері, осында бірнеше рет белгілі композитор Кеңес ДүйсекеевтІң басқаруындағы «Қазақстан» телерадиокомпаниясының жанындағы оркестрдің сүйемелдеуімен дайындық өткізді. Халықаралық деген атына сай аталмыш байқауға өзіміздің бүрынғы Одақтағы Украина, Ресей, Грузия, Молдова сынды мемлекеттердІ айтпағанда, Канада, Румыния, Швеция сиякты елдердІң таңдаулы эншІлері бас қосқан. Қазақгы бІлетІні бар, білмейтінІ бар жандардың арасында болғанда Қыдырэлінің басты максаты - мүмкіндігінше кібіртіктемей, сахнада өзін еркін ұстау болды. Оның үстіне жол азабымен кешігіңкіреп барған ол бара сала дайындыққа кірісіп кетті. Үш күн бойғы дода жиырма шакты жас әншілердің дайындығы мен байкауы каз-қатар жүрІп жатты. Мойын бұруга мүрша жоқ, апыл-гұпыл дайындалып кешке сахнаға шығатын. Тіпті керек десе, өзге катысушылармен кеңінен әңгімелесуге де уақыт болмапты ғой, сірэ. Алғашқы күні Естай ақынның «Қорланын» таныстырған казылар алкасы түгілі, көрермендер арасынан сол сәтте бір қазақты кездестІре алмаган едІ. Сондықтан қазақтың әсем әуенінің орындаушысы да, түсініп-тыңдаушысы да өзі болған. Жо-жоқ, саз тәржіманы қаламайды екен, Оны осы Литва са-пары Қыдырэліге терең ұгындыргандай болды. Олай болмаса, киырдан барған казак баласына біреу араағайындык жасады дейсіз бе? Әсте өзінде жүлде алайын деген ой болған да жок. Ең болмаса, мүмкіндігінше катысушылар мен тыңдаушыларға қазақ әнінің асқақтығын ұқтыру еді, әуезділігнін сахнаға сіңдіру-түғын. Келесі күні Рамазан Елебаевтың «Жас казағын» әуелетті. СөзІн түсІнбегенімен, саздың әсерлігігін тыңдаушылар мойындағандай. Әлсін-элсін көрермен залына көз тіккенде, оны өзіне деген көрермендердің қошаметІнен байкады. Әрине, Балтык елдерінің мэдениеті, білімі, сауаттылығы жоғары адам-дарын карапайым нәрсемен таңдандыру әсте қиын. Оның үстІне олар еуропалық саз деңгейІн терең бІледі, сол арқылы әлем мэдениетіне жол ашады. Алайда Балтык бойының адам-дарын да ыңгайын тапқан эншіге таңдандыруга болады екен. Соның бір әдісі - казактың термесі. Қыдырэлі осылай пайымдаган. Нүртуган жыраудың термесін ақтық сайыс күні орындағаны да сондыктан. Жас эншінің үміт-түйсігі алдамап-ты. Терменің өзіндік әуезділігі мен накыш-ыргағы қазылар алқасының да көңілінен дөп шыкқандай, Өйтпегенде, не музыкалык жетекшісі жок, не музыкалык менеджері жок, жалгыз өзі барған қазак әншісін мойындамаса, жүлде тиюі киын-ау. Мойындады, содан соң ғана жүлделі бірінші орынды казақстандык жас әнші Қыдырәлі Болмановқа беру керек деп шешіпті. Байкауға қатысып, қазақ энінің абыройын аспандатып қайтты-ау. Бірақ қаржы болмағанда оған қатысу қайда-а-а!.. Әйтеуір, өнерді түсінетін «Комснабстрой» акционерлік қоғамының президенті Мәнтай Төлегенов, атақты палуан Дәулет Түрлықанов, жезқазғандық шағын кәсіпорынның ди-ректоры Ахметов сынды үлкен азаматтардың демеушілік еңбегін ерекше айтуға болады, Қиын сәтте қол үшын берген-дерге қалай риза болмассың. Бүл олардың тек жеке Қыдырәлі Болмановты ғана емес, қазақ өнерін бағалайтындығы шығар. «Әруа-а-ақ» деп аттандап шыкқан кағылез эншінің әдемі әуені Халыкаралык «Азия дауысына» катысушылардың есінде әлі ұзақ сақталанатын болар. Жас әнші Қыдырәлі Болманов өз болмысымен, эуезділігімен, қазақи касиетімен өнер сүйер литвалыктарды осылайша тамсандырған болатын. «Нар тәуекел» деп бейтаныс Вильнюске тартып кеткен де «қүдайға шүкір» деп астанаға жүлдемен оралды. Осы екі ауыз сөздің арасында әншінің каншама тағдыр-талайы жатыр десеңші. Қыдырэлінің ғана емес-ау, казақ энінің бір биігі жатыр де-сек артык болмас. Халык өнері тыңдаушыға жеткізе айтатын әншісімен ғана шоктығы биік, мерейі үстем. — Жыракта жүрІп сахнаға шығар алдында, көз алды ма қазактың кең сахарасы мен көкорай шалғын ак шағаладай киіз үйін айналасындағы бүкіл болмыс-бітімімен елестетемін. Сондықтан болар, сахнаға сенІммен шығамын, эрбІр эндІ сағына орындаймын,-дейді Қыдырэлі. Бэлкім, бүл жас эншінің өзіндік бір қыры болар. Несі бар, әлем жұртшылығы казақы эннің, өнердің қүдіретін үғынып болған жоқ кой элі. Осы түста Қыдырәлі Болманов сынды үлттык өнердің мерейін биіктете беретін жастар қатары көбейе түссе, қазақ өнері өзгелерден кенже қала қоймас деген ой келді. Өмірдерек: Серікказы Әзімбаев 1966 жылы дүниеге келген. Халык-аралық дэрежедегі спорт шебері. Семей педагогикалық ин-ститутын бітірген. Спортпен 1980 жылдан, ал марафонга жүгІрумен 1989 жылдан айналысады. Жартылай мара-фон бойынша Қазақстанның екІ дүркін женімпазы мара-фон бойынша 1992 жылы Қазақстанның жүлдегері атан-ды. Бүкілодақтык жеңіл атлетикалық марафондардың 14 дүркін жеңімпазы. 12шакырым 195 метрге 2 сағат 17 минөт 48 секөнт нэтиже корсетеді. Абайдың 150 жылдығына арналган мерейтой қүрметіне орай Алматы-Жидебай аралығын жүгіріп өтті. Әлем Кубогының жеңімпазы (1996) , 100 шакырымга жүгІруде Чэлси Сити Маратоник кубогының жеңімпазы, АҚШ кубогының (1997), Пано Аме-рикан конфедерация 100 шакырымға жүгіруден жеңімпазы (1997) . Талай дүбірлІ жарыстардан жүлдемен оралып жүрді. Жетістік жылнамасы эрі карай жалгасып кете берер ме еді? Бар пэле сол қырсықты күннен басталды. Аяк асты жаттыгу кезІнде аягын сындырып алғаны. Сөйтіп бір жыл босқа кеттІ. 1994 жылы жалғыз өзІ жаттыга бастады. Қазақстандагы Зыков баскаратын жеңіл атлетика федерациясы Серікқазы Әзімбаевты элдекашан тізімнен сызып тастаған, мерзімі біттіге санаған-ды. «Ештеңе шыкпайды, болашағы беймәлім спортшы». Қатты қиналды. Намыс буды. ӨзІн-өзІ шыңдай түетІ. БэлкІм, ішкі рухының мыктылығы шығар, жаттығу өз нәтижесін бере бастады. Өзін ертерек спорт әлеміндегі несібесінен айырғысы келгендерге кім екендігін дәлелдеу үшін сан мэрте тер төкті. Сөйтіп, казакстандык спорт мамандарына колды бір сілтеді де, Ресейге тартты. Зыков бастаған топка ерегескенде, марафонды койып, супермарафонға түбегейлі ауысты. 1995 жылдың казан айынан Санкт-Петербург кұрама командасының сапында өнер көрсете бастады. 1996 жылы әлем кубогында 100 шақырымдық қашықтықта жеңіс түғырына көтерілді. Көрсеткен нэтижесі - 6 сағат, 15 минөт97 секонт. Австралияның Мельбурн каласы қайсар үлдың кекілінен сипады. Әлемнің түпкір-түпкірінен жиналған 600-ге жуық желаяктың ішІнде бала кезден боз даланы шаңдатқан казақ жІгітінІң бағы жанды. Ресейден барған бес жүйріктің екеуі алғашқы ондыққа табан тіреді. Екінші, үшінші тұғырға көтерілген Бельгия мен Испанияның саңлақтары Серікқазыдан 8 миноттен кейін мәре сызығын қиып өтті. Мықтылығыңды мойындата білсең, оны бағалай білетіндер де табылары хак. Осы жолғы Ресейдің спортына косқан үлесі үшін желаяк Әзімбаевка «Ресейдің халыкаралық дэрежедегі спорт шебері» атағы берілді. Ресей марафоншылары дүниеде бэйгенІ «шаппай бер» дейтІн деңгейге жеткен мықтылар шоғырынан түрады. ӘлемдІк додаларда талай мықтының Ресейден келген спортшыларды көргенде аптығы басылып калады. Қайдан білсін, сол алып мемлекеттің атағын аспандатуға атсалысып жүрген Абай туған топырактағы Акжардың ұланы екендігін. Канаданың Торонта каласында өтетін Чэлси Сити Маратоник кубогіне ғаламның түкпір-түкпірінен шашасына шаң жүкпай баптап отырған 1500 спортшы қатысты. Әлемнің 70 мемлекетінен келген өңшең «сен түр, мен атайын» дейтін жігіттер. Алда 100 шақырымдық қашықтықтың дүбірлі бәсекеде кімнің мерейі үстем болаты-нын дүлдүлдердІң көзіне қарап-ак аңғаруға болады. «Көз -адамның айнасы». Ол алдамайды. Спортшының дайындығы қандай? Бабында ма? Әлде жасқаншактық танытып түр ма? Тәуекелге шыдамы жете ме? Психологиялык-кісілік болмыс-бітімі жеңістің нэтижесін жарыс басталмай тұрып-ак жіліктеп береді. Торонтада да тарлан Серікказы өз әдісімен жеңіс тұғырына көтерілді. Көкейде бір ой қалкып түрған-ды, «Әттең, осы жеңіс Қазакстанның атымен астасып жатса ғой, шіркін!» Кейде кездейсок жайт болашағына бастамашы болады. Серікказының өміріне де осындай кездейсоктык түбегейлі бетбұрыс жасады. ЖетІнші сыныпта оқып жүрген кезІ-түғын. Мектеп бойынша кезектІ спартакиада қызу жүрІп жатыр. «Физ-рук» ағайы Серікқазыны аяқасты үш шақырымдык додаға қосып жіберді. Аяғында биік өкше туфли. Спорт костюмінсіз, кедісіз бара салған еді. Қызық болғанда, биік өкшелі туф-лимен жүгіріп-ак Серікказы талай баланы шаң каптырды. Мұғалімі де риза болды. «Бала, дайындал, аудандык жарыска барасың». Мінекей кызык дегеніңіз, бүгінде әлем таныған Әзімбаевтың спорттық жылнамасы осылайша «биік өкше туф-лимен» жүгірумен бастаган еді. Ауданда тогызыншы орынды иемденді. Жеңіл атлетикага түбегейлі ден қоя бастады. Адам өмірінде кездейсоктықтың тагдырдың тамыршысы тэрізді багыт-бағдарга айналатыны сондықтан да болар. Абайдың мерейтойына бағыштаған 25 күнге созылған жүгіріс әсте есінен шықпайды. Жаздыгүні. Мидай ыстық. Қазақ ертегілерінде айтылатын темірдей таяк тебендей бо-латын тұстың нағыз өзі. Алматыдан жүгіріп келеді. Әсіресе, ең ауыр тигені Талдыкорғанның Семей жағына ұласатын таулы жер табанға салмак түсіреді. Оның үстіне табанды ыстык тілгілейді. Әншейінде калыпты күндері бес-алты литр су ішетін еді.Таулы жерде жүгіру киындығына күн кызуы косылғалы суды көбірек ішуіне тура келді. Бір күні он үш литр су ішіпті. Алматы мен Жидебай арасын «сызып өтуге» 28 күн белгіленген еді. Серікқазы оны 25 күннің ішінде «тіліп шықты». Алматы-Жидебай арасы 1570 шакырым. Оны Серікказы 105 сағат 56 минөт 52 секөнтте жүгіріп өтті. Алматыдан бастаған кашықтыктың соңғы нүктесін Жидебайда қойған ЮНЕСКО-дан келген меймандар арасында мейманасы тасып, казактың бабасына тағзым еткен бір ұланы түрды. Абай тойында кызыкты жәйттер де кездесті. Семей аумағына кіргеннен соң-ақ бэрі таныс бейнелер. Бірі «жарайсың» десе, келесі біреулері «аптап ыстықта жүгіріп не көрінді» деседі. Абайдың мерейтойына мэшинемен келе жаткандар: «Біз Алма-тыдан мәшинемен шығып, әлі жете алмай келе жатырмыз, сен қашан жеттІң жаяяу жүгіріп», - деп күлІп қояды. Кекеткендер де кездесті. Қызықтың көкесі туған ауылына жакындаған түста болды. Акжар жүгіріп өтетін басты бағыттан 18 шакырым кашықтыкта орналасқан еді. Үлкен бағыттың үстіндегі жол бұрылысында күтіп алған ауылдастары: «Ауылға да кІріп шыксаңшы, саған не түрады. Жолдағы ауылдарға да кіріп шығыпсың. Әйтпесе ауылдастарың ренжидІ», - деді. Амал жок, Серікказы 18 шакырым тағы да киыс тартты. Ауылдастары мәз-мейрам. «БіздІң СерІк Алматыдан жүгіріп келе жатыр», - дестІ. КелесІ жылы әлем кубогын жеңіп алғаннан кейін Семей каласына барған-ды. Сәйгүлік баптаған достары: «Мыкты-лығыңды көрелік, біздің түлпармен жарысып көршІ» деген-ді. Талай бәйгеден жүлде алып оралған сәйгүлікпен 60 шакырымға жарысу көлденең көк аттының ойына келе бермейтІн жэйт. Әйтсе де, аттың жылдамдығын, өзІнің кабілетін бағамдай білетін Серікқазы келісе кетті, Әрине, әдегеннентүлпар атыры-лып жүйткіп, ала жөнелді. Сағатына 40 шақырым жылдамдық көрсететін аттың барган сайын шабысы саябырси түсті де, ал бұл біртіндеп жылдамдыгын үдете түсіп, атты 53 шақырымды артқатастап, көздеген межеге 20 минөт бүрын жетті, 20 минет, Әншейінде бәйгеге түсіп жүрген атпен жарысып, одан адам озыпты дегенді есту киын-ақ. Ал адам қабілетінің мықтылыгы сол, 100 шақырымға желе жортатыны. Серікқазы сол 100 шақырымды шаңдатып, мэреге сыр бермей жетіп жүр емес пе. Санкт-Петербургтағы спорт клубы эсте ӘзІмбаевтың еңбегін жеген емес. Ірі жарыстардан жүлдемен оралған сайын жеткІлІктІ дәрежеде сыйакы төленедІ. ШүкІр, тұрмысы жаман емес, бала-шағасының камы үшін жетіп жатыр. Бірақ... бар мәселе осы «бірақта» ғой. Әйтеуір Серікқазыға бір нәрсенің орны жетпей тұрғандай сияқтанады да тұрады. Ол - туған жерге деғен ыстық ықылас. Шіркін, көк байрақтың астында жеңіс тұғырына көтерілсе ғой. Осы максат оның туған топырағына кайта оралуға мәжбүрледі. Өткен жылы Қазакстан атынан Мәскеудегі 100 шакырымдык бәйгеге катысты. Бұл жолы да бағы жанып, көмбеге дара келді. Екінші тұғырға көтерілген Подольск каласынан келген Камиль Сафин одан кейін 6 минөттен соң мәре сызыгын киып өтті. 325 үміткердің ішінен шашасына шаң жұктырмаған Серікқазы Әзімбаев тұғырда толкып тұрды. Журналистиканың ауылына енді араласа бастаған кезім. Ой көп. Такырыптардың кай-кайсысына да калам тарткың келеді. Ел сенің сол макалаңды окығаннан кейін ерекше бір естен кетпес эсер алса дейсің. Әдетте, жас журналистің көкірегінде романтизм атойлап турады емес пе. Алғаш рет іссапармен шалғайдағы ауданға бардым. Редакцияның берген тапсырмасы өз алдына. Оған коса, оқыр-манды таңғалдыратын керемет дүние жазғың келеді. «Еш-кім жазбаған кейіпкер болсағой, шіркін» дейсің. Ауғанстандағы соғыс тақырыбының түкірігі жерге түспей түрған кезі-тін, «Керемет кейіпкердІ осы төңіректен Іздеу керек». Аудандық газеттегі эрІптестеріммен эңгІмелестім. - Аудандарыңызда Ауғанстан соғысына катысып, «герой» атангандар бар ма? - «Герой» жок, бірақ сол соғысқа қатысып, екі бІрдей аяғы-нан айырылған бір жігіт бар. «Міне, такырып!» Әуелі көз алдыма Кеңес Одағының баты-ры Сүлтан Баймағамбетов елестеді. Дзоттың аузын кеудесімен жабамын деп қаза тапқан алаштың қаһарман үлы. «Жоқ, бүл болмайды. Менің кейіпкерім тірі ғой». Бір кезде жадыма Баймағамбетовтің ерлігін кайталап, бірак тірі калған халык батыры Сабалақ Оразалинов оралды. «Құдды өзі, сонда менің кейіпкерім (тіпті меншіктеп те алдым) араға кырык жыл салып Оразалиновтың ерлігін қайталаған ғой„.>> «Батыр-кейіпкерім» естен шықпай қойғаны. Кездесуге асықтым. Салып ұрып аудандық эскери комиссариатқа бар-дым. - Ауғанстан соғысында ерлік көрсеткен батырдың мекен-жайын тауып берсеңіздер. Ондағылар батырдың ерлігінен бейхабар болып шықты. - Рас, екі аяғынан Ауғанстан соғысындаайырылған біржігіт бар. Бірақ оның қандай ерлік жасағанын білмейміз. «Апыр-ай, батырды ардақтау ұмытылып бара ма?» Ең болмаса, сол жІгіттің аты-жөнін, мекен-жайын айты ңыздар. - Қалқораз Сейітмүратов, мекен-жайы мынау. Кенттің шетіндегі Қалқораздың үйін біраз іздеуге тура келді. Ақыры таптым-ау. Еңселі ак үй екен. КірдІм. - Қалкораздың үйі осы ма? - Осы. Төргі бөлмеден қос аягын сылтып басып жас жігіт шықты. «Батыр осы болды ғой». - Іздеген Қалкоразыңыз менмін. Төрлетіңіз. Жайгасканнан кейін біртІндеп эңгІме ауанын келген шаруа- ма қарай бүрдым. - Мен ешқандай ерлІк көрсеткен жоқпын. Тек Отан алдындағы борышымды орындадым. Тіпті дұшмандармен бетпе-бет келіп соғысқан да емеспін. Біз көбінесе әскери-техникалық база орналасқан аумақты гана күзеттік. Мен үнсіз қалдым. «Қалай соғыспаған? Соғыспаса, қайдағы батырлык? Сонда екі аяғынан қалай айырылып жүр?» Менің жүзімдегі сауалдың ізін оқығандай Қалкораз әңгіме-сін эрі қарай жалгады. - Қос аягым түнгі күзетке бара жатып, дүшмандардың минасына түсіп, жараланды, «Осымен эңгіме тэмам» дегендей, келіншегінен дастар-қанның эзІрлігін сүрады. «Журналистер тек қана ерлік көр-сеткендерді ғана ІздейдІ, сондықтан саган беретін нақты жауап осы», дейтін тэрізді. Көкейімде кейіпкерімнің керемет бейнесін ойша сомдап қойғаным соншалықты, біразға дейін сол әсерден арыла ал-май, дағдарып отырдым да койдым. Дастарканнан ауыз тиіп отырғаным болмаса, тамағымнан ештеңе өтер емес. Өрекпіген көңілді басу үшін айналама көз тастай бастадым, Қабырғаға ілінген түкті кілемнің бетінде екі адамның үлкейтілген суреті түр: жігіт пен қыз. Қалқораздың әскерде түскен суреті тәрізді. Ал жанындағысы кім сонда? - А, ол суреттің өзіндік тарихы бар, - деді Қалқораз менің су-ретке қадала карағанымды аңғарып. - Жанымдағы осы үйдегі құрдасың- ¥лбосын. Осы сөздІ айтқанда оның жанарында ризашылық толқыны ойнады. - Ендеше, осы суреттің сырын айтып берсеңші, - Жарайды, тыңда олай болса. - Сегізінші сыныпты бІтІргеннен кейІн ¥лбосын екеуміз кэсіптІк-техникалык учи-лищеде бірге оқыдық. Достығымыз сол кезден басталған еді. Кейін ¥лбосын Ташкенттегі байланыс техникумына оқуға түстІ. Ал мен эскер қатарына аттандым. ЕкеумІздің арамыздагы сезімнің оянуына осы ауған соғысы эсер етті деп ойлаймын. - Үзбей хат жазысып тұрдыңдар... - Мәселе сонда ғой. Қанша жерден туған-туысканың жаныңа жақын десең де, өмірдің өз шындығын жокка шығара алмайсың. Өйткені, эскердежүргенде әуелітуғанәке-шешеңнен, бауырыңнан келген хатты емес, сүйген қызыңның сәлемін оқисың. Бүл не деген құдырет екеніне түсінбей-ак қойдым. Ажалдан ¥лбосынның суреті ғана аман алып калатындай, төс қалтамда сақтап жүрдім... Қалқораз аз-кем үнсіз қалды. Өткен кезеңді есіне қинала түсіретін сияқты, - Жоғарыда жараланғанымды айттым. Сөйтіп, Ташкенттегі эскери госпитальдан бІр-ақ шыктым. Ауыр жараланғандықтан, кос аякты тізеден төмен карай кестіруге тура келді, про-тез салатын болды. Сондайда төсекке таңылып жатып, неше түрлі ой келедІ. «Жарымжан адамның кімге керегі бар? Әке-шешеме өмІр бойы масыл боламын ба? ¥лбосын енді менІ кайтсІн? «Жазмыштан озмыш жок», басқа салғанын көрермін-дағы...» Осындай ойлардың арпалысуымен Ташкентте болса да Ұлбосынға хабар беруді кош көрмедім... Госпитальдағы ауыр күндер көз алдына елестеді ме, Қалқораз ауыр бір күрсІніп алды. Сосын шай қүйып отырған келіншегіне бір қарады да, толкынысты сезіммен әңгімесін әрі қарай жалғады. - ¥йқы жоқ, таңертеңнен терезеге телмірумен жатамын... Сондай күндердің бІрінде есІк ашылып, ¥лбосын кіріп келе жатыр. Өңім бе, түсім бе?.. Әлде, есім ауыса баста-ды ма? Жок, еден сықырлады. МІне, кереуетке жақындап келІп, күшактады... Өң мен түстің арасы. Біразға дейін ¥лбосынның жанары жасаурап отырды. Сөйтсе, үш-төрт ай бойы хабарсыз кеткен курстасы арқылы тауып алыпты. Курстасының агасы екеуміз бір палатада жатыр екенбіз... Қалкораз сәл үнсіздіктен кейін, сөзін қайта жалғастырды, - Мен үшін үміт пен күдік арпалысқан күндер басталды. ¥лбосынның күн сайын жанымнан шықпай, бәйек болуы «кос аяғынан айырылған бейшараның көңіліне каяу түсіріп алмай-ын» деп, амалсыздан жүргендей көріндІ. Сол себептІ мен оған масыл болмауым керек деп шештім. Іштей өзімді-өзім дайын-дадым. Шешімімді айтуға бекіндім.. - Ұлбосын, - дедім, дауысым жарыктана шығып, - бес жыл бойы бір-бірімізді ренжіткен күніміз жок. Тағдырдың маған берген тартуы шыгар, қайтемІн. Қысқасы, мен саған масыл болғым келмейді: Бақытыңды таба бергін... Өзім терезеге қарап жатырмын, жүзімдегі толкуды көрсетпейін деп. «Неткен ауыр сәт еді бұл. Осы сөздерді айтуды өзіме парыз санасам да, Іштей егіліп түрдым...» - Жо-жоқ, айтпа, ондайды, - деп, ¥лбосын жылап жіберді. - Тагдырың талкыға түскенде тастап кетедІ деп ойласаң, қателесесің! Мен сенІ тастап ешқайда кетпеймІн! - Айтарымды айтсам да, ішкі дүнием арпалысып жатыр еді. ¥лбосынның сөзінен кейін өмірден түңілген сэттеріммен мэңгіге коштаскандаймын. Сонымен, Ташкенттен кол ұстасып келдік ауылға. Үйленгеннен кейін бір жылдан соң Махаббат дүниеге келді. Ол казір төртке қадам басты,- деді Қалкораз тұңғышын таныстырып жатып. - Ал Ауғанстандағы жүрек тұсындағы жүретін Үлбосынның суретІ мен әскердегі өз суретІмдІ косып, портрет жасатқанбыз. Төрде ілулі тұрған суретті көрсетіп Қалқораз күліп кояды. Мен «герой» ретінде оқырманға таныстырмақ болған кейіпкердің бірі - осы. Соғыска катыскан батырды іздеп барып, Қалкоразды жаңа қырынан танып қайттым. Осыдан кейІн газет бетінде кос ғашыктың өмірінен сыр шертетін «Бір күдырет ба-рына сенемін» атты макала жарык көрді. 2003 жыл ТӘУЕЛСІЗДІК - ҒАСЫРЛАР БОЙҒЫ КҮРЕС НӘТИЖЕСІ Тарихты тұлғалар жасайды 4 Тәуелсіздік- ғасырлар бойғы күрес нәтижесі 14 Нұраға 20 Сагатхан 27 Алтынбек 32 Княгинин 39 Токтар 45 ЖЕЛТОҚСАН ЖЫЛНАМАСЫ Алаңдағы арпалыс апі біткен жоқ 52 Қыршыннан қиылған ғұмырлар 60 «¥лтшыл» ұстаз 68 Он бес күндік окнға 74 Қалтарыста қалған каһармандар 81 Дара түрар даталар 85 «Жайыма қалдырыңыздар мені...» 89 Желтоқсан жастары экстремист пе? 98 АРЫЛУ Ер бодатын кезең енді келді! 102 Алаш рухын аңсап жүрмІн 107 Арылу 111 «Рухыңды түсірме, үлым!» 116 Қазақрухы қалғып кеткен секілді 120 Қазақтың төл тұмары - «Алтын адам» 126 Діни «плацдарм» 130 Қайран, ірілік! 136 Бағалай білмегенге бак түрмайды 140 Соңғы мұмкіндік 146 Сарай ақындары неге тарихта калмайды? 151 Тәуелсіздіктің беделін түсіріп алмаймыз ба? 156 Орыстілділер Отырарды қайтсін, Париж тұрғанда! 158 Кимдер кімге өкпелі?! 161 Әбішұлыдеген эдемі естіледі емес пе! 164 «Он бес жылда аюды да сөйлетуге болады» 167 Президентгі кім ұятқа қалдырды? 170 «Крепостнойлар» көбейіп барады 173 «Өзің таптырған баланы баскаға бақгырмас болар!..» 176 ... «Оппонентгерге» қашандаоңай болмаған! 178 Паргия қайда болса 180 «АХАЖ-дағьшар аты-жөнді дұрыс жазаалмайды...» 182 БІзге байлык емес, мінез жетіспей жүр! 184 Әрбір он алтының біреуі мұсылман емес 187 Орталык Азияны билік елесі кезіп жүр 189 Мен украин болғым келеді 192 Тұнғыш Президент һэм Тұңғыш чемпион 195 Артығалидың Есениннен несі кем? 198 Бақилық болғандар күтетұрсын ба? 201 СҰХБАТТАР Ой тұсалған жерден тоқырау басталады 204 Адамдарға ауызды берген Аллаһ: «Ақиқатты айтып өт», деген бопар! 215 Табиғи болмысыма сай міндетІмдІ аткарып жүрмІн 226 Әлеуметтік салаға келгенде Үкіметтің үні бәсең 238 Аллаһ кешіреді, аруақ кешірмейді 252 «ҚАРА МАЙОР» Ғасырдың үш қасіреті немесе Алтынбек Қоразбаевтың үш әні төңірегіндегі ой 266 «Қара майор» 281 Теңіз бойын термемен тербеткен 290 Желаяк 293 Мен іздеген кейіпкер 297 Кііапты ш і,і і ару і а жауаиты -«Қазыгурт» басиасыиһш директоры Темірғали КӨПБАЕВ Еабит МҮСІРНП «ТАРИХТЫ ТҮЛҒАЛАР ЖАСАЙДЫ» Редакторы Сэуле ҮКНПОВА СурепиісІ Пүраи АЙЫМЬН'1' Техникалык редакторы Дарико ОМАРГАЛИЕВА Бепеіен Нрмек ҚАЬЛАПЬНКҰЛЫ ИБ № 352 Ьасуіа ж, қол койылді,і. Қалыбы 84x1081 Офссттік басылым. Қаріп түрІ Тішек Ие\ү Когпап. Шарты баспа табағы 16.0 Таралымы: мемлекеттік тапсырые бойынша 2000 дана, баспа тапсырысы бойынша 200 дана. Тапсырыс№ 1055. «Қазығұрт» баепасынын компьютер орталығында теріліп, беттелді. «Қазығұрт» баспасы, 050009, Алматы каласы, Абай дацғыды 143, 522-офис. 1'едефоп (факс): 8(727) 394-42-86 с-таіі: кагу§шТ@1І5Тпі һ Іір :/№ . ка/.у § игі. к г Тапсырыс бсрушінін даиын файлдарынан баСЫДЫП ІІІЫҚП.І. ЖІПС РПЬҚчДэуір», 050009, Алмаш каласы, Гагарин д-лы, 93а Е-шаіІ: грікЛаиігВ 1 (йүпаіі. ш